Tắc động mạch chân: Đâu là nhóm nguy cơ cao và làm sao để phát hiện sớm?

1. Người lớn tuổi, tiểu đường và hút thuốc lá là 3 nhóm nguy cơ cao bị tắc động mạch chân

Những đối tượng nào có nguy cơ cao mắc tắc động mạch chân?

TTƯT.BS.CK2 Hồ Khánh Đức - Trưởng khoa Phẫu thuật Tim - mạch máu, Bệnh viện Bình Dân trả lời: Cần nhận biết những nhóm đối tượng có nguy cơ cao mắc tắc động mạch chân để chủ động phòng ngừa và phát hiện sớm bệnh.

Nhóm đầu tiên là người lớn tuổi. Đa số bệnh nhân tắc động mạch chân thường trên 70 - 80 tuổi. Theo thời gian, mạch máu dần bị xơ vữa, thành mạch đóng vôi và hình thành các mảng xơ vữa làm hẹp lòng động mạch. Sau đó, các tế bào đông máu bám vào mảng xơ vữa tạo thành cục máu đông mạn tính.

Do tình trạng hẹp diễn ra từ từ nên cơ thể sẽ hình thành các mạch máu phụ để bù trừ. Tuy nhiên, hệ tuần hoàn bàng hệ này thường không đủ để nuôi chân hoàn toàn. Chỉ cần người bệnh bị một vết thương nhỏ ở bàn chân hoặc té ngã cũng có thể dẫn đến hoại tử, sau đó lan rộng dần nếu không được điều trị kịp thời.

Vì vậy, ở người lớn tuổi có xơ vữa mạch máu, tăng cholesterol máu hoặc phát hiện mảng xơ vữa qua siêu âm cần đặc biệt lưu ý để có kế hoạch phòng ngừa tắc động mạch và nguy cơ đoạn chi.

Nhóm nguy cơ thứ hai là bệnh nhân tiểu đường. Ở nhóm này, tình trạng viêm khiến lớp nội mạc bên trong thành mạch dày lên, làm máu khó lưu thông xuống bàn chân, đặc biệt ở các mạch máu nhỏ.

Ngoài ra, bệnh nhân tiểu đường còn dễ bị tổn thương thần kinh nên nhiều trường hợp có vết thương ở chân nhưng không cảm giác đau. Môi trường đường huyết cao cũng khiến nguy cơ nhiễm trùng tăng lên và vết thương rất khó lành do thiếu máu nuôi.

Đây cũng là nhóm bệnh nhân điều trị rất khó khăn vì tổn thương thường nằm ở các mạch máu nhỏ nên nhiều trường hợp không thể đặt stent hay phẫu thuật bắc cầu mạch máu.

Nhóm thứ ba là người hút thuốc lá, kể cả ở người trẻ tuổi. Nicotin trong thuốc lá làm lớp nội mạc động mạch bị viêm và dày lên tương tự như ở bệnh nhân tiểu đường.

Tình trạng này thường xảy ra ở các mạch máu ngoại biên như đầu ngón tay, ngón chân. Nhiều bệnh nhân đến khám khi đầu ngón tay, ngón chân đã tím hoặc teo nhỏ.

Việc điều trị ở nhóm này cũng rất khó khăn do thành mạch bị viêm dày và tổn thương lan tỏa, khiến khả năng can thiệp đặt stent hoặc phẫu thuật bắc cầu bị hạn chế.

Như vậy, ba nhóm nguy cơ cao cần đặc biệt lưu ý gồm người lớn tuổi có xơ vữa mạch máu, bệnh nhân tiểu đường và người hút thuốc lá.

Đây là những đối tượng cần được theo dõi và điều trị sớm để hạn chế nguy cơ tắc động mạch chân, hoại tử, đoạn chi và những hậu quả nặng nề về sức khỏe cũng như kinh tế cho gia đình và xã hội.

2. Siêu âm Doppler và chụp CT mạch máu giúp phát hiện sớm tắc động mạch chân

Khi nghi ngờ tắc động mạch chân, người bệnh cần đi khám và làm những xét nghiệm gì để chẩn đoán?

TTƯT.BS.CK2 Hồ Khánh Đức trả lời: Đối với bệnh lý tắc động mạch, việc chẩn đoán hiện nay không quá khó khăn nhờ các phương pháp chẩn đoán hình ảnh có thể xác định chính xác vị trí hẹp tắc và mức độ tổn thương của mạch máu.

