Hotline 24/7
08983-08983

Y học cổ truyền: Đưa di sản trở thành nguồn lực bằng khoa học thực chứng

Dược liệu giả, thuốc không rõ nguồn gốc, những lời quảng cáo "chữa bách bệnh" tràn lan trên mạng xã hội đang khiến không ít người bệnh đặt niềm tin sai chỗ, thậm chí đánh mất cơ hội điều trị đúng thời điểm. Trong khi đó, Y học cổ truyền vẫn sở hữu nhiều giá trị đã được tích lũy qua hàng nghìn năm, nhưng để phát huy đúng tiềm năng, cần được nhìn nhận bằng tư duy khoa học thay vì kinh nghiệm truyền miệng hay những lời thổi phồng thiếu kiểm chứng. PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay đã có những chia sẻ về định hướng để Y học cổ truyền phát triển bền vững, dựa trên bằng chứng khoa học và trở thành một nguồn lực thực sự của hệ thống y tế.

1. "Thuốc là thuốc, nhưng đôi khi thuốc chỉ là rác"

Thưa Phó Giáo sư, hiện nay trên mạng xã hội xuất hiện rất nhiều thông tin, quảng cáo về các bài thuốc và phương pháp chữa bệnh bằng y học cổ truyền nhưng thiếu căn cứ khoa học. Theo bà, người dân cần hiểu đúng và tiếp cận y học cổ truyền như thế nào để tránh những rủi ro trong điều trị?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay - Chủ tịch Hội Đông - Tây y kết hợp TPHCM, Chủ tịch Hội đồng khoa học - đào tạo Khoa Y học cổ truyền, Đại học Y Dược TPHCM trả lời: Đây là một câu hỏi rất hay vì liên quan đến nhiều đối tượng, từ người dân, thầy thuốc y học cổ truyền, bác sĩ y học hiện đại cho đến các nhà quản lý.

Trước hết, ở tuyến chăm sóc sức khỏe ban đầu, chúng ta cần hiểu rằng chăm sóc sức khỏe không chỉ là chữa bệnh. Người bệnh là một con người toàn diện, bao gồm văn hóa sống, cơ địa, thể chất và toàn bộ quá trình phát triển của họ từ khi sinh ra đến nay. Vì vậy, chăm sóc sức khỏe ban đầu không chỉ cần bác sĩ y học cổ truyền mà còn cần bác sĩ đa khoa, bác sĩ phục hồi chức năng, các chuyên gia xã hội học và nhiều lực lượng khác để đáp ứng đúng nghĩa của chăm sóc sức khỏe toàn diện.

Đây là vấn đề mà các nhà quản lý cần quan tâm khi xây dựng và tổ chức hệ thống y tế cơ sở.

Đối với người dân, điều quan trọng là phải hiểu đúng về y học cổ truyền. Nhiều người vẫn cho rằng y học cổ truyền hay y học dân tộc chỉ đơn thuần là sử dụng cây thuốc hoặc châm cứu. Thực tế không hoàn toàn như vậy.

Có thể phân biệt giữa y học dân gian và y học cổ truyền. Y học dân gian là những kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ trong quá trình chữa bệnh. Còn y học cổ truyền có một hệ thống lý luận hoàn chỉnh. Trước đây, hệ thống này được xây dựng trên nền tảng triết học phương Đông, còn hiện nay tiếp tục được bằng chứng hóa bằng khoa học hiện đại. Vì vậy, y học cổ truyền không chỉ dựa trên kinh nghiệm mà phải có cơ sở khoa học.

Hiện nay, nhiều người nghe theo truyền miệng hoặc các thông tin trên mạng xã hội, thậm chí tin vào những người chưa được đào tạo bài bản. Tuy nhiên, cần nhớ rằng có khi thuốc là thuốc, nhưng cũng có khi thuốc chỉ là "rác". Giá trị của một vị thuốc phụ thuộc vào chất lượng dược liệu và toàn bộ quy trình tạo ra nó, chứ không phải cứ cùng một loại cây là đều có tác dụng chữa bệnh.

Chẳng hạn, nhiều người nghe truyền miệng rằng một loại cây có thể chữa ung thư nên tự ý sử dụng. Trong khi đó, nếu bỏ lỡ giai đoạn vàng để điều trị bằng các phương pháp chính thống thì khi đến cơ sở y tế, cơ hội điều trị đã giảm đi rất nhiều, việc điều trị vừa tốn kém hơn vừa có thể không đạt hiệu quả.

Vì vậy, người dân cần đến các cơ sở y tế chính thống, nơi có sự phối hợp chuyên môn và được kiểm định thường xuyên, thay vì tự ý điều trị theo kinh nghiệm truyền miệng.

Một thực tế khác là nhiều người sử dụng lại đơn thuốc cũ mỗi khi xuất hiện triệu chứng tương tự. Điều này rất nguy hiểm vì cùng một vị trí đau nhưng nguyên nhân bệnh ở từng thời điểm có thể hoàn toàn khác nhau, nên không thể áp dụng cùng một đơn thuốc.

