Hotline 24/7
08983-08983

Y học cổ truyền trong kỷ nguyên mới: Từ di sản dân tộc đến nguồn lực quốc gia

Từ một nền y học lâu đời gắn với lịch sử dân tộc, y học cổ truyền đang đứng trước cơ hội trở thành một nguồn lực quốc gia trong kỷ nguyên mới. Theo PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay, để hiện thực hóa mục tiêu này, cần thay đổi cách nhìn nhận về y học cổ truyền, phát huy những giá trị cốt lõi vốn có, đồng thời hiện đại hóa bằng khoa học và bằng chứng thực chứng để khẳng định vị thế của y học cổ truyền Việt Nam trong chăm sóc sức khỏe cũng như trên trường quốc tế.

1. Định vị lại Y học cổ truyền: Nền y học độc lập song hành cùng kỷ nguyên mới

Thưa Phó Giáo sư, mới đây Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh định hướng phát triển y học cổ truyền trở thành một nguồn lực quốc gia trong kỷ nguyên mới. Là người gắn bó nhiều năm với lĩnh vực này, bà nhìn nhận như thế nào về ý nghĩa của định hướng này đối với sự phát triển của y học cổ truyền Việt Nam?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay - Chủ tịch Hội Đông - Tây y kết hợp TPHCM, Chủ tịch Hội đồng khoa học - đào tạo Khoa Y học cổ truyền, Đại học Y Dược TPHCM trả lời: Tôi thực sự rất vui và tin tưởng vào định hướng cũng như chiến lược phát triển của Đảng và Chính phủ đối với ngành y tế nói chung và y học cổ truyền nói riêng.

Từ tháng 9/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ban hành nghị quyết mang tính chiến lược về phát triển y học Việt Nam. Điểm cốt lõi của nghị quyết là chuyển đổi tư duy từ khám, chữa bệnh sang phòng bệnh, chăm sóc sức khỏe toàn diện và theo dõi sức khỏe người dân trong suốt vòng đời. Theo tôi, đây không chỉ là định hướng quan trọng đối với ngành y tế mà còn mở ra cơ hội rất lớn để y học cổ truyền phát huy vai trò của mình.

Mới đây, Tổng Bí thư tiếp tục nhấn mạnh định hướng phát triển y học cổ truyền trong kỷ nguyên mới, với mục tiêu không chỉ nâng cao hiệu quả chăm sóc sức khỏe nhân dân mà còn đưa y học cổ truyền trở thành một nguồn lực mềm của quốc gia.

Tôi cho rằng đây là một bước ngoặt quan trọng đối với y học cổ truyền Việt Nam. Đồng thời, đây cũng là thời điểm để những người làm trong ngành, từ các cơ sở y tế đến từng địa phương, phát huy trách nhiệm và tận dụng cơ hội để thúc đẩy sự phát triển của y học cổ truyền.

Tôi gọi đây là bước ngoặt bởi trước đây nhiều người vẫn cho rằng y học cổ truyền chỉ là một phương pháp chữa bệnh hoặc một chuyên khoa trong hệ thống y tế. Thực tế, y học cổ truyền là một nền y học đã hình thành và phát triển từ rất sớm trong lịch sử loài người cũng như ở Việt Nam.

Trên phạm vi toàn cầu, Tổ chức Y tế Thế giới cũng khẳng định hiện tồn tại song hành hai nền y học là y học cổ truyền và y học hiện đại. Nhiều hiệp hội chuyên ngành trên thế giới, từ ung thư đến các bệnh mạn tính, đều đề cao xu hướng cá thể hóa, toàn diện hóa trong chăm sóc sức khỏe và khuyến cáo tích hợp y học cổ truyền vào quá trình điều trị.

Vì vậy, cần nhìn nhận y học cổ truyền là một nền y học độc lập, song hành với y học hiện đại, có vai trò trong nhiều giai đoạn của quá trình điều trị, đồng thời giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong phòng bệnh và chăm sóc sức khỏe suốt vòng đời.

