Xuyên tâm liên là gì và những tác dụng thần kỳ từ dân gian đến hiện đại

Xuyên tâm liên có tên khoa học là Andrographis paniculata (Burm.f.) Wall. ex Nees, thuộc họ Ô rô (Acanthaceae), hay còn được biết đến với những tên khác như: công cộng, hùng bút, nguyên cộng, lam khái liên, cây lá đắng, khô đảm thảo, nhất kiến kỷ…

Xuyên tâm liên mới được chứng minh trong phòng thí nghiệm có tác dụng diệt vi rút SARS-CoV-2 của , hiện đang thử nghiệm lâm sàng trong điều trị Covid-19. Vậy Xuyên tâm liên là vị thuốc gì và có tác dụng ra sao? Có nên mua Xuyên tâm liên để điều trị Covid-19? Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn giải đáp những thắc mắc này.

I. Xuyên tâm liên là gì?

Trong tự nhiên, Xuyên tâm liên có nguồn gốc từ Ấn Độ và Sri Lanka, sau đó được di thực và trồng phổ biến ở Nam Á, Đông Nam Á, miền nam Trung Quốc, khu vực Caribe, Trung Mỹ, Australia và châu Phi.

Xuyên tâm liên là vị thuốc thanh nhiệt, giải độc thường dùng trong Y học cổ truyền

Xuyên tâm liên là vị thuốc thanh nhiệt, giải độc thường dùng trong Y học cổ truyền. Trong bối cảnh kinh tế khó khăn sau ngày giải phóng, ngành y tế phải đối mặt với nhiều khó khăn, thiếu thốn đủ thứ, vị thuốc này có thể coi là “thần dược” trong thời kỳ này.

Khi đó, Xuyên tâm liên được dùng để điều trị nhiều loại bệnh khác nhau nhờ những tác dụng thần kỳ như:

Có tác dụng kháng vi sinh vật (vi khuẩn, vi rút, nấm, ký sinh trùng), chống viêm, oxy hóa, ung thư… được dùng để điều trị các bệnh về gan, sốt, tiêu chảy cấp tính, tăng huyết áp, thủy đậu, bệnh phong, sốt rét, viêm nhiễm, ung thư, tiểu đường…
Chứa thành phần có công năng thanh nhiệt và giải độc, kháng sinh và chống viêm, có tác dụng điều trị rõ ràng đối với các bệnh hô hấp bao gồm viêm phổi, viêm đường hô hấp trên do vi khuẩn, vi rút.

Theo thời gian cùng với sự phát triển của Tây y, các loại thuốc tân dược, đặc biệt là các loại kháng sinh thế hệ mới đã khiến cái tên Xuyên tâm liên dần bị lãng quên.

Tuy nhiên, với xu thế sử dụng dược liệu ngày càng phổ biến, các loại thảo dược đang lấy lại được giá trị của mình, trong đó Xuyên tâm liên đã được nghiên cứu nhiều hơn về thành phần hóa học, tác dụng dược lý.

Theo đó, trong những nghiên cứu gần đây cho thấy, Xuyên tâm liên có tác dụng kháng vi rút tiềm năng trong việc điều trị COVID-19 và có thể làm giảm mức độ viêm ở bệnh nhân, cải thiện các triệu chứng hô hấp, ức chế vi rút và cải thiện khả năng miễn dịch của cơ thể… với tính an toàn cao.

II. Mô tả cây Xuyên tâm liên

1. Đặc điểm sinh thái của cây Xuyên tâm liên

Xuyên tâm liên là cây nhỏ, mọc thẳng đứng, phân nhiều cành nhẵn, sống hàng năm và chiều cao trung bình 0,4 - 1 m.

Xuyên tâm liên là loại cây nhỏ sống 1 - 2 năm, mọc thẳng đứng, có thể cao đến 1m

Cây: lá nguyên, mềm, mọc đối xứng, có cuống ngắn và có thân vuông. Phiến lá hình trứng, thuôn dài hoặc có hình mác với hai đầu nhọn.

Lá: có chiều dài 3 - 12 cm và rộng khoảng 3,5 cm.

Hoa: mọc thành chùm ở đầu cành hoặc nách lá, có màu trắng, điểm hồng tím.

Quả: dài, hơi nhẵn có chiều dài 15 mm và rộng 3,5 mm.

Hạt: hạt xuyên tâm liên hình trụ. Hoa thường nở vào tháng 9 - 12 và ra quả mùa từ tháng 1 - 2.

