Táo bón: Nguyên nhân, triệu chứng và phương pháp điều trị hiệu quả?

Táo bón là một triệu chứng của bệnh lý hệ thống tiêu hóa. Khi bị táo bón người bệnh sẽ cảm thấy việc đi đại tiện trở nên khó khăn, giảm tần suất đại tiện ít hơn 3 lần/ tuần, mất nước trong phân

Táo bón thông thường sẽ xuất hiện trong thời gian ngắn, không làm ảnh hưởng đến sức khỏe. Tuy nhiên, nếu kéo dài nó có thể trở thành một dạng bệnh lý mạn tính, gây khó chịu và ảnh hưởng đến cuộc sống của người bệnh. Vậy làm sao để nhận biết sớm và phòng ngừa táo bón hiệu quả?

I. Táo bón là gì?

Táo bón người bệnh sẽ cảm thấy việc đi đại tiện trở nên khó khăn

II. Các nguyên nhân dẫn đến táo bón?

Táo bón xảy ra do rất nhiều nguyên nhân, và được phân chia như sau:

1. Nguyên nhân táo bón nguyên phát

Táo bón vận động ruột bình thường

Mặc dù, tốc độ phân đi qua đại tràng tuy vẫn bình thường, nhưng người bệnh sẽ có cảm thấy hơi khó khăn trong khi đại tiện. Do đó, rất ít người bệnh để ý và thường bỏ qua triệu chứng này.

Đây được xem là loại phổ biến nhất của nhóm táo bón nguyên phát.

Táo bón vận động ruột chậm

Người bệnh có biểu hiện chướng bụng nhẹ hoặc sờ thấy phân trong đại tràng sigma. Theo thống kê, thì tình trạng này xảy ra phổ biến hơn ở nữ giới.

Rối loạn chức năng sàn chậu

Thông thường, khi đi đại tiện người bệnh sẽ phải dùng áp lực đè vào sàn chậu để tống phân ra ngoài, dẫn đến việc đi tiêu không hết và thời gian đi kéo dài.

Các nguyên nhân dẫn đến táo bón

2. Nguyên nhân táo bón thứ phát

Thứ 1, do chế độ ăn uống và sinh hoạt không hợp lý, khoa học như:

Uống ít nước.
Ít ăn rau xanh, trái cây (chất xơ).
Uống nhiều cà phê, trà hoặc rượu (chất kích thích).
Ăn nhiều thực phẩm giàu chất béo động vật, thực phẩm chế biến sẵn.
Nhịn đi tiêu.
Lười vận động.

Thứ 2, nguyên nhân cấu trúc và toàn thân, bao gồm:

Nứt hậu môn.
Trĩ huyết khối.
Khối u gây tắc nghẽn ống tiêu hóa.
To trực tràng vô căn.
Tăng calci máu.
Cường cận giáp.
Hạ kali máu.
Suy giáp.
Mang thai.

Cứ 10 phụ nữ mang thai thì có khoảng 4 mẹ bầu bị táo bón

Thứ 3, do rối loạn thần kinh và các bệnh mô liên kết:

Đột quỵ.
Bệnh Hirschsprung.
Bệnh Parkinson.
Tổn thương tủy sống.
Chấn thương đầu.
Xơ cứng bì.
Lupus.

Thứ 4, do sử dụng thuốc có thể gây táo bón:

Thuốc chống trầm cảm
Thuốc kháng cholinergic
Thuốc kháng axit
Thuốc lợi tiểu
Thuốc chẹn kênh canxi
Thuốc chống viêm không steroi
Thuốc có chứa chất gây nghiện
Thuốc hướng tâm thần
Thuốc chống co giật
…

Khoảng 33% bệnh nhân táo bón có triệu chứng trầm cảm

Thứ 5, do tâm lý:

Lo lắng.
Trầm cảm.
Stress.