Bên cạnh đó, chiến lược phát triển y học cổ truyền trong giai đoạn mới cần tập trung khai thác cả hệ thống dược liệu và các phương pháp điều trị không dùng thuốc. Riêng lĩnh vực dược liệu có thể trở thành một nguồn lực kinh tế rất lớn nếu được đầu tư và phát triển đúng hướng. Tuy nhiên, mục tiêu trước hết vẫn phải là chăm sóc sức khỏe hiệu quả cho người bệnh, sau đó mới phát triển sản phẩm, mở rộng thị trường và tăng cường hợp tác quốc tế. Khi y học cổ truyền Việt Nam kết nối với thế giới, chính nguồn lực đó sẽ tiếp tục quay trở lại thúc đẩy sự phát triển của ngành.

Không chỉ đóng góp trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe, y học cổ truyền còn có thể tạo ra giá trị cho văn hóa, khoa học và nhiều lĩnh vực phát triển khác của đất nước.

Là người gắn bó nhiều năm với y học cổ truyền, tôi cho rằng mỗi thầy thuốc và những người làm trong ngành cần nhận thức rõ vai trò, trách nhiệm của mình trước kỳ vọng của xã hội cũng như của Đảng và Nhà nước.

Để phát huy tối đa tiềm năng, y học cổ truyền cần phát triển trên hai nền tảng. Thứ nhất là tiếp tục nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe bằng y học cổ truyền. Thứ hai là đưa y học cổ truyền Việt Nam vươn ra thế giới, khẳng định giá trị không chỉ trong điều trị và chăm sóc sức khỏe mà còn ở vai trò giao lưu văn hóa, hội nhập quốc tế và phát triển khoa học.

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay - Chủ tịch Hội Đông - Tây y kết hợp TPHCM, Chủ tịch Hội đồng khoa học - đào tạo Khoa Y học cổ truyền, Đại học Y Dược TPHCM

2. Tận dụng "mỏ vàng" thảo dược: Làm sao để di sản Việt vươn tầm quốc tế?

Trước đây, khi nhắc đến y học cổ truyền, nhiều người vẫn xem đây chỉ là một phương pháp chữa bệnh hoặc một chuyên khoa trong hệ thống y tế. Tuy nhiên, như Phó Giáo sư đã chia sẻ, y học cổ truyền là một nền y học có lịch sử lâu đời và hiện đang đứng trước một bước ngoặt phát triển. Khi nhắc đến mục tiêu đưa y học cổ truyền trở thành "nguồn lực quốc gia trong kỷ nguyên mới", chúng ta không chỉ nói đến vai trò trong khám chữa bệnh mà còn là giá trị của kinh tế dược liệu và vị thế của y học cổ truyền Việt Nam trên trường quốc tế. Theo Phó Giáo sư, đâu là những "mỏ vàng", hay những giá trị cốt lõi của y học cổ truyền Việt Nam cần được khai phá để xứng tầm với định hướng phát triển này?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời: Giá trị cốt lõi đầu tiên là tri thức y học. Tri thức này không chỉ tồn tại trong dân gian hay các kinh nghiệm được truyền lại mà còn được nhiều thế hệ nghiên cứu, hệ thống hóa thành nền tảng lý luận và phương pháp điều trị có cơ sở khoa học. Đặc biệt, kho tàng tri thức ấy không chỉ thuộc về một nhóm người mà được lưu giữ, kế thừa và phát triển rộng khắp trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

Có thể nói, y học dân tộc là sự kết tinh của kho tàng tri thức đã đồng hành cùng người Việt từ khi hình thành đến nay. Trong kỷ nguyên mới, các bác sĩ và thầy thuốc y học cổ truyền trẻ đang rất tâm huyết phát triển nền y học này trên nền tảng nghiên cứu, thực chứng và bằng chứng khoa học nhằm tiếp tục khẳng định giá trị của kho tàng tri thức ấy.

"Mỏ vàng" thứ hai là nguồn dược liệu. Việt Nam là quốc gia nhiệt đới với hệ thực vật phong phú, tạo điều kiện thuận lợi để phát triển các loại cây thuốc. Dược liệu chứa nhiều hoạt chất có tác dụng dược lý, góp phần điều chỉnh các rối loạn bệnh lý và hỗ trợ điều trị hiệu quả. Tuy nhiên, để phát huy lợi thế này, việc nuôi trồng phải được thực hiện đúng quy trình, từ lựa chọn khí hậu, thổ nhưỡng, giống cây đến chăm sóc. Một trong những vấn đề đáng quan tâm hiện nay là việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và thuốc trừ sâu.