2. Phân bố

Chi Andrographis Wall có khoảng 40 loài, phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á.

Ở Việt Nam có 2 loài, trong đó có cây Xuyên tâm liên. Xuyên tâm liên có nguồn gốc từ Ấn Độ và Sri Lanka. Sau đó cây du nhập và trồng phổ biến ở các nước khu vực Đông Nam Á và Nam Á như: Malaysia, Thái Lan, Campuchia, Việt Nam, Philippin, Indonesia, Australia và Trung Quốc. Cây cũng được nhập sang tận vùng Trung Mỹ. Ở các nước châu Á, Xuyên tâm liên chủ yếu được trồng, đồng thời cây cũng thấy mọc trong trạng thái tự nhiên rất nhiều.

Trung Quốc, Ấn Độ và Việt Nam là những nơi trồng nhiều Xuyên tâm liên nhất trong toàn khu vực. Vào những năm 80, loại thảo dược này được trồng ở nhiều ở miền Bắc Việt Nam, sau đó giảm dần. Trong thời gian gần đây, vị thuốc này đã được quan tâm và trồng nhiều hơn để cung cấp nguyên liệu cho sản xuất thuốc.

Xuyên tâm liên mọc từ hạt vào khoảng tháng 4 hoặc đầu tháng 5. Cây sinh trưởng nhanh trong mùa xuân - hè. Khi cây sắp ra hoa, lá nhỏ dần và rụng sớm. Quả xuyên tâm liên lúc già tự mở cho hạt thoát ra ngoài. Xuyên tâm liên là cây ưa sáng, hoặc có thể bị che bóng một phần trong ngày.

Xuyên tâm liên phơi sấy khô thường được dùng để bào chế thuốc

3. Bộ phận dùng, thu hái, chế biến và bảo quản

Bộ phận dùng: Toàn bộ cây, bao gồm cả phần lá, thân và rễ.
Thu hái: Xuyên tâm liên được thu hoạch quanh năm. Tuy nhiên, rễ sẽ thường được hái vào mùa đông, lá và thân thu hoạch vào mùa hè.
Chế biến: Loại bỏ tạp chất, rửa sạch, thái thành từng đoạn, rồi phơi hay sấy khô.
Bảo quản: Nơi kín gió, khô ráo.

4. Thành phần hoá học

Theo những nghiên cứu, Xuyên tâm liên có chứa tanin với tỷ lệ khá cao, tập trung ở vỏ thân, cành và vỏ rễ. Các khoa học đã tìm ra trong dịch chiết xuyên tâm liên có chứa 2,68% chất glucozit đắng được gọi là androgaphiolide.

Một nghiên cứu khác đã phát hiện ra một chất không có vị đắng thuộc nhóm các chất lacton và đặt tên là neoandrographolide. Các nghiên cứu cũng đã kết luận androgaphiolide là một trihydroxylacton với một nhóm hydroxyl bậc ba.

III. Xuyên tâm liên có tác dụng dược lý gì với sức khỏe?

Tác dụng của cây thuốc xuyên tâm liên là gì?

1. Theo Y học cổ truyền, xuyên tâm liên có tác dụng gì?

Theo các ghi chép trong tài liệu cổ, Xuyên tâm liên có tác dụng thanh nhiệt, thải độc, giúp điều trị các bệnh đường hô hấp, đường tiết niệu, viêm da, dạ dày, viêm họng,…

Trong cuốn Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam có ghi, Xuyên tâm liên có tác dụng với những người bị viêm khớp, đau nhức xương, tiêu độc khi bị rắn cắn.

Ngoài ra, Xuyên tâm liên thường dùng làm thuốc bổ cho phụ nữ sau sinh, bế kinh nguyệt. Đặc biệt, dược thảo này còn được dùng chữa các bệnh viêm nhiễm do vi rút, vi khuẩn gây ra trên tất cả các bộ phận cơ thể, ngay cả bệnh cấp hay mạn tính.

Trong y học Trung quốc, lá Xuyên tâm liên khô được sử dụng cho người bị nhiễm khuẩn tiết niệu, đau buốt khi đi tiểu.

2. Những tác dụng của xuyên tâm liên trong Y học hiện đại

Một số nghiên cứu y học hiện đại đã công bố tác dụng có lợi của cây Xuyên tâm liên đối với sức khỏe. Theo đó, các kết quả cho thấy Xuyên tâm liên có khả năng làm giảm nhanh các triệu chứng của bệnh cảm cúm như sốt, đau cổ họng, sổ mũi, nhức đầu và mệt mỏi.