III. Những ai dễ có nguy cơ táo bón?

Tất cả mọi người ai cũng có thể bị táo bón, nhưng với những đối tượng sau thì nguy cơ táo bón sẽ cao hơn, bao gồm:

Người có chế độ ăn uống thiếu khoa học và không điều độ.
Ít vận động.
Người lớn tuổi từ 65 tuổi trở lên (do nhiều bệnh nền, ăn uống kém, hạn chế vận động hoặc tác dụng phụ của thuốc điều trị).
Người bị chấn thương tủy sống.
Người làm việc phải ngồi nhiều như văn phòng, thợ may, lái xe, nhân viên vi tính, giáo viên.
Phụ nữ, nhất là phụ nữ đang mang thai (do thay đổi nội tiết tố, chế độ ăn, uống thuốc sắt).
Trẻ em.

IV. Dấu hiệu bị táo bón

Táo bón có thể xảy ra ở bất kỳ thời điểm nào trong cuộc đời của mỗi người, và sẽ lặp đi lặp lại hoặc kéo dài.

Dấu hiệu nhận biết táo bón dễ nhận biết nhất

Khi gặp một số dấu hiệu sau, chứng tỏ bạn đang bị táo bón:

Đi đại tiện ít hơn 3 lần/tuần hoặc quá 3 ngày chưa đại tiện.
Phân khô cứng.
Phân màu đen và hay vón cục.
Đau quặn bụng.
Chướng bụng.
Phải rặn mạnh đến nỗi có lúc bật cả máu tươi.
Vẫn cảm giác còn phân trong ruột sau khi đi đại tiện.
Vết rách nhỏ quanh hậu môn.
Buồn nôn.
Chán ăn.

V. Như thế nào được coi là táo bón kéo dài?

Để biết được bản thân có bị táo bón kéo dài hay không, bạn nên quan sát kỹ tần suất và đặc điểm của phân mỗi lần đi tiêu.

Táo bón kéo dài là gì?

Cụ thể, táo bón kéo dài sẽ có những biểu hiện sau:

Táo bón trên 12 tuần/năm.
Đại tiện ít hơn 3 lần/ tuần, mỗi lần đi tiêu phải rặn nhiều. Tình trạng này kéo dài trong thời gian từ vài tháng đến vài năm.
Phân rắn, và ra chút một như cục phân dê.
Phải tác động từ bên ngoài để đi tiêu dễ hơn.
Đi ngoài ra máu tươi trước hoặc sau khi ra phân. Hay phân có lẫn chất nhầy.
Hậu môn liên tục bị tổn thương.
Táo bón kéo dài dẫn đến trĩ nội, trĩ ngoại hay những bệnh trực tràng khác.
Đau bụng dữ dội, kèm chướng hơi, đầy bụng.

VI. Cách chăm sóc và điều trị táo bón

1. Táo bón nên ăn gì?

Khi bị táo bón, chủ yếu là do người bệnh ít uống nước, ít ăn chất xơ, vitamin. Vì vậy, để cải thiện tình trạng bạn nên tích cực ăn uống và vận động hợp lý.

Dưới đây là những thực phẩm bạn nên ăn khi bị táo bón để giảm triệu chứng và hỗ trợ điều trị bệnh.

Rau xanh

Rau xanh là chứa rất nhiều chất xơ, giúp mềm phân, tăng nhu động đại tràng và thúc đẩy quá trình tiêu hóa, từ đó đào thải phân nhanh hơn qua đường ruột.

Khoai lang

Khoai lang chứa rất nhiều chất xơ, nước, protid, lipid, gluxid cùng các vitamin có lợi cho cơ thể như B, C, canxi, sắt,... giúp hỗ trợ quá trình tiêu hóa của người bị táo bón rất tốt.

Khoai lang giúp hỗ trợ quá trình tiêu hóa của người bị táo bón rất tốt

Ngoài ra, khoai lang còn có vị ngọt, bổ tỳ vị, giúp nhuận tràng, thông tiện hiệu quả.

Sữa chua

Sữa chua có công dụng kích thích tiêu hóa, đại tiện dễ dàng. Ở trẻ nhỏ, sữa chua tốt cho đường ruột, giúp phòng ngừa táo bón và làm trẻ ăn ngon hơn.

