PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay: Đưa y học cổ truyền bước vào kỷ nguyên mới từ tri thức, y đức và niềm tin đúng

1. "Chữ bác trong bác sĩ là bác học, là tri thức và nhân văn"

Thưa Phó Giáo sư, khi nhắc đến "kỷ nguyên mới", chúng ta chắc chắn sẽ cần những con người mới. Theo Phó Giáo sư, điều đầu tiên mà một bác sĩ y học cổ truyền trẻ cần có để xứng đáng với sứ mệnh của người thầy thuốc là gì?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay - Chủ tịch Hội Đông - Tây y kết hợp TPHCM, Chủ tịch Hội đồng khoa học - đào tạo Khoa Y học cổ truyền, Đại học Y Dược TPHCM trả lời: Xã hội gọi chúng ta là bác sĩ. Chữ "bác" rất quan trọng. Tại sao những ngành nghề khác không được gọi như vậy? Bởi "bác" là bác học, là tri thức, là sự hiểu biết sâu rộng. Người bác sĩ phải có tầm hiểu biết bao quát, đó là điều đầu tiên.

Điều thứ hai, khi lựa chọn nghề thầy thuốc, chúng ta cần hiểu rằng từ xa xưa đã có quan niệm "đạo y là nhân thuật". Người thầy thuốc chữa bệnh cho con người, chứ không phải sửa chữa một cỗ máy. Chính vì vậy, đây là một nghề đòi hỏi tính nhân văn rất cao.

Để xứng đáng với sự kỳ vọng của xã hội dành cho hai chữ "bác sĩ", mỗi người cần xây dựng cho mình một triết lý sống nhân văn. Điều đó không chỉ thể hiện trong mối quan hệ với người bệnh mà còn với đồng nghiệp và với cộng đồng. Nếu không xứng đáng với chữ "bác", theo tôi, chúng ta không nên theo nghề nhân thuật, không nên làm nghề chữa bệnh cho con người.

Đó cũng là lời nhắn nhủ của tôi sau gần 55 năm làm nghề. Tôi hiểu rằng, khi người thầy thuốc có được triết lý sống đúng đắn thì mục tiêu cuối cùng sẽ luôn là chăm sóc sức khỏe người bệnh. Chúng ta vẫn thường nói người bệnh là trung tâm, nhưng điều quan trọng hơn là phải giúp người bệnh được chữa lành, trở lại cuộc sống bình thường. Khi làm được điều đó, người thầy thuốc mới hoàn thành sứ mệnh của mình.

2. AI không thể thay thế người thầy thuốc

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và công nghệ số phát triển mạnh mẽ, theo Phó Giáo sư, các bác sĩ y học cổ truyền trẻ cần được trang bị những năng lực gì để vừa làm chủ công nghệ, vừa giữ được giá trị cốt lõi của nghề?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời: Đối với các bác sĩ y học cổ truyền trẻ, chương trình đào tạo hiện nay gồm khoảng 20% khoa học cơ bản, 40% y học hiện đại và 40% y học cổ truyền.

Hai mươi phần trăm khoa học cơ bản là nền tảng của một người tốt nghiệp đại học, bao gồm kiến thức nền và giá trị nhân văn. Bốn mươi phần trăm y học cổ truyền đòi hỏi người học phải thực sự nhuần nhuyễn hệ thống lý luận của Đông y, từ lý, pháp, phương, dược đến biện chứng luận trị.

Đây là kỷ nguyên mới - kỷ nguyên của trí tuệ nhân tạo, AI và công nghệ số. Những công nghệ này có thể hỗ trợ rất nhiều cho người thầy thuốc, nhưng không thể thay thế người thầy thuốc.

Nếu bác sĩ trẻ lười học, không ý thức được trách nhiệm của mình, chỉ mở điện thoại tìm một bài thuốc rồi áp dụng thì khi đó chúng ta chỉ là một cái máy, chứ không còn là người thầy thuốc. Máy móc không thể thay thế con người trong việc đưa ra quyết định điều trị phù hợp cho từng bệnh nhân.

Vì vậy, người bác sĩ y học cổ truyền phải thật sự nhuần nhuyễn nền y học cổ truyền của mình, đồng thời hiểu rõ y học hiện đại.

Chúng ta cần hiểu hoạt động của tim, mạch máu, não bộ và các cơ chế bệnh học theo y học hiện đại để đối chiếu với hệ thống lý luận của y học cổ truyền, từ đó đưa ra quyết định điều trị phù hợp.

