10 nguyên tắc then chốt trong cấp cứu bệnh nhân chấn thương từ hiện trường đến hồi sức chuyên sâu

Từ tư duy ngoại khoa đơn thuần đến hồi sức chấn thương toàn diện

Trong báo cáo với chủ đề “Cấp cứu bệnh nhân chấn thương phức tạp: 10 điều cần lưu ý!”, ThS.BS Nguyễn Vinh Anh - Giảng viên Bộ môn Hồi sức Cấp cứu, Đại học Y Dược TP.HCM cho biết: trước đây, dưới ảnh hưởng từ y học quân sự và chiến tranh, chấn thương thường được xem là lĩnh vực thuần túy của ngoại khoa. 

Tuy nhiên, từ những năm 1960-1970, thực tiễn lâm sàng cho thấy nhiều trường hợp chấn thương nặng và sốc chấn thương không thể chỉ giải quyết bằng can thiệp phẫu thuật vào từng tổn thương riêng lẻ. 

Khi đó, vai trò của hồi sức, đặc biệt là hồi sức nội khoa với tư duy ngoại khoa trở thành yếu tố quyết định nhằm duy trì tưới máu các cơ quan, bảo tồn chức năng sống và cải thiện khả năng hồi phục lâu dài.

Từ thực tiễn này, các nhà phẫu thuật Hoa Kỳ đã phát triển chương trình ATLS (Advanced Trauma Life Support), nghĩa là cấp cứu nâng cao cho bệnh nhân chấn thương. 

Dưới góc nhìn của ThS.BS Nguyễn Vinh Anh, ATLS không thể áp dụng cứng nhắc cho mọi đối tượng. Các nghiên cứu về chấn thương thường dựa trên nhóm bệnh nhân “lý tưởng” như người trẻ, khỏe mạnh, không bệnh nền. 

Trong khi đó, bệnh nhân cấp cứu ngoài thực tế rất đa dạng và phức tạp, có thể ngộ độc thuốc, đuối nước, điện giật kèm theo chấn thương.

Vị chuyên gia nhìn nhận ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy bệnh nhân không tử vong đơn thuần vì tổn thương ban đầu. Tương tự như sốc nhiễm khuẩn, người bệnh có thể tử vong do rối loạn đáp ứng miễn dịch và mất cân bằng điều hòa toàn thân. 

Do đó, vai trò của bác sĩ cấp cứu không chỉ là cầm máu hay đưa bệnh nhân đi mổ mà còn giúp người bệnh vượt qua giai đoạn nguy kịch, phục hồi chức năng và quay trở lại cuộc sống với chất lượng tốt nhất có thể.

ThS.BS Nguyễn Vinh Anh đặc biệt nhấn mạnh khái niệm “Chain of Recovery – Chuỗi hồi phục” bao gồm cấp cứu trước viện, xử trí tại khoa Cấp cứu, phòng mổ, ICU và giai đoạn phục hồi chức năng. Đây là một quá trình liên tục, trong đó mỗi mắt xích đều góp phần quyết định kết cục của bệnh nhân chấn thương nặng.

Trên nền tảng này, chuyên gia đã phân tích 10 điều cần lưu ý xuyên suốt quá trình cấp cứu, từ hiện trường đến khoa Cấp cứu, phòng mổ và ICU.

Tư duy cấp cứu hiện đại qua 10 yếu tố trọng tâm từ hiện trường đến bệnh viện

Thứ nhất, “Safety First” – an toàn là trên hết. Theo đó, nhân viên y tế phải đảm bảo an toàn cho chính mình trước các nguy cơ tại hiện trường như giao thông, cháy nổ, điện giật, công trình không ổn định, thời tiết khắc nghiệt hoặc bạo lực.

Sau đó, bệnh nhân cần được đưa ra khỏi vùng nguy hiểm, hạn chế vận động cột sống và tiến hành các can thiệp cứu mạng thiết yếu trong “10 phút vàng” tại hiện trường.

Thứ hai, nhận thức tình huống (Situation Awareness) giữ vai trò then chốt trong môi trường căng thẳng. Quá trình này bao gồm ba cấp độ bao gồm: tri giác, hiểu thấu và dự báo, được vận hành qua vòng lặp liên tục thu nhận thông tin – xử lý – hành động – đánh giá lại. 

Thứ ba, gói “Stop the Bleeding” tập trung vào việc cầm máu sớm bằng băng ép có trọng điểm, iTClamp hoặc các biện pháp cầm máu bằng bóng khi cần thiết.

Thứ tư, hồi sức huyết áp thấp có gia giảm cần được cá thể hóa dựa trên tình trạng bệnh nhân, thời gian và khả năng xử trí tại nơi tiếp nhận. Mục tiêu là duy trì huyết áp đủ để bảo tồn tưới máu cơ quan quan trọng, tránh bù dịch quá mức.