Bơ chứa hàm lượng chất xơ khá cao, với hàm lượng dinh dưỡng cao, tốt cho sức khỏe, tốt cho tiêu hóa. Ngoài ăn bơ trực tiếp, bạn có thể chế biến thành các món dầm, salad, sinh tố bơ,...

Chuối

Chuối cũng là một trong những thực phẩm giúp bạn chống lại bệnh táo bón.

Chuối chứa nhiều vitamin A, B1, B2, B6, kali, sắt, i-ốt và nhiều dưỡng chất cần thiết cho cơ thể, giúp kích thích nhu động ruột giúp thúc đẩy cảm giác muốn đi ngoài.

Táo

Táo chứa nhiều chất dinh dưỡng và vitamin cần thiết như axit malic, tannin và chất xơ (một quả táo nhỏ chứa khoảng 4,4g). Loại trái cây này cũng rất tốt cho hệ tiêu hóa đặc biệt là căn bệnh táo bón hoặc tiêu chảy.

Mận khô

Cứ 3 quả mận khô sẽ cung cấp khoảng 2g chất xơ không hòa tan là cellulose, giúp tăng lượng nước trong phân, từ đó cải thiện tình trạng táo bón.

Bên cạnh đó, mận khô còn chứa các hợp chất phenolic kích thích vi lợi khuẩn đường ruột, giúp nhuận tràng rất tốt.

Táo bón nên ăn gì?

Các loại quả mọng

Quả mọng như dâu tây, mâm xôi, việt quất đều rất tốt trong điều trị táo bón, vì rất giàu chất xơ, chất chống oxy hóa và ít calo.

Ngũ cốc nguyên hạt

Bao gồm: đậu đen, đậu đỏ, đậu xanh, mè đen, gạo lứt, tất cả đều chứa lượng chất xơ có tác dụng phòng và chữa táo bón hiệu quả.

Uống nhiều nước

Uống nhiều nước là cách chữa táo bón cực đơn giản, tiết kiệm nhưng vô cùng công hiệu. Theo khuyến cáo bạn nên uống 2-2.5 lít nước/ngày để giúp điều trị và phòng ngừa táo bón.

Ngoài ra, việc bổ sung nước còn có tác dụng thanh lọc, làm sạch ruột và hỗ trợ tiêu hóa thức ăn.

Bên cạnh dùng nước lọc, bạn cũng có thể uống nước ép trái cây thay thế.

2. Trị táo bón như thế nào hiệu quả?

Để điều trị táo bón hiệu quả, bạn cần tuân thủ những biện pháp sau:

a. Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh

Bạn nên tăng cường ăn rau xanh và trái cây, củ quả, cụ thể như: rau lá xanh (cải bó xôi, rau chân vịt, rau cải xoăn,...), táo, chuối, nho, kiwi, khoang lang, cà rốt,... và các loại ngũ cốc.

Ăn sữa chua: sữa chua có chứa vi khuẩn Probiotic có lợi cho hệ tiêu hóa, giúp cải thiện tình trạng táo bón.

Uống đủ nước: mỗi ngày bạn nên uống từ 2-2.5 lít nước.

Hạn chế ăn thực phẩm gây táo bón như: bánh mì trắng và những thực phẩm từ ngô.

Hạn chế sử dụng chất kích thích: trà, cà phê, coca, chất cồn có thể gây ra tình trạng khử nước của cơ thể, làm táo bón nặng hơn.

Ngoài ra, cần ăn đủ bữa, đủ chất, ăn đúng giờ, không vừa ăn vừa làm việc.

Duy trì chế độ ăn lành mạnh để điều trị táo bón hiệu quả

b. Thay đổi thói quen khoa học

Vận động, tập thể dục: điều này giúp ngăn ngừa hiện tượng táo bón rất tốt. Nhất là những người làm việc phải ngồi nhiều thì nên vận động thường xuyên.

Không nên nhịn đi tiêu, thay vào đó nên rèn luyện thói quen đi tiêu đều đặn, tốt nhất là vào buổi sáng sau khi thức dậy.