Có thể lấy câu chuyện về Sâm Ngọc Linh làm ví dụ. Giai đoạn 1996-1998, sâm Ngọc Linh được xem là một trong những loại sâm quý nhất thế giới nhờ hàm lượng hoạt chất cao. Tuy nhiên, đến năm 1999, giá trị của sâm Ngọc Linh trên thị trường quốc tế giảm mạnh vì các mẫu kiểm nghiệm phát hiện tồn dư thuốc bảo vệ thực vật.

Thực tế, khi đưa dược liệu ra thị trường quốc tế, người mua không chỉ đánh giá hình thức, trọng lượng hay chất lượng mà còn kiểm tra rất nghiêm ngặt các chỉ tiêu an toàn. Nếu trong quá trình nuôi trồng sử dụng thuốc bảo vệ thực vật không đúng cách thì dư lượng hóa chất sẽ tồn tại trong dược liệu, không chỉ làm giảm giá trị thương mại mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người sử dụng.

Vì vậy, việc nuôi trồng dược liệu cần tuân thủ các tiêu chuẩn như GACP và phải được cơ quan quản lý nhà nước kiểm định để bảo đảm toàn bộ quy trình sản xuất đạt chuẩn. Không chỉ dừng lại ở khâu nuôi trồng, các đơn vị sản xuất cũng cần đặc biệt quan tâm đến quy trình thu hái, chế biến và bào chế nhằm tạo ra những sản phẩm dược liệu chất lượng.

Việt Nam có nguồn dược liệu rất phong phú. Mỗi vùng miền với điều kiện thổ nhưỡng khác nhau sẽ phù hợp với những loại cây thuốc khác nhau. Nếu biết quy hoạch vùng trồng, thu hái, chế biến và bào chế đúng cách để tạo ra những sản phẩm thuận tiện cho người sử dụng thì đây thực sự là một "mỏ vàng", không chỉ góp phần chăm sóc sức khỏe mà còn tạo nguồn lực kinh tế, thúc đẩy thương mại, phát triển văn hóa và du lịch chữa bệnh.

Một giá trị cốt lõi khác là các phương pháp điều trị của y học cổ truyền. Bên cạnh dược liệu, y học cổ truyền còn có nhiều phương pháp không dùng thuốc như châm cứu, dưỡng sinh, xoa bóp, bấm huyệt.

Hiện nay, nhiều hiệp hội chuyên ngành trên thế giới, từ ung thư, đái tháo đường đến cơ xương khớp, đều khuyến cáo tích hợp y học cổ truyền vào quá trình điều trị ở những giai đoạn phù hợp của bệnh, bao gồm cả sử dụng dược liệu và các phương pháp điều trị không dùng thuốc.

Một giá trị quan trọng khác nữa là văn hóa. Từ xa xưa, khi mắc các bệnh thông thường như cảm, sốt hay nhiễm lạnh, người dân thường tự chăm sóc tại nhà trước, sau đó mới tìm đến thầy thuốc nếu các biện pháp ban đầu không hiệu quả. Đó là những kinh nghiệm dân gian đã được tích lũy qua nhiều thế hệ. Ngày nay, những kinh nghiệm này đang được các nhà khoa học nghiên cứu, chuẩn hóa và kiểm chứng bằng bằng chứng khoa học để tiếp tục phát triển. Chính vì vậy, nghiên cứu khoa học cũng trở thành một giá trị cốt lõi, góp phần nâng tầm y học cổ truyền.

Bên cạnh đó, trong bối cảnh hiện nay, văn hóa và du lịch chữa bệnh cũng là một "mỏ vàng" rất lớn. Việt Nam đang phát triển mạnh ngành du lịch, vì vậy y học cổ truyền cần phát triển để đáp ứng xu hướng du lịch kết hợp chăm sóc sức khỏe. Đồng thời, trong quá trình hội nhập quốc tế, khi bạn bè thế giới tìm hiểu về y học cổ truyền Việt Nam, chúng ta cần có đủ cơ sở để tự hào về những giá trị riêng của mình. Muốn làm được điều đó, trước hết phải xây dựng một nền y học cổ truyền đúng nghĩa, đúng tầm và có cơ sở khoa học vững chắc.