Chẳng hạn, hai người đều bị rối loạn giấc ngủ nhưng nguyên nhân theo y học cổ truyền có thể hoàn toàn khác nhau. Có người do tâm âm hư, có người liên quan đến bệnh lý tiêu hóa, thần kinh thực vật hay trào ngược dạ dày. Khi hiểu đồng thời cả hai nền y học, người thầy thuốc mới có thể đưa ra phương pháp điều trị đúng.

Theo tôi, thế hệ thầy thuốc trẻ hôm nay có nhiều lợi thế hơn chúng tôi trước đây. Y học cổ truyền cũng đã có nền tảng phát triển nhất định. Điều quan trọng là các bạn cần tiếp tục khẳng định giá trị của y học cổ truyền thông qua nghiên cứu và thực hành.

Từ kinh nghiệm lâm sàng, mỗi phương pháp điều trị đều cần đặt ra những câu hỏi khoa học. Chính những câu hỏi đó sẽ giúp hình thành tư duy nghiên cứu, tư duy hệ thống và tạo ra những sáng tạo mới.

Nhờ vậy, thế hệ sau không phải mất nhiều thời gian lặp lại những kinh nghiệm cũ mà có thể tiếp tục kế thừa, phát triển và nâng cao giá trị của y học cổ truyền.

Theo tôi, trong thời đại công nghệ và trí tuệ nhân tạo, điều quan trọng nhất đối với người bác sĩ vẫn là rèn luyện y đức, không ngừng nâng cao kiến thức khoa học, nuôi dưỡng tinh thần nhân văn và tiếp tục nghiên cứu, sáng tạo. Chỉ khi kết hợp được những yếu tố đó, chúng ta mới có thể mang đến sự chăm sóc tốt nhất cho người bệnh.

3. Muốn sống khỏe, trước hết phải hiểu và chăm sóc đúng

Đối với cộng đồng, Phó Giáo sư muốn gửi gắm điều gì để mỗi người có thể chủ động chăm sóc sức khỏe và tiếp cận y học cổ truyền một cách khoa học?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời: Đây cũng là điều tôi luôn muốn chia sẻ với người dân và người bệnh, bởi trong quá trình làm nghề, tôi gặp rất nhiều trường hợp có chung những băn khoăn và hiểu lầm về y học cổ truyền.

Từ khi sinh ra cho đến cuối cuộc đời, mỗi người đều trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Trong y học gọi đó là sinh - lão - bệnh - tử, còn trong đời sống, đó là hành trình trưởng thành với nhiều trách nhiệm, nghĩa vụ và những thay đổi về thể chất, tinh thần cũng như các mối quan hệ xã hội.

Ngày nay, tuổi thọ của con người không còn dừng ở 60 tuổi như trước đây mà có thể đạt 100, thậm chí 120 tuổi nếu biết chăm sóc sức khỏe đúng cách. Vì vậy, để có một cuộc sống khỏe mạnh trong suốt hơn một thế kỷ, điều quan trọng nhất là mỗi người phải có kiến thức về chăm sóc sức khỏe.

Kiến thức đó không thể có ngay lập tức mà được tích lũy qua quá trình học tập, quan sát bản thân và những thay đổi của cơ thể theo từng giai đoạn của cuộc sống. Khi hiểu cơ thể mình thay đổi như thế nào, chúng ta sẽ biết cần làm gì để bảo vệ sức khỏe.

Chăm sóc sức khỏe không chỉ là dùng thuốc. Mỗi người cần duy trì lối sống lành mạnh bằng cách tập luyện, ăn uống hợp lý và đặc biệt là ngủ đủ giấc để cơ thể phục hồi năng lượng. Ngay cả khi chúng ta ngủ, nhiều cơ quan như tim hay thận vẫn hoạt động liên tục để duy trì sự sống. Cũng giống như một chiếc xe cần được bảo dưỡng định kỳ, cơ thể con người cũng cần được chăm sóc thường xuyên.

Việc chăm sóc sức khỏe phải dựa trên hiểu biết và những nguồn thông tin đáng tin cậy. Trong bối cảnh có rất nhiều kênh thông tin hiện nay, người dân cần biết chọn lọc, không nên tiếp nhận một cách thụ động. Nếu có điều kiện, hãy tìm hiểu từ sách, tài liệu chính thống hoặc theo dõi sức khỏe của chính mình.