Một nghiên cứu khác cũng chứng minh rằng, Xuyên tâm liên mang lại tác dụng trị liệu tốt đối với các bệnh nhiễm khuẩn đường hô hấp do vi khuẩn, vi rút gây ra.

Xuyên tâm liên - Cây thuốc cổ truyền được Bộ y tế nước ta cho phép sử dụng trong điều trị Covid-19

Cụ thể, các hoạt chất chiết xuất từ loại thuốc dân gian này có tính kháng khuẩn, chống viêm, giúp giảm nhanh triệu chứng và rút ngắn thời gian điều trị bệnh cảm cúm, viêm màng não, cúm gà và sốt xuất huyết.

Bên cạnh những tác dụng này, các thầy thuốc cũng sử dụng Xuyên tâm liên với các mục đích như:

Chống viêm, kháng lại vi khuẩn Bacillus subtilis và Streptococcus aureus, loại vi khuẩn gây bệnh tụ cầu vàng.
Phòng ngừa ung thư hóa do hóa chất thực nghiệm.
Hỗ trợ điều trị các bệnh lý về hô hấp như viêm phế quản cấp và mãn tính, ho, bị đờm cổ lâu ngày, tức ngực, khó thở.
Trị chứng nhuận tràng.
Chấm dứt các phản ứng dây chuyền gây tổn hại tế bào, loại bỏ gốc tự do và ức chế các phản ứng oxy hóa khác.
Điều trị viêm gan C.
Điều trị viêm quanh răng trong.
Hỗ trợ cải thiện tình trạng rối loạn kinh nguyệt, mất kinh, bệnh gan hoặc vàng da.
Hỗ trợ điều trị các bệnh ngoài da như tróc lở, mụn nhọt, viêm ngứa da, áp xe nhờ đặc tính kháng viêm, tiêu độc và loại bỏ vi khuẩn.
Thuốc chống đông máu, giúp phá các cục máu đông.

Xuyên tâm liên được dùng trong điều trị kháng đông máu

Chữa Herpes.
Làm giảm đau nhức xương khớp và ngăn ngừa tình trạng viêm nhiễm khác.
Bảo vệ gan, lợi mật.

IV. Đối tượng không nên sử dụng xuyên tâm liên

Xuyên tâm liên có thể gây tác dụng phụ không tốt đối với sức khỏe. Vì vậy, để đảm bảo an toàn, những đối tượng sau không nên dùng:

Phụ nữ mang thai và cho con bú.
Người tỳ vị hư hàn. Đó là trạng thái tỳ dương (lá lách), vị dương (dạ dày) đều hư, sinh ra hàn (lạnh).
Bệnh nhân mắc các bệnh liên quan đến sinh sản, đặc biệt người khó có con.
Người có chứng máu không đông hoặc bệnh nhân bị chấn thương gây chảy máu, người sau phẫu thuật.
Bệnh nhân bị tụt huyết áp.

Phụ nữ mang thai và cho con bú không nên sử dụng xuyên tâm liên

Bên cạnh đó, nếu đang sử dụng những loại thuốc sau thì chúng ta không nên sử dụng chung với Xuyên tâm liên:

Thuốc chống đông máu.
Thuốc kháng tiểu cầu.
Thuốc chống đông máu.
Thuốc ức chế miễn dịch.

Xuyên tâm liên là loại dược liệu quý nhưng nếu dùng sai cách có thể gây ra một số tác dụng phụ ngoài ý muốn. Vì vậy, người dân cần tìm hiểu kỹ thông tin và tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi sử dụng. Tuyệt đối không được tự ý dùng hoặc tăng giảm liều lượng đã được kê đơn.

V. Những bài thuốc dân gian từ cây Xuyên tâm liên

Điều trị ho do lạnh

Sử dụng Xuyên tâm liên 12g, địa cốt bì 10g, tang bạch bì 10g, cam thảo 8g. Tất cả các vị cho vào ấm đổ 3 bát nước, sắc còn 1 bát, chia 2 lần uống trong ngày. Uống lúc còn ấm. Dùng liền 5 - 7 ngày.

Hỗ trợ điều trị viêm phổi, sưng amidan

Xuyên tâm liên, huyền sâm, mạch môn, kim ngân hoa mỗi vị 12g. Tất cả các vị cho vào ấm đổ 3 bát nước, sắc còn 1 bát, chia 2 lần uống trong ngày. Uống lúc còn ấm. Dùng liền 9 ngày.