Phương pháp đầu tay thường được sử dụng là siêu âm Doppler màu. Siêu âm có thể đánh giá rõ vị trí động mạch bị hẹp hoặc tắc như động mạch chủ bụng, động mạch chậu, động mạch đùi, động mạch cẳng chân hay động mạch mu bàn chân.

Ngoài việc xác định vị trí tổn thương, siêu âm còn giúp đánh giá mức độ hẹp, phát hiện mảng xơ vữa, huyết khối và đo vận tốc dòng máu xuống chân để xác định mức độ nặng nhẹ của bệnh.

Đây là phương pháp rất quan trọng để phát hiện sớm bệnh lý động mạch.

Trong trường hợp bệnh nhân đau chân khi đi bộ nhưng siêu âm cho thấy dòng máu vẫn lưu thông tốt, không giảm tưới máu xuống chân thì có thể nghĩ nhiều đến các bệnh lý cơ xương khớp hơn là tắc động mạch.

Ngược lại, nếu siêu âm phát hiện giảm dòng máu ở chi dưới, có mảng vôi hóa, xơ vữa hoặc huyết khối thì cần thực hiện thêm chụp cắt lớp điện toán mạch máu có bơm thuốc cản quang.

Khi thuốc cản quang được đưa vào mạch máu, hình ảnh chụp sẽ cho thấy rõ đường đi của động mạch. Những vị trí bị hẹp hoặc tắc sẽ hiện rõ trên phim, giúp bác sĩ đánh giá chính xác mức độ tổn thương, vị trí xơ vữa hay vôi hóa.

Có những trường hợp tổn thương kéo dài từ động mạch chậu, động mạch đùi xuống tận động mạch cẳng chân với mức độ vôi hóa rất nặng.

Dựa trên kết quả chụp cắt lớp điện toán, bác sĩ có thể lên kế hoạch điều trị phù hợp như nong bóng, đặt stent hoặc phẫu thuật bắc cầu mạch máu.

Ngoài các phương pháp chẩn đoán hình ảnh, bệnh nhân cũng cần thực hiện thêm một số xét nghiệm máu như mỡ máu, cholesterol, lipid máu hoặc đường huyết để đánh giá các yếu tố nguy cơ liên quan đến bệnh lý tắc động mạch.

3. Phát hiện sớm tắc động mạch giúp tăng cơ hội giữ lại chân cho người bệnh

Tại BV Bình Dân có những phương pháp điều trị nào đối với tắc động mạch chân, và khả năng phục hồi ra sao nếu bệnh nhân được phát hiện sớm, thưa bác sĩ?

TTƯT.BS.CK2 Hồ Khánh Đức trả lời: Nếu bệnh nhân được phát hiện và chẩn đoán sớm ngay từ giai đoạn mới xuất hiện triệu chứng đau chân khi đi bộ thì việc điều trị sẽ thuận lợi hơn rất nhiều.

Những trường hợp bệnh nhân mới chỉ đau khi đi bộ khoảng trên hoặc dưới 500m và đến khám sớm, qua siêu âm hoặc chụp CT chỉ phát hiện các đoạn hẹp động mạch thì đây được xem là thời điểm điều trị rất lý tưởng.

Hiện nay, với sự phát triển của các kỹ thuật can thiệp hiện đại, nhiều trường hợp có thể được điều trị bằng phương pháp ít xâm lấn thay vì phải phẫu thuật lớn như trước đây.

Sau khi xác định vị trí hẹp hoặc tắc động mạch qua chụp CT, bác sĩ có thể thực hiện can thiệp nội mạch dưới hệ thống X-quang DSA. Một dây dẫn có gắn bóng sẽ được đưa đến vị trí hẹp để nong rộng lòng mạch. Sau đó, bác sĩ có thể đặt thêm stent để giúp mạch máu lưu thông tốt hơn.

Toàn bộ quá trình này chỉ cần thực hiện qua một vết chọc kim nhỏ ở vùng đùi, gần mắt cá chân hoặc ở tay.

Trước đây, nhiều trường hợp bắt buộc phải mổ bắc cầu với cuộc phẫu thuật lớn và phức tạp. Tuy nhiên, với kỹ thuật nong bóng và đặt stent hiện nay, bệnh nhân có thể hồi phục nhanh hơn, ít xâm lấn hơn và hiệu quả điều trị cũng được cải thiện đáng kể.

Tuy nhiên, điều quan trọng nhất vẫn là người bệnh phải đến bệnh viện sớm.

Nhiều trường hợp nhập viện quá muộn khi động mạch đã tắc dài hoặc bàn chân đã xuất hiện hoại tử. Lúc này, bác sĩ buộc phải kết hợp nhiều phương pháp cùng lúc như nong bóng, đặt stent, phẫu thuật bắc cầu và đồng thời cắt bỏ phần chi hoại tử.

Thậm chí, có những trường hợp tổn thương quá nặng không còn khả năng tái thông mạch máu, bắt buộc phải đoạn chi dưới gối hoặc trên gối để cứu tính mạng người bệnh thay vì giữ lại chân.

4.  Người có nguy cơ cao nên tầm soát mạch máu định kỳ mỗi 6 tháng một lần

Người bệnh có thể thay đổi lối sống như thế nào để cải thiện tình trạng và ngăn bệnh tiến triển nặng hơn?

TTƯT.BS.CK2 Hồ Khánh Đức trả lời: Đối với những người thuộc nhóm nguy cơ cao như bệnh nhân tiểu đường, người lớn tuổi hoặc người hút thuốc lá, khi xuất hiện các dấu hiệu như đi bộ khoảng 500m đã đau chân và phải ngồi nghỉ thì cần đi khám ngay. Đây là dấu hiệu đau cách hồi, cảnh báo nguy cơ hẹp tắc động mạch chân.

Tại các cơ sở chuyên khoa, bệnh nhân sẽ được siêu âm để đánh giá có tình trạng hẹp tắc động mạch hay không. Nếu nghi ngờ tổn thương mạch máu, bác sĩ sẽ tiếp tục chỉ định chụp cắt lớp điện toán để xác định chính xác vị trí và mức độ hẹp tắc nhằm có hướng can thiệp kịp thời.

Để phòng ngừa tắc động mạch ở người có nguy cơ cao, người lớn tuổi hoặc bệnh nhân rối loạn mỡ máu cần hạn chế các thực phẩm nhiều dầu mỡ nhằm giảm cholesterol trong máu.

Ngoài ra, cần duy trì vận động và tập thể dục đều đặn. Khi vận động, nhu cầu máu xuống chân tăng lên sẽ kích thích hệ tuần hoàn bàng hệ phát triển. Nhờ đó, dù động mạch bị hẹp, các mạch máu phụ vẫn có thể hỗ trợ nuôi chân và giúp triệu chứng không tiến triển quá nặng.

Đối với người lớn tuổi, cần đặc biệt bảo vệ bàn chân giống như bảo vệ đôi mắt của mình. Không nên để xuất hiện các vết thương ở ngón chân hoặc bàn chân vì những tổn thương này rất dễ lâu lành và tiến triển thành loét, hoại tử.

Với người hút thuốc lá, điều quan trọng nhất là phải bỏ thuốc lá. Tất cả bệnh nhân tắc mạch máu do thuốc lá đều được khuyến cáo ngừng hút thuốc hoàn toàn. Khi ngừng hút thuốc, quá trình viêm trong lòng mạch sẽ giảm và bệnh có thể ổn định hơn.

Ngược lại, nếu tiếp tục hút thuốc, tổn thương mạch máu sẽ ngày càng nặng và có thể dẫn đến mất cả bàn tay lẫn bàn chân.

Đối với bệnh nhân tiểu đường, cần kiểm soát đường huyết tốt và chăm sóc bàn chân cẩn thận để tránh những vết thương nhỏ ở ngón chân hoặc bàn chân.

Ngoài ra, các nhóm nguy cơ cao nên siêu âm kiểm tra mạch máu định kỳ không chỉ ở chân mà còn ở tay, mạch máu bụng và động mạch cảnh vùng cổ vì đây đều là những vị trí dễ bị xơ vữa và hẹp tắc.

Những đối tượng này nên được tầm soát mỗi 6 tháng một lần để phát hiện sớm bệnh. Nếu tổn thương còn nhẹ, bệnh nhân có thể được điều trị nội khoa và theo dõi. Khi triệu chứng nặng hơn, bác sĩ sẽ can thiệp kịp thời để hạn chế nguy cơ hoại tử và đoạn chi.

>>> Đọc thêm phần 1: Phớt lờ cơn đau bắp chân, người tắc động mạch chân có thể “lãnh án” cắt cụt chi