Khi đi vệ sinh nên thoải mái, không ngồi quá lâu, không cố gắng rặn mạnh, vì có thể rách vùng niêm mạc hậu môn.

Nên ngồi xổm khi đi vệ sinh thay vì ngồi bệt, vì tư thế này đường ống hậu môn sẽ thẳng, nhờ đó phân được đẩy ra dễ dàng.

Dùng vòi nước ấm xả nhẹ vào hậu môn sẽ khiến cho phân mềm và giảm đau hậu môn khi bị táo bón.

c. Điều trị theo nguyên nhân

Nếu việc thay đổi thói quen ăn uống và sinh hoạt không giúp bạn cải thiện tình trạng táo bón, thì tốt nhất bạn nên tìm gặp bác sĩ để tìm nguyên nhân và điều trị.

3. Các loại thuốc nhuận tràng

Các loại thuốc nhuận tràng hiệu quả hiện nay

a. Nhuận tràng cơ học

Bao gồm: Cellulose (methylcellulose), gomme sterculia, hemicellulose, agar-agar,...

Đây là nhóm thuốc được xem khá an toàn do chỉ tác động tại chỗ, giúp hấp thu nước vào khối phân, từ đó làm mềm phân. Thuốc dễ hòa tan trong nước và không hấp thu trong ruột.

Tuy nhiên, thuốc có thể gây đầy bụng, đầy hơi và thời gian thuốc có tác dụng chậm (từ 1-3 ngày uống thuốc) nên chỉ được sử dụng để dự phòng và điều trị táo bón mãn tính.

b. Nhuận tràng thẩm thấu

Nhóm thuốc này giúp giữ nước trong ruột và gây kích thích đi vệ sinh. Thời gian thuốc có tác dụng sẽ phụ thuộc vào hoạt chất và dạng.

c. Nhuận tràng làm trơn

Thành phần: Dầu khoáng.

d. Nhuận tràng kích thích

Thuốc làm tăng đăng nhu động ở ruột non và ruột già, kích thích co cơ để đào thải chất thải ra ngoài.

Thời gian thuốc có tác dụng là sau 6-12 giờ uống thuốc.

Lưu ý: Thuốc nhuận tràng chỉ được sử dụng khi việc thay đổi chế độ ăn, lối sống không hiệu quả.

Mặc dù giúp làm giảm táo bón, nhưng nó cũng có thể khiến người bệnh muốn đi vệ sinh nhiều hơn trong ngày, hoặc ngưng thuốc sẽ bị táo bón lại.

Do đó, trước khi sử dụng, người bệnh nên được tư vấn và có chỉ định của bác sĩ.

Táo bón là tình trạng thường gặp ở trẻ em

VII. Cách điều trị bệnh táo bón ở trẻ

Trẻ được chẩn đoán táo bón khi:

Trẻ từ 6 - 12 tháng tuổi đại tiện dưới 3 lần/tuần
Trẻ từ 1 tuổi trở lên đại tiện dưới 2 lần/tuần.
Trẻ đi phân rắn.
Thường bị cứng bụng.
Đại tiện khó khăn, hoặc khóc khi đi vệ sinh.

Dưới đây là cách điều trị táo bón cho trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh, cha mẹ nên tham khảo.

1. Cách trị táo bón cho trẻ

Táo bón ở trẻ khá thường gặp do trẻ có thói quen thích ăn thịt cá, lười ăn rau, hoặc do cách chăm sóc và chế biến món ăn của cha mẹ chưa hợp lý. Do đó cha mẹ hãy áp dụng nhưng phương pháp sau đây để chữa cho con khi con bị táo bón.

Cho con uống nhiều nước: điều này sẽ giúp cải thiện tình trạng táo bón của trẻ nhanh chóng và hiệu quả. Tuy nhiên, cha mẹ chỉ nên cho con uống nước lọc hoặc nước trái cây, không nên uống nước ngọt có gas, vì có thể làm trầm trọng thêm tình trạng.

Bổ sung chất xơ: chất xơ sẽ giúp hỗ trợ khả năng vận động của ruột, khiến phân dễ đi qua hơn. Cụ thể như: trái cây, rau quả, các loại hạt, đậu lăng, đậu Hà Lan, yến mạch,....