Thứ năm, cầm máu nội khoa không chỉ là truyền máu mà còn đảm bảo môi trường đông máu tối ưu, điều chỉnh toan kiềm, hạ canxi máu và duy trì thân nhiệt. Theo chuyên gia, đây là hướng tiếp cận mới nhấn mạnh tưới máu vi tuần hoàn, không chỉ dựa vào các chỉ số huyết áp đại thể.

Thứ sáu, việc sử dụng TXA (acid tranexamic) – thuốc giúp hạn chế tiêu sợi huyết, giảm chảy máu) cần thận trọng. Dù có lợi ích rõ ràng trong nhiều trường hợp, TXA có thể làm tăng nguy cơ huyết khối và biến chứng thần kinh nếu dùng không đúng đối tượng hoặc liều cao.

Thứ bảy, bảo toàn yếu tố pháp y là yêu cầu bắt buộc trong cấp cứu chấn thương. Mọi bệnh nhân chấn thương đều mang yếu tố pháp lý, do đó cần quan sát, thu thập và niêm phong bằng chứng đúng quy trình.

Thứ tám, cố định bệnh nhân (restraint) cần được thực hiện theo từng cấp độ phù hợp. Việc kiểm soát bệnh nhân có thể áp dụng ba mức độ thông qua lời nói (verbal), bằng thuốc (chemical) và bằng biện pháp cơ học (physical). 

Trong đó, cố định cơ học tiềm ẩn nhiều nguy cơ biến chứng như ngạt, hít sặc, gãy hoặc trật khớp, thậm chí hủy cơ. Do đó, khi bắt buộc phải áp dụng, cần thực hiện cố định an toàn 4 điểm, theo dõi sát và chỉ duy trì trong thời gian cần thiết.

Thứ chín, “Treat often, care always” – điều trị thường xuyên nhưng luôn chăm sóc. Bên cạnh can thiệp y khoa, việc bảo vệ phẩm giá, sơ cứu tâm lý và tạo cảm giác an toàn, giúp bệnh nhân bình tĩnh, tạo sự kết nối, mang lại hy vọng thực tế cho người bệnh là yếu tố không thể thiếu.

Thứ mười, xử trí thương vong hàng loạt (MCI) đòi hỏi hệ thống chỉ huy rõ ràng, giao tiếp hiệu quả và phân luồng hợp lý. Bên cạnh đó, trong MCI còn có quy tắc S.T.E.P. giúp tổ chức hiện trường, tránh làm quá tải một cơ sở y tế duy nhất. Cụ thể, quy tắc S.T.E.P nghĩa là

• S – Safety (An toàn): Ưu tiên an toàn, đánh giá nguy cơ và phân vùng khu vực an toàn.
• T – Triage (Phân loại): Nhanh chóng phân loại nạn nhân theo mức độ nặng nhẹ.
• E – Establish Command (Thiết lập chỉ huy): Thiết lập hệ thống chỉ huy tại hiện trường để điều phối thống nhất.
• P – Prioritize (Ưu tiên – Phân khu): Sắp xếp rõ các khu triage, khu điều trị (đỏ, vàng), khu bệnh nhân nhẹ (xanh) và khu vận chuyển.
  
  

ThS.BS Nguyễn Vinh Anh khẳng định, hồi sức bệnh nhân chấn thương không phải là điều trị từng tổn thương riêng lẻ mà là tiếp cận toàn diện một bệnh nhân sốc chấn thương với những đặc điểm sinh lý riêng biệt.

Việc xây dựng cơ sở dữ liệu chấn thương, thực hiện kiểm toán chất lượng và sự hiện diện đầy tính nhân văn của nhân viên y tế sẽ góp phần giúp người bệnh vượt qua giai đoạn khủng hoảng nguy hiểm nhất.

>>> Cấp cứu ngưng tim: Không có “phép màu”, chỉ có làm đúng và làm sớm

>>> Phát hiện sớm sốc sốt xuất huyết Dengue - hướng tiếp cận mới từ WHO 2025

 >>> FAST và ABCDE: Những “mật mã sinh tồn” trong cấp cứu đột quỵ và rối loạn tri giác

>>> Xử trí sốc từ hiện trường: Bước đầu sống còn trong chuỗi cấp cứu

>>> Nhận diện sớm nhiễm khuẩn huyết từ tuyến cơ sở - Chìa khóa giảm tử vong của “đại dịch hồi sức”

>>> Tương lai đầy hứa hẹn về mạng lưới cấp cứu trên không hiện đại cho TPHCM

>>> Drone, 5G, AI: Công nghệ số tái định hình cấp cứu ngoại viện

>>> Thiếu chuẩn bị cho tình huống đường thở khó đẩy nguy cơ tử vong lên 85%