Trị chứng tiểu buốt, nước tiểu vàng do nhiệt lâm hoặc tiểu tiện nhỏ giọt

Lấy 15 lá Xuyên tâm liên tươi, rửa sạch, để ráo. Sau đó giã nát hoặc cho vào máy xay xay nhuyễn. Thêm chút mật ong, hãm nước sôi uống trong ngày. Dùng liền 5 ngày.

Hỗ trợ chữa viêm phế quản viêm xoang mãn tính và ho

- Bài thuốc 1: Xuyên tâm liên, huyền sâm, mạch môn mỗi thứ 12g; vỏ quýt lâu năm, cam thảo mỗi thứ 4g. Sắc đặc uống ngày một thang, chia 2 - 3 lần uống trong ngày. Dùng 9 ngày.

- Bài thuốc 2: Dùng 15g Xuyên tâm liên, 10g củ bách bộ, 10g kim ngân hoa, 10g củ mạch môn. Sắc với 1 lít nước và uống trong ngày. Dùng liên tục 1 tuần để đạt được kết quả trị liệu tốt.

Chữa cảm mạo, đau đầu

Xuyên tâm liên 45g tán thành bột mịn; ngày uống 3 lần, mỗi lần 2g bột thuốc, chiêu thuốc bằng nước ấm. Dùng liền 5 ngày. Sau đó ăn cháo nóng.

Xuyên tâm liên chữa cảm mạo, đau đầu cực kỳ hiệu quả

Lở ngứa, rôm sảy, mụn nhọt

Lá Xuyên tâm liên 1 nắm giã nát với rượu, dùng để xoa, đắp tại chỗ. Kết hợp cho uống thuốc sắc: Kim ngân hoa, sài đất, bèo cái, lá trắc bá, lá tre, mỗi thứ một nắm nhỏ, sắc đặc uống ngày một thang, chia 2 - 3 lần. Dùng đến khi khỏi.

Chữa lỵ trực khuẩn cấp tính, viêm dạ dày, viêm ruột, cảm sốt, sưng lấy, rắn độc cắn

Xuyên tâm liên 15g; kim ngân hoa, sài đất mỗi vị 10g. Sắc uống ngày một thang.

Chữa viêm gan nhiễm khuẩn

Xuyên tâm liên 3g, cỏ nhọ nồi 6g, diệp hạ châu đắng 3g. Sắc uống ngày một thang trong 2-4 tuần.

Chữa bỏng (giai đoạn hồi phục của bệnh)

- Bài thuốc 1: Xuyên tâm liên 200g. Nấu với 500 ml nước, rửa hàng ngày.

- Bài thuốc 2: Xuyên tâm liên, hoàng bá, xà sàng tử, mỗi vị 100g. Nấu với 600 ml nước, rửa hàng ngày.

Một số thầy lang chữa bỏng bằng cách thái nhỏ nghiền vụn cây xuyên tâm liên để dùng

VI. Vì sao chuyên gia khuyến cáo không tự ý dùng Xuyên tâm liên để dự phòng, điều trị COVID-19?

Gần đây, nhiều nghiên cứu về tác dụng dược lý của Xuyên tâm liên cho thấy đây là một dược liệu rất tiềm năng trong tác dụng kháng khuẩn cũng như kháng vi rút, đặc biệt là một số chủng vi rút như Influenza A, EBV, HIV, Ebola. Không chỉ vậy, nhiều nhà khoa học đã thực hiện các nghiên cứu về tác động của Xuyên tâm liên trên vi rút SARS-CoV-2.

Cụ thể, hoạt chất chính của Xuyên tâm liên (Andrographolide) đã được tiến hành nghiên cứu rất nhiều trên việc ức chế vi rút SARS-CoV-2 cả trên việc mô phỏng hóa học và sinh học bằng các công cụ hóa và sinh tin học (Bio and Chem-Informatics).

Các thử nghiệm in vitro cho cao chiết cũng như hoạt chất chính andrographolide từ Xuyên tâm liên cũng đã được tiến hành trên vi rút phân lập ở Đức và Thái Lan cho kết quả khá khả quan.

Không nên tự ý dùng xuyên tâm liên để phòng và điều trị COVID-19

Hiện nay, báo chí Thái Lan thông tin rằng Chính phủ Thái Lan cho phép sử dụng Xuyên tâm liên trong thử nghiệm lâm sàng điều trị COVID-19, giúp cải thiện một số triệu chứng, đặc biệt là ho và một số triệu chứng nặng thường gặp cũng như làm giảm đáng kể việc tăng sinh số lượng vi rút ở phổi sau 5 ngày sử dụng (liều 60mg hoặc 100mg, 3 lần mỗi ngày).