Có thể thấy, y học cổ truyền Việt Nam sở hữu rất nhiều "mỏ vàng". Điều quan trọng là chúng ta nhìn nhận những giá trị đó như thế nào, phát huy ra sao và xác định đúng vị trí của mình trong chiến lược phát triển để cùng góp phần đưa y học cổ truyền phát triển mạnh mẽ hơn trong kỷ nguyên mới.

3. Hiện đại hóa Y học cổ truyền: Từ bài thuốc dân gian đến bằng chứng khoa học

Như Phó Giáo sư đã chia sẻ, y học cổ truyền là một di sản của Việt Nam với rất nhiều "mỏ vàng", hay đúng hơn là những giá trị cốt lõi, từ nguồn dược liệu phong phú đến nền văn hóa lâu đời do cha ông để lại. Khi nhắc đến y học cổ truyền, chúng ta không chỉ nói đến yếu tố văn hóa mà cốt lõi vẫn là khoa học. Xuyên suốt quá trình nghiên cứu và hoạt động chuyên môn, Phó Giáo sư luôn nhấn mạnh quan điểm hiện đại hóa chứ không phải Tây y hóa y học cổ truyền. Vậy để y học cổ truyền thực sự trở thành một nguồn lực mạnh mẽ và tạo được niềm tin vững chắc, việc ứng dụng các bằng chứng khoa học và thử nghiệm lâm sàng vào các bài thuốc cổ hiện nay đang được triển khai như thế nào?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời: Theo tôi, trước hết cần xác định rõ hiện đại hóa y học cổ truyền khác với Tây y hóa y học cổ truyền ở điểm nào.

Hiện đại hóa y học cổ truyền là sử dụng các công cụ và phương tiện khoa học để chứng minh giá trị và vai trò của y học cổ truyền. Chẳng hạn, khi nói một dược liệu có kinh nghiệm sử dụng trong điều trị bệnh thì cần có bằng chứng khoa học chứng minh dược liệu đó chứa những thành phần hoạt chất gì và các hoạt chất ấy có tác dụng dược lý như thế nào đối với quá trình điều trị và chăm sóc sức khỏe người bệnh.

Tương tự, đối với châm cứu hay các phương pháp điều trị không dùng thuốc, chúng ta cũng cần có bằng chứng khoa học để chứng minh những kinh nghiệm dân gian và hệ thống lý luận của y học cổ truyền. Trên cơ sở đó, khoa học sẽ giúp làm rõ và khẳng định những giá trị vốn có của y học cổ truyền. Đó chính là hiện đại hóa y học cổ truyền.

Hiện đại hóa còn mang một ý nghĩa khác là làm cho việc sử dụng y học cổ truyền trở nên thuận tiện hơn đối với người bệnh. Trước đây, người bệnh phải sắc thuốc rất vất vả, trong khi cuộc sống hiện đại không còn nhiều thời gian cho việc đó. Vì vậy, cần phát triển công nghệ bào chế để tạo ra những sản phẩm tiện dụng hơn nhưng vẫn bảo đảm hiệu quả điều trị. Tuy nhiên, điều này đòi hỏi thời gian, sự đầu tư vào công nghệ bào chế, sao tẩm và quy trình sản xuất.

Cũng từ đây cần phân biệt giữa hiện đại hóa và Tây y hóa y học cổ truyền. Trong thời gian qua, để đưa một bài thuốc dân gian hay một bài thuốc cổ phương trở thành sản phẩm thương mại phải trải qua quá trình nghiên cứu rất dài và tốn kém. Vì vậy, nhiều công thức được đưa ra thị trường dưới dạng thực phẩm chức năng. Tuy nhiên, thực phẩm chức năng là thực phẩm, không phải là thuốc và không được thầy thuốc chỉ định điều trị.

Chúng ta không nên nhập nhằng giữa hai khái niệm này. Một bài thuốc y học cổ truyền luôn hướng đến cá thể hóa. Cùng một bài thuốc nhưng tùy theo cơ địa, độ tuổi và tình trạng bệnh của từng người mà thầy thuốc sẽ điều chỉnh liều lượng và thành phần cho phù hợp. Khi một bài thuốc được sản xuất thành sản phẩm với công thức cố định thì có thể phù hợp với người này nhưng lại không phù hợp với người khác. Điều đó không còn phản ánh đầy đủ bản chất của y học cổ truyền.

Vì vậy, hiện đại hóa phải hướng đến cá thể hóa và toàn diện hóa, phục vụ tốt nhất cho sức khỏe người bệnh, chứ không phải chỉ chạy theo việc tạo ra nhiều sản phẩm để đưa ra thị trường. Nếu một công thức cố định chỉ phù hợp với những trường hợp rối loạn chức năng thông thường thì vẫn có thể sử dụng, nhưng khi đã là thuốc điều trị thì phải được nghiên cứu nghiêm túc, xác định đúng liều lượng, được kiểm định bởi cơ quan chức năng và bảo đảm đầy đủ các yêu cầu về chất lượng. Đây cũng là điểm khác biệt cơ bản giữa thuốc và thực phẩm chức năng.

Tây y hóa lại là câu chuyện khác. Tây y hóa chủ yếu sử dụng một hoạt chất riêng lẻ với tác dụng điều trị tương tự thuốc tân dược, trong khi y học cổ truyền dựa trên sự phối hợp của nhiều thành phần và nguyên lý điều trị riêng.

Đối với các bài thuốc cổ phương đã được sử dụng từ hàng nghìn năm hay những kinh nghiệm dân gian có giá trị, muốn phát triển thành sản phẩm điều trị thì đều phải được nghiên cứu bài bản. Quá trình nghiên cứu bắt đầu từ từng vị dược liệu, xác định thành phần hoạt chất, đánh giá tác dụng dược lý, quy trình sao tẩm, chế biến và kiểm tra xem thành phẩm cuối cùng còn bảo đảm đầy đủ các hoạt chất như mong muốn hay không.

Đặc điểm của bài thuốc y học cổ truyền là sự phối hợp của nhiều hoạt chất, chứ không chỉ một hoạt chất đơn lẻ. Vì vậy, việc nghiên cứu cần được thực hiện trên toàn bộ bài thuốc.

Đối với các phương pháp điều trị không dùng thuốc cũng vậy. Chẳng hạn, người xưa cho rằng châm một huyệt nhất định có thể điều trị đau đầu. Tuy nhiên, đau đầu do cảm cúm sẽ khác với đau đầu do viêm xoang. Vì vậy, cần có các nghiên cứu và thử nghiệm lâm sàng có đối chứng để xác định huyệt nào có hiệu quả đối với từng nguyên nhân cụ thể, thay vì chỉ dựa trên kinh nghiệm.

Nói cách khác, mọi kinh nghiệm của y học cổ truyền đều cần được nghiên cứu và bằng chứng hóa bằng khoa học. Quá trình này bao gồm nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu thực nghiệm và nghiên cứu lâm sàng nhằm chứng minh đầy đủ giá trị của từng bài thuốc, từng phương pháp điều trị. Chỉ khi đó mới có thể gọi là phát triển y học cổ truyền theo đúng nghĩa.

>>> Đọc thêm phần 2: Y học cổ truyền: Đưa di sản trở thành nguồn lực bằng khoa học thực chứng

>>> Đọc thêm phần 3: PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay: Đưa y học cổ truyền bước vào kỷ nguyên mới từ tri thức, y đức và niềm tin đúng

Thông tin biên tập

Tác giả

Trúc Anh (ghi) - AloBacsi.vn
Ngày đăng: 14:55, 18/07/2026Cập nhật: 09:21, 21/07/2026

Đơn vị chịu trách nhiệm nội dung: AloBacsi

Đối tác AloBacsi

Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ

Để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình

Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình

hoàn toàn MIỄN PHÍ

Khám bệnh online

X