Do đó, cha mẹ nên bổ sung chất xơ vào các bữa ăn hàng ngày của con để tình trạng táo bón không trở nên tồi tệ hơn.

Bổ sung lợi khuẩn: sữa chua, men vi sinh, kẹo dẻo lợi khuẩn,... vì một số trường hợp trẻ bị táo bón có thể do sự mất cân bằng của vi khuẩn đường ruột. Vì vậy, cần bổ sung lợi khuẩn từ những thực phẩm trên.

Bổ sung lợi khuẩn hỗ trợ xử lý táo bón, biếng ăn, rối loạn tiêu hóa ở trẻ tốt hơn

Massage bụng cho con: bạn cho trẻ nằm ngửa, sau đó chà xát lòng bàn tay với nhau để làm ấm, rồi dùng đầu ngón tay ấn nhẹ lên bụng con tạo thành hình chữ U ngược, sau đó từ phía dưới bên trái di chuyển lên trên, kéo ngang qua trên rốn và di chuyển xuống. Nên thực hiện 10-15 lần, 2-3 lần/ngày.

Thiết lập giờ đi vệ sinh: hãy tập cho con đi vệ sinh đúng giờ, nhưng cũng cần khuyến khích con đi vệ sinh khi có nhu cầu, không được nhịn đi tiêu. Bên cạnh đó, mẹ cũng có thể chuẩn bị một chiếc ghế đẩu nhỏ dưới chân con để giúp con có tư thế ngồi đúng cho phân dễ dàng được tống ra ngoài.

Cho bé vận động nhiều hơn: bạn nên cho con vận động nhiều, vui đùa từ 30 - 60 phút mỗi ngày, vì ruột của bé có cơ hội được chuyển động nên sẽ giúp hỗ trợ trị táo bón hiệu quả.

Đánh giá mức độ táo bón của trẻ bằng thang điểm Bristol

2. Cách trị táo bón cho trẻ sơ sinh

Cũng gần giống như trẻ lớn, với trẻ sơ sinh cha mẹ cũng nên áp dụng những phương pháp sau để điều trị táo bón cho con.

Tập thói quen vệ sinh, đều đặn mỗi ngày: tốt nhất là sau bữa ăn mẹ nên cho bé đi tiêu. Mẹ có thể tập cho bé đi vệ sinh đúng giờ bằng tiếng “xi” cũng là cách trị táo bón hiệu quả.

Massage bụng: bạn cho bé nằm ngửa rồi massage bụng theo chiều kim đồng hồ, sẽ kích thích nhu động ruột để hỗ trợ đẩy phân ra ngoài.

Thay đổi chế độ dinh dưỡng: với trẻ sơ sinh bú mẹ hoàn toàn mà xảy ra tình trạng táo bón thì mẹ nên cho con bú đủ sữa mỗi cữ, vì trong sữa mẹ có hơn 85% là nước. Bên cạnh đó, mẹ cũng cần thay đổi chế độ ăn của mình bằng việc tăng cường chất xơ, trái cây, rau và ngũ cốc. Các loại thực phẩm này sẽ chuyển hóa vào sữa mẹ giúp bé hấp thu để đi tiêu dễ dàng hơn.

Bổ sung chất xơ có thể hỗ trợ phòng chống và điều trị táo bón ở trẻ sơ sinh một cách tự nhiên

Kết hợp vận động và uống nhiều nước: vận động thường xuyên sẽ giúp cơ quan tiêu hóa hoạt động tốt hơn. Bên cạnh đó, cha mẹ cũng cần cho con uống nhiều nước lọc, hoặc nước canh, nước ép trái cây… để dễ dàng đi tiêu.

3. Thuốc trị táo bón cho trẻ

a. Nhóm thuốc tạo khối

Thuốc giúp bổ sung chất xơ cho trẻ và hút nước từ ruột, từ đó làm cho phân mềm để đẩy phân ra ngoài.