Các thông tin cũng cho biết những cuộc thử nghiệm lâm sàng đang được tiến hành đến pha thứ 2 trên các bệnh nhân dương tính với COVID-19 (pha1: 12 bệnh nhân chia 2 nhóm, pha 2: 60 bệnh nhân chia 2 nhóm). Tuy nhiên, kết quả chi tiết về thử nghiệm pha 2 vẫn chưa rõ.

Tại Ấn Độ, kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học thuộc Trường Cao đẳng dược JSS (2020) cho thấy, các thành phần hóa học của Xuyên tâm liên (andrographolide và dihydroxy dimethoxy flavone) có tác dụng chống lại COVID-19 bằng cách ức chế enzym protease chính của virus này trên thử nghiệm in silico.

Andrographolide (thuộc nhóm diterpenoid lactone) - hợp chất chiết xuất từ Xuyên tâm liên là một chất ức chế tiềm năng đối với protease chính của COVID-19 (Mpro). Nghiên cứu cho thấy, andrographolide có tác dụng kết nối phân tử, phân tích mục tiêu, dự đoán độc tính và dược động học. Andrographolide đã được gắn thành công vào vị trí liên kết của COVID-19 Mpro (với điểm gắn kết là -3.094357 [A1] kcal/mol).

Các phương pháp tính toán cũng dự đoán phân tử này có độ hòa tan tốt, đặc tính dược lực học và độ chính xác mục tiêu. Phân tử này cũng tuân theo quy tắc Lipinski, khiến nó trở thành một hợp chất đầy hứa hẹn, có tiềm năng sử dụng chống lại COVID-19.

Tại Việt Nam, theo Hướng dẫn sử dụng thuốc cổ truyền, phương pháp Y học cổ truyền trong phòng và hỗ trợ điều trị viêm đường hô hấp cấp do SARS-CoV-2 (ban hành kèm theo công văn số 1306/BYT-YDCT ngày 17 tháng 3 năm 2020 của Bộ trưởng, Bộ Y tế), Xuyên tâm liên được hướng dẫn sử dụng trong các phác đồ ở các giai đoạn khởi phát (được gia thêm trong bài Ngân kiều tán, Ngân kiều tán gia giảm) và toàn phát (có thể gia thêm trong bài Ma hạnh thạch cam thang - Thương hàn luận, Cát căn cầm liên thang).

Từ các kết quả nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng đã đề cập ở trên cho thấy việc sử dụng Xuyên tâm liên trong phòng và trị COVID-19 là có căn cứ khoa học.

Tác dụng diệt vi rút SARS-CoV-2 của Xuyên tâm liên hiện mới được chứng minh trong phòng thí nghiệm và đang trong các bước thử nghiệm trên lâm sàng

Tuy vậy, các chuyên gia cho rằng Xuyên tâm liên không phải là "thần dược" để điều trị COVID-19. Trong các bài thuốc hỗ trợ điều trị COVID-19 do Bộ Y tế đưa ra còn rất nhiều dược liệu khác sẵn có ở Việt Nam như thanh cao hoa vàng, diếp cá, vàng đắng, núc nác, nghệ, gừng... cũng như các vị thuốc khác, các bài thuốc khác.

Tác dụng diệt vi rút SARS-CoV-2 của Xuyên tâm liên hiện mới được chứng minh trong phòng thí nghiệm và đang trong các bước thử nghiệm trên lâm sàng đánh giá khả năng điều trị COVID-19, đến nay chưa có đầy đủ kết quả để khẳng định tác dụng điều trị COVID-19 của Xuyên tâm liên.

Vì vậy, việc sử dụng thuốc phải có hướng dẫn cụ thể và được chỉ định bởi các Bác sĩ có chuyên môn về Y học cổ truyền sau khi đánh giá tình trạng người bệnh nhằm lựa chọn bài thuốc hoặc phương pháp điều trị chính xác.

Xuyên tâm liên trên lâm sàng phải kết hợp với các bài thuốc phù hợp, người bệnh không nên tự ý sử dụng thuốc khi không có sự cho phép của chuyên gia Y tế.

Tin tức về xuyên tâm liên trong phòng chống và điều trị COVID 19: