Thực trạng rối loạn tâm thần: Báo động xu hướng trẻ hóa và áp lực số

Thực trạng đáng báo động từ bức tranh toàn cầu đến lát cắt tại Việt Nam

Theo các số liệu được công bố trong bài báo cáo, các rối loạn tâm thần không còn là câu chuyện của riêng cá nhân nào mà đang có sự phân hóa rõ rệt theo giới tính và độ tuổi trên quy mô toàn cầu. Đáng chú ý, nữ giới đang là đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề hơn với 581,5 triệu người mắc rối loạn tâm thần, so với 513,9 triệu người ở nam giới.

Ở phụ nữ, các rối loạn lo âu thường xuất hiện sớm, trong khi rối loạn trầm cảm có xu hướng tăng mạnh sau tuổi 40 và đạt đỉnh ở giai đoạn 50-69 tuổi. Đặc biệt, có hơn 10% phụ nữ mang thai và bà mẹ trong năm đầu sau sinh trên thế giới phải đối mặt với trầm cảm.

Sự trẻ hóa của nhóm bệnh lý này cũng được thể hiện qua con số 7% trẻ em từ 5-9 tuổi và 14% thanh thiếu niên từ 10-19 tuổi trên thế giới đang sống chung với rối loạn tâm thần. Ở nhóm tuổi nhỏ, rối loạn phát triển trí tuệ vô căn, tăng động giảm chú ý (ADHD) và rối loạn hành vi chiếm ưu thế, đặc biệt là ở các bé trai. Khi bước vào giai đoạn thanh thiếu niên và trưởng thành trẻ tuổi từ 10-24 tuổi, tỷ lệ mắc rối loạn lo âu và trầm cảm tăng vọt, dao động từ 4,2% đến 5,7%.

Bên cạnh đó, các bệnh lý nặng như tâm thần phân liệt, ảnh hưởng khoảng 1 trong 200 người trưởng thành từ 20 tuổi trở lên, và rối loạn lưỡng cực, chiếm tỷ lệ 1 trong 150 người trưởng thành, vẫn duy trì sự ổn định ở các nhóm tuổi và gây tổn hại nghiêm trọng đến lực lượng lao động. Đối với người cao tuổi từ 70 tuổi trở lên, có tới 14% người mắc rối loạn tâm thần, chủ yếu là trầm cảm và lo âu, cùng với 8,8% phải gánh chịu căn bệnh sa sút trí tuệ.

Tại Việt Nam, bức tranh này cũng không kém phần ảm đạm khi báo cáo của World Bank năm 2024 chỉ ra rằng có khoảng 15% dân số mắc ít nhất một trong mười rối loạn tâm thần phổ biến. Trong đó, tỷ lệ lạm dụng chất chiếm 4-5%, trầm cảm chiếm 2,8%, lo âu chiếm 2,6% và tâm thần phân liệt là 0,4%, đi kèm tỷ lệ tự sát năm 2015 là 5,87 trên 100.000 dân. Một nghiên cứu cắt ngang thực hiện trên 1.528 người trưởng thành tại 611 hộ gia đình còn cho thấy kết quả đáng lo ngại hơn khi có đến 22% người được hỏi có triệu chứng rối loạn tâm thần.

Riêng đối với thế hệ tương lai, ghi nhận ở thanh thiếu niên năm 2022 cho thấy 21,7% em gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần nói chung và 3,3% đủ điều kiện chẩn đoán bệnh, với tỷ lệ lo âu chiếm cao nhất đạt 18,6%.

Đâu là nguyên nhân thúc đẩy sự gia tăng?

Phân tích các nhóm nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự gia tăng nhanh chóng của các ca bệnh tâm thần trong kỷ nguyên số, BS.CK2 Chu Thị Dung chia sẻ trực tiếp tại hội nghị: "Chúng ta chịu nhiều áp lực trong cuộc sống, từ gia đình cho tới xã hội cho tới công việc. Khủng hoảng kinh tế, những bệnh thiên tai cũng tạo ra cuộc sống bất ổn.

Tăng tương tác trên mạng xã hội và giảm tương tác đối với xung quanh, khiến cho gia tăng sự so sánh giám xã hội, giảm sự tự tin, tăng lo âu và trầm cảm cô đơn, thiếu giao tiếp với thế giới bên ngoài và xã hội... Và sự giảm kỳ thể xã hội đối với bệnh tâm thần là lý do tỷ lệ ca bệnh được phát hiện và ghi nhận nhiều hơn."