Bên cạnh đó, mỗi người nên khám sức khỏe định kỳ. Người dưới 30 tuổi có thể khám mỗi năm một lần. Sau 30 tuổi, tần suất khám sẽ phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe và chỉ định của bác sĩ. Từ 50-60 tuổi trở lên, dù chưa mắc bệnh, cũng nên kiểm tra sức khỏe khoảng 6 tháng một lần để phát hiện sớm những thay đổi do tuổi tác.

Khi cần chăm sóc sức khỏe, người dân nên đến các trạm y tế, trung tâm y tế hoặc cơ sở khám chữa bệnh chính thống ngay từ đầu. Đây là nơi được tổ chức để thực hiện chức năng chăm sóc sức khỏe ban đầu và sẽ chuyển người bệnh đến đúng tuyến chuyên sâu khi cần thiết. Trong tương lai, các tuyến y tế cơ sở sẽ có đội ngũ bác sĩ giàu kinh nghiệm hơn, giúp người dân được chăm sóc đúng ngay từ đầu.

4. Đừng biến những lời truyền miệng thành phương pháp chữa bệnh

Hiện nay có rất nhiều thông tin truyền miệng về dược liệu và các phương pháp chữa bệnh tự nhiên. Theo Phó Giáo sư, người dân cần lưu ý điều gì để tránh lạm dụng hoặc sử dụng sai y học cổ truyền?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời: Nếu lựa chọn các phương pháp hỗ trợ sức khỏe, người dân không nên tin hoàn toàn vào những kinh nghiệm truyền miệng. Một phương pháp có thể phù hợp với người này nhưng chưa chắc phù hợp với người khác, vì còn phụ thuộc vào cơ địa, giai đoạn bệnh và nhiều yếu tố khác. Những thông tin đó chỉ nên xem như nguồn tham khảo và cần trao đổi với thầy thuốc trước khi áp dụng.

Các sản phẩm y học cổ truyền sử dụng cũng phải là những sản phẩm đã được cơ quan có thẩm quyền kiểm định trước khi đưa vào cơ thể.

Điều quan trọng không phải là trở thành một "người tiêu dùng thông minh", mà là biết lựa chọn những phương pháp chăm sóc sức khỏe an toàn để có chất lượng sống tốt, sống khỏe mạnh và được điều trị đúng khi mắc bệnh.

Vì vậy, hãy trao việc chăm sóc sức khỏe cho hệ thống y tế chính thống. Người dân không thể có đầy đủ kiến thức chuyên môn như thầy thuốc, vì thế cần tin tưởng vào các cơ sở y tế và các sản phẩm đã được cơ quan quản lý kiểm định.

Đồng thời, không nên tự ý mua hoặc thu hái dược liệu ngoài tự nhiên để sử dụng. Ví dụ, cây diệp hạ châu (cây chó đẻ răng cưa) có tới bảy loài, nhưng chỉ hai loài có giá trị trong điều trị. Nếu sử dụng nhầm loài, người bệnh có thể dùng một loại cây không có tác dụng chữa bệnh, tức là "uống rác chứ không phải uống thuốc".

Do đó, không nên làm theo những thông tin truyền miệng. Khi cần sử dụng dược liệu, hãy mua tại những cơ sở đã được kiểm định và dùng theo chỉ định của thầy thuốc.

Thông điệp tôi muốn gửi đến cộng đồng là không nên mù quáng khi sử dụng y học cổ truyền. Y học cổ truyền không thay thế các phương pháp điều trị chính thống mà có vai trò đồng hành, hỗ trợ trong từng giai đoạn cụ thể của bệnh. Khi hiểu đúng điều này, người bệnh sẽ được chỉ định phương pháp phù hợp và mang lại hiệu quả điều trị tốt nhất.

Đồng thời, cần hiểu rằng các phương pháp y học cổ truyền, từ dược liệu đến các phương pháp điều trị không dùng thuốc, chỉ có thể trở thành nguồn lực quốc gia khi có sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, nhà sản xuất, các nhà nghiên cứu và đội ngũ thầy thuốc lâm sàng. Chỉ khi tất cả cùng chung tay, y học cổ truyền mới có thể phát triển bền vững và đóng góp hiệu quả vào chiến lược phát triển y học trong kỷ nguyên mới.