Ví dụ: Methylcellulose (biệt dược - Citrucel). Thuốc tác dụng sau 1-3 ngày.

b. Nhóm thuốc làm mềm phân

Thuốc thúc đẩy nhu động ruột hoạt động, giúp nước thấm vào khối phân, làm phân mềm hơn và dễ dàng tống ra ngoài.

Ví dụ: parafin lỏng, docusate (Nogarlax).

c. Nhóm thuốc nhuận tràng thẩm thấu

Thuốc có tác dụng giảm hấp thu nước ở thành ruột, tăng lượng nước trong lòng ruột, giúp phân mềm hơn và dễ tống ra ngoài.

Ví dụ: Lactulose (Duphalac), sorbitol (Sorbitol, Microlax). Macrogol /Polyethylene glycol (Forlax), glycerin (Rectiofar bơm hậu môn). Polyethylene glycol.

Thuốc nhuận tràng thẩm thấu Sorbitol được sử dụng dưới dạng đơn kê để điều trị táo bón kéo dài

d. Nhóm thuốc nhuận tràng kích thích

Thuốc làm tăng nhu động ruột, kích thích để cơ đại tràng co bóp, giúp phân được đẩy ra ngoài nhanh hơn. Nhóm này thường chỉ được chỉ định khi các nhóm ở trên không có hiệu quả.

Ví dụ: Bisacodyl (Dulcolax).

Lưu ý: khi sử dụng thuốc cho trẻ, cha mẹ cần làm theo đúng hướng dẫn của bác sĩ, để không xảy ra tác dụng hoặc kháng thuốc.

VIII. Khi người bệnh bị táo bón, lúc nào thì nên đi khám bác sĩ?

Thông thường, khi bị táo bón mọi người có thể tự điều trị ở nhà bằng cách thay đổi chế độ ăn uống và sinh hoạt lành mạnh như uống nhiều nước, ăn tăng cường rau xanh, tránh thức khuya, hạn chế sử dụng chất kích thích (rượu, café)…. Tuy nhiên, khi táo bón kèm theo những triệu chứng sau thì nên tìm đến bác sĩ để được thăm khám và điều trị.

Khi bị táo bón, khi nào nên đi khám bác sĩ?

Táo bón kéo dài trên 3 tuần.
Táo bón xen kẽ với tiêu chảy.
Đau dữ dội ở hậu môn mỗi khi đi đại tiện.
Trĩ, nứt hậu môn.
Rò trực tràng hoặc sa trực tràng.
Táo bón ra máu.
Nôn kèm với táo bón và đau bụng.
Táo bón liên tục, đi kèm với đau bụng và sốt.
Mệt mỏi.
Chán ăn.
Sợ lạnh.
Sụt cân.

IX. Cách phòng tránh táo bón?

Táo bón không phải là bệnh, nên rất dễ phòng tránh bằng việc thay đổi thói quen ăn uống, sinh hoạt. Cụ thể, để bản thân không mắc phải tình trạng này, bạn có thể sử dụng những phương pháp sau:

Ăn nhiều chất xơ vào trong bữa ăn hàng ngày: trái cây, rau, các loại đậu, bánh mì và ngũ cốc nguyên hạt.
Uống 1,5 đến 2 lít nước và các chất lỏng khác mỗi ngày, tránh để cho cơ thể bị mất nước.
Tránh các chất chứa caffeine.
Giảm các chất béo động vật (kể cả các sản phẩm từ sữa, trứng, vì có hàm lượng chất xơ thấp).
Hạn chế các loại đồ ăn sẵn đóng hộp.
Đi tiêu khi có nhu cầu, cảm giác muốn đi.
Tạo thói quen đi vệ sinh, tốt nhất nên đi vào buổi sáng sau khi ngủ dậy (5 - 7g). Vì đây là thời điểm thải độc tốt nhất của ruột.
Tập thể dục thường xuyên, ít nhất 30 phút mỗi ngày như đi bộ, đi xe đạp, chạy hay bơi lội,… Việc này giúp tăng nhu động ruột, chức năng của ruột được xoa bóp, và phục hồi chức năng tiêu hóa.