Bên cạnh những áp lực hiện đại và tác động tiêu cực từ không gian mạng, các yếu tố nguy cơ từ môi trường cá nhân như giới nữ, tuổi cao, trình độ học vấn thấp, hay các vấn đề từ gia đình - xã hội như kinh tế khó khăn, lạm dụng rượu, bạo lực gia đình và thiếu hỗ trợ xã hội cũng là những mồi lửa kích hoạt bệnh lý.

Xu hướng điều trị hiện đại: Đa mô thức và Ứng dụng công nghệ cao

Tại Hội nghị, BS.CK2 Chu Thị Dung nhấn mạnh xu hướng điều trị toàn diện, không còn phụ thuộc độc nhất vào thuốc men mà có sự phối hợp đa chuyên khoa.

Đầu tiên là mô hình điều trị toàn diện đa mô thức (Biopsychosocial Model), được xem là chiếc kiềng ba chân vững chắc trong y học tâm thần hiện đại.

Về mặt sinh học, các bác sĩ ưu tiên sử dụng các dòng thuốc thế hệ mới nhắm trúng đích các chất dẫn truyền thần kinh để cắt cơn, ổn định hóa học não bộ nhanh chóng nhưng lại tối giảm hóa tác dụng phụ.

Về mặt tâm lý, người bệnh được tiếp cận các liệu pháp tiên tiến như liệu pháp Nhận thức - Hành vi (CBT), Trị liệu Chấp nhận và Cam kết (ACT), hoặc trị liệu gia đình để thấu suốt gốc rễ vấn đề, sửa đổi tư duy sai lệch và tự thiết lập cơ chế phòng vệ tinh thần. Song song đó, khía cạnh xã hội chú trọng xây dựng mạng lưới nâng đỡ từ người thân, bạn bè để bệnh nhân luôn cảm thấy được đồng hành, xóa bỏ cảm giác bị cô lập.

Xu hướng thứ hai là phục hồi chức năng và trị liệu bằng hoạt động nhằm giúp người bệnh tái hòa nhập cuộc sống thông qua các hoạt động thể chất và tinh thần thực tế. Liệu pháp lao động và làm vườn như trồng cây, chăm sóc hoa, làm đồ thủ công giúp bệnh nhân tìm lại tính kỷ luật, sự tập trung và cảm giác mình có ích.

Liệu pháp nghệ thuật qua việc vẽ tranh, tô màu hay nặn đất sét giúp giải phóng các ức chế, xung đột nội tâm thầm kín mà lời nói không thể diễn tả. Đồng thời, các hoạt động âm nhạc và thể thao tập thể như ca hát, chơi nhạc cụ, cầu lông, bóng rổ hay môn thể thao thời thượng pickleball không chỉ cải thiện thể lực mà còn kích thích não bộ tiết ra endorphin - hormone hạnh phúc, gia tăng kỹ năng tương tác xã hội.

Cuối cùng, y học hiện đại chứng kiến sự lên ngôi của các phương pháp công nghệ kỹ thuật cao và can thiệp không dùng thuốc. Điển hình là phương pháp kích thích từ trường xuyên sọ (TMS), một can thiệp không xâm lấn dùng xung từ trường kích thích các vùng não giảm hoạt động, mang lại hiệu quả cao cho người bị trầm cảm, lo âu, rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD).

Đối với các trường hợp nặng, sốc điện có gây mê được cải tiến y khoa để đảm bảo an toàn, trở thành giải pháp cứu cánh tối khẩn cấp cho bệnh nhân trầm cảm nặng có ý định tự sát hoặc tâm thần phân liệt kháng thuốc. Đặc biệt, ứng dụng thực tế ảo (VR) sử dụng kính VR mô phỏng không gian hẹp, độ cao, đám đông nhằm thực hiện liệu pháp tiếp xúc dưới sự kiểm soát an toàn của chuyên gia, mở ra bước tiến lớn trong điều trị rối loạn stress sau sang chấn (PTSD).

Báo cáo của BS.CK2 Chu Thị Dung tại Hội nghị khoa học thường niên do Hiệp hội Y học TPHCM tổ chức đã mang đến một góc nhìn trực diện và thực tế về thực trạng các rối loạn tâm thần hiện nay.

Trước xu hướng gia tăng gánh nặng bệnh tật và sự trẻ hóa của bệnh lý, y học hiện đại đã chủ động thay đổi tư duy tiếp cận thông qua các giải pháp can thiệp đa chuyên khoa, từ y sinh, tâm lý lâm sàng đến ứng dụng công nghệ cao. Việc bảo vệ sức khỏe tâm thần cộng đồng giờ đây đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ của các ngành y học và sự chung tay trách nhiệm từ toàn xã hội.