Người dân là một trong những yếu tố quan trọng góp phần hoàn thiện hệ thống chăm sóc sức khỏe bằng việc tuân thủ đúng các quy định chuyên môn và pháp luật.

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay - Chủ tịch Hội Đông - Tây y kết hợp TPHCM, Chủ tịch Hội đồng khoa học - đào tạo Khoa Y học cổ truyền, Đại học Y Dược TPHCM

2. Kết hợp Đông - Tây y: Phải lấy người bệnh làm trung tâm

Định hướng kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại đã được đặt ra từ nhiều năm nay. Theo Phó Giáo sư, cần làm gì để hai nền y học thực sự phối hợp hiệu quả, đặc biệt trong điều trị các bệnh mạn tính và bệnh lý phức tạp?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời: Theo tôi, điều quan trọng nhất là phải xác định mục tiêu cuối cùng là chăm sóc sức khỏe người bệnh.

Theo định nghĩa, sức khỏe không chỉ là không có bệnh mà còn là trạng thái thoải mái về thể chất, tinh thần và xã hội. Một người không mắc bệnh nhưng luôn lo âu, căng thẳng hoặc thiếu tự tin cũng chưa thể xem là khỏe mạnh.

Ngay cả khi mới xuất hiện những rối loạn ban đầu như men gan tăng, mỡ máu tăng hay những vấn đề về tâm lý, hệ thống y tế cũng cần có giải pháp can thiệp phù hợp. Khi người bệnh đã mắc bệnh thực sự thì các trạm y tế, trung tâm y tế và bệnh viện phải phối hợp để chăm sóc từ giai đoạn rối loạn chức năng đến giai đoạn điều trị bệnh.

Đó mới là sự kết hợp hoàn chỉnh giữa hai nền y học. Không chỉ y học cổ truyền Việt Nam mà ngay cả Tổ chức Y tế Thế giới cũng khuyến nghị cá thể hóa, toàn diện hóa việc chăm sóc sức khỏe và tích hợp y học cổ truyền với y học hiện đại.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu đối với đội ngũ thầy thuốc. Thầy thuốc y học cổ truyền phải tiếp tục nghiên cứu, phát triển chuyên môn, đồng thời hiểu cả y học hiện đại để đưa ra quyết định phù hợp trong chăm sóc người bệnh. Ngược lại, bác sĩ y học hiện đại cũng cần hiểu vai trò của y học cổ truyền để chỉ định đúng thời điểm và đúng đối tượng.

Bản thân thầy thuốc y học cổ truyền cũng phải xác định rõ giai đoạn nào y học cổ truyền có thể tham gia điều trị. Chẳng hạn, một trường hợp viêm ruột thừa cấp cần phẫu thuật khẩn cấp thì chắc chắn phải ưu tiên y học hiện đại. Tuy nhiên, trong quá trình điều trị, y học cổ truyền vẫn có thể hỗ trợ bằng châm tê, hỗ trợ giảm đau hoặc sử dụng thuốc sau mổ để giúp người bệnh hồi phục tốt hơn.

Ở mỗi giai đoạn của từng bệnh lý, từ cấp tính đến mạn tính, y học cổ truyền đều có vai trò riêng. Vì vậy, việc kết hợp Đông - Tây y cũng cần được cá thể hóa và toàn diện hóa, không chỉ đối với người bệnh mà cả đội ngũ thầy thuốc và hệ thống quản lý, nhằm xây dựng một mạng lưới chăm sóc sức khỏe hiệu quả hơn.

Cuối cùng, người dân cần nhận thức rằng y học dân gian có những giá trị nhất định, nhưng mọi kinh nghiệm đều cần được kiểm chứng bằng bằng chứng khoa học. Không nên chỉ dựa vào truyền miệng hay kinh nghiệm chưa được xác thực, bởi đó là sức khỏe và tính mạng của chính mình.

3. Chuẩn hóa dược liệu bằng khoa học để phát huy nguồn lực quốc gia

Hiện nay, việc bảo đảm dược liệu sạch, rõ nguồn gốc và ngăn chặn tình trạng "rác dược liệu" vẫn là một thách thức rất lớn. Theo Phó Giáo sư, cần có những cơ chế hay hàng rào kỹ thuật nào để bảo vệ nguồn tài nguyên dược liệu của Việt Nam?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời: Có một câu chuyện khá thú vị để minh họa cho vấn đề này.

Ngưu tất là một dược liệu được sử dụng rất phổ biến trong y học cổ truyền, từ điều trị tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu đến các bệnh lý cơ xương khớp. Sở dĩ Ngưu tất được sử dụng rộng rãi vì chứa nhiều hoạt chất như saponin, flavonoid... Tùy mục đích điều trị mà người thầy thuốc sẽ khai thác những hoạt chất phù hợp.

Điều đáng nói là Ngưu tất trồng tại Quảng Bình được đánh giá là một trong những loại tốt nhất thế giới. Thế nhưng, khi ra chợ dược liệu Hải Thượng Lãn Ông, người ta vẫn thường tìm mua "Ngưu tất Trung Quốc" với suy nghĩ đó mới là "thuốc Bắc", còn dược liệu trong nước thì không được đánh giá cao.

Nếu hiểu khái niệm "thuốc Nam" và "thuốc Bắc" theo góc nhìn khoa học thì điều đó không đúng. Từ thời Thiền sư Tuệ Tĩnh đã có quan điểm "Nam dược trị Nam nhân". Trong thời kỳ bị đô hộ, thuốc từ phương Bắc được buôn bán, còn thuốc của người Việt thường được các chùa phát miễn phí. Chính hoàn cảnh lịch sử đó đã tạo nên tâm lý cho rằng thuốc Bắc tốt hơn thuốc Nam. Tuy nhiên, xét về giá trị khoa học thì không phải như vậy.

Dược liệu ở đâu cũng không có biên giới, bởi giá trị của nó nằm ở các hoạt chất. Trở lại câu chuyện Ngưu tất, nhiều người vẫn quen gọi là "Ngưu tất Bắc", trong khi ở Việt Nam cũng có những dược liệu cùng giá trị như Ngưu tất hay Cỏ xước. Đây đều là dược liệu của Việt Nam, nhưng tâm lý chuộng "thuốc Bắc" vẫn còn tồn tại.

Thực tế, Việt Nam có điều kiện sinh thái rất thuận lợi để phát triển dược liệu. Từ khí hậu, thổ nhưỡng đến điều kiện tự nhiên đều rất đa dạng. Có những vùng như Sa Pa có khí hậu ôn đới, trong khi nhiều địa phương khác lại mang đặc trưng nhiệt đới. Mỗi vùng đều phù hợp với những loại cây thuốc riêng.

Điều quan trọng là phải có chiến lược quy hoạch vùng trồng phù hợp với từng loại dược liệu đặc hữu. Đồng thời, mỗi vùng cần xây dựng hệ sinh thái hoàn chỉnh, từ nuôi trồng, chăm sóc đến chế biến.

Khâu chế biến cũng đặc biệt quan trọng. Như tôi đã chia sẻ, nếu một bài thuốc được sản xuất thành sản phẩm với công thức cố định thì có thể phù hợp với người này nhưng chưa chắc phù hợp với người khác. Tuy nhiên, đối với từng vị dược liệu riêng lẻ, chúng ta hoàn toàn có thể nghiên cứu và bào chế để thuận tiện hơn cho người sử dụng.

Chẳng hạn, thay vì phải sắc 100g dược liệu trong ba chén nước suốt hai đến ba giờ, chúng ta có thể nghiên cứu công nghệ chế biến để chỉ cần đun khoảng năm phút là có thể sử dụng, nhưng vẫn bảo đảm đầy đủ giá trị theo hệ thống lý luận của y học cổ truyền.

Vì vậy, toàn bộ quá trình chế biến cũng cần được kiểm soát và kiểm định nghiêm ngặt.

Những vấn đề tôi vừa đề cập đều liên quan đến các giải pháp ở tầm chiến lược nhằm xây dựng hệ thống phát triển dược liệu. Song song với đó, cần tiếp tục đầu tư cho nghiên cứu khoa học để chuẩn hóa và nâng cao giá trị của từng sản phẩm.

Khi làm được điều này, các sản phẩm dược liệu của Việt Nam hoàn toàn có thể đạt chất lượng không thua kém các sản phẩm thảo dược của các quốc gia khác, thậm chí đủ sức cạnh tranh với nhiều sản phẩm điều trị hiện nay.

Đó cũng là con đường để bảo đảm chất lượng nguồn dược liệu phong phú của Việt Nam, đưa dược liệu trở thành những sản phẩm có giá trị cao, không chỉ phục vụ chăm sóc sức khỏe người dân mà còn phát triển thành một nguồn lực của quốc gia.

>>> Đọc thêm phần 1: Y học cổ truyền trong kỷ nguyên mới: Từ di sản dân tộc đến nguồn lực quốc gia

>>> Đọc thêm phần 3: PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay: Đưa y học cổ truyền bước vào kỷ nguyên mới từ tri thức, y đức và niềm tin đúng

Thông tin biên tập

Tác giả

Trúc Anh (ghi) - AloBacsi.vn
Ngày đăng: 09:05, 18/07/2026Cập nhật: 09:23, 21/07/2026

Đơn vị chịu trách nhiệm nội dung: AloBacsi

Đối tác AloBacsi

Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ

Để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình

Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình

hoàn toàn MIỄN PHÍ

Khám bệnh online

X