Từ tập thể thao đến ngồi văn phòng: Làm sao để khớp không già sớm?

1. Cơ xương khớp sẽ thoái triển theo thời gian nếu không biết cách phòng ngừa

Là bác sĩ Cơ xương khớp, BS có thể nhìn thấy rất rõ cơ thể thay đổi theo thời gian - từ mất cơ, thoái hóa sụn khớp cho đến tổn thương do quá tải vận động - điều đó ảnh hưởng thế nào đến cách BS chăm sóc hệ vận động của chính mình?

BS.CK2 Nguyễn Thái Thành - Chuyên khoa Cơ Xương Khớp - Chấn thương Chỉnh hình, Trung tâm Y khoa Chuyên sâu VIETHOPE trả lời: Cơ thể con người có "bốn hồi": hồi nhỏ, hồi xuân, hồi sức và cuối cùng là hồi kèn, tức là: sinh, lão, bệnh, tử. Từ khi còn nhỏ cho đến hồi xuân, hồi sức rồi hồi kèn là một hành trình rất dài. Vì vậy, cơ thể sẽ thoái triển theo thời gian.

Từ khoảng 20 - 30 tuổi là giai đoạn cơ thể đạt khối lượng xương đỉnh và được duy trì đến khoảng 50 tuổi. Sau mốc này, cơ thể bắt đầu bước vào giai đoạn cần chú trọng phòng ngừa bệnh. Theo thời gian, hệ cơ xương khớp sẽ dần suy yếu và thoái hóa. Ở khớp gọi là thoái hóa khớp, ở xương gọi là loãng xương, còn các cơ quan khác trong cơ thể cũng sẽ suy giảm dần. Chính vì vậy, phòng ngừa đóng vai trò rất quan trọng. Nếu không biết cách phòng ngừa, cơ thể sẽ rất dễ bị tổn thương.

Trước hết, về cột sống. Đây là cơ quan chịu tải rất lớn nhưng nhiều người lại khá thờ ơ và chưa thực sự quan tâm. Cột sống nằm phía sau cơ thể, trong đó cột sống cổ có nhiệm vụ nâng đỡ toàn bộ phần đầu. Đầu của chúng ta lại có xu hướng lệch về phía trước. Trong khi đó, vùng ngực phải nâng đỡ, giống như treo cả khung sườn. Hơn nữa, cơ thể con người luôn có xu hướng hướng về phía trước, vì vậy cột sống phải chịu áp lực rất lớn. Đây cũng là lý do tỷ lệ đau cột sống cổ, đau cổ vai gáy và đau lưng rất cao.

Hiện nay, hầu hết các em học sinh cũng thường gặp tình trạng đau vùng cổ vai gáy. Điều đáng lo ngại nhất là thoát vị đĩa đệm vùng cổ. Khi khối thoát vị chèn ép vào dây thần kinh, người bệnh có thể bị yếu tay, yếu chân và thậm chí bị liệt.

2. Phòng ngừa từ sớm là cách bảo vệ hệ cơ xương khớp hiệu quả nhất

Nghề y là công việc có cường độ rất cao, đứng nhiều, áp lực kéo dài, nghỉ ngơi thất thường. Có khi nào BS cũng từng rơi vào tình trạng đau cổ vai gáy, đau lưng hay quá tải vận động giống chính những bệnh nhân mình điều trị?

BS.CK2 Nguyễn Thái Thành trả lời: Bệnh lý cơ xương khớp khá phức tạp nhưng cũng rất thú vị, bởi muốn có một cuộc sống tốt thì con người phải đi lại, vận động và duy trì được khả năng sinh hoạt. Chính vì vậy, chất lượng cuộc sống gắn liền với sức khỏe của hệ cơ xương khớp.

Bản thân làm trong lĩnh vực chấn thương chỉnh hình và từ nhỏ cũng đã chơi thể thao. Qua quá trình làm nghề, tôi nhận thấy hệ cơ xương khớp cần được phòng ngừa từ sớm, bởi việc phòng ngừa thực ra rất đơn giản. Hiện nay, xu hướng là phải phòng ngừa trước khi xuất hiện cơn đau. Nếu để đến khi đau mới điều trị thì cũng đã muộn rồi.

3. Người trẻ chơi thể thao ngày càng dễ chấn thương vì tốc độ vận động cao

Theo WHO, bệnh lý cơ xương khớp hiện là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây đau mạn tính và suy giảm chất lượng sống trên toàn cầu. Điều đáng nói là độ tuổi mắc bệnh đang ngày càng trẻ hóa. Như vậy thì tại cái đơn vị mà bác sĩ đang công tác hiện nay thì nhờ bác sĩ sẽ làm rõ hơn cái thực trạng thoái hóa khớp và chấn thương thể thao ở người trẻ đang diễn ra như thế nào? Và có cái trường hợp nào khiến cho bác sĩ thật sự bất ngờ vì bệnh nhân còn rất trẻ nhưng mà những cái tổn thương nó đã quá nặng nề, thưa bác sĩ?

BS.CK2 Nguyễn Thái Thành trả lời: Thực tế, chấn thương cơ xương khớp ở người trẻ chơi thể thao hiện nay xuất hiện ngày càng nhiều. Theo tôi, một trong những nguyên nhân là tốc độ vận động của các môn thể thao ngày nay đã cao hơn rất nhiều so với trước đây.

Trước kia, khi tôi chơi thể thao, phần lớn đều dựa vào kỹ thuật, không đòi hỏi quá nhiều về tốc độ hay thể lực. Chẳng hạn như trong bóng đá, nhiều cầu thủ thành công nhờ kỹ thuật. Ví dụ, Lionel Messi không có lợi thế về chiều cao hay thể hình, nhưng nổi bật nhờ kỹ thuật xử lý bóng. Messi cũng không phải là mẫu cầu thủ chơi dựa hoàn toàn vào tốc độ.

Trong khi đó, Cristiano Ronaldo là cầu thủ có tốc độ rất cao và từng gặp chấn thương đứt dây chằng chéo, phải mất 2 - 3 năm mới có thể thi đấu trở lại.

Hiện nay, người trẻ dễ gặp chấn thương khi chơi thể thao hơn cũng vì yếu tố tốc độ. Khi tốc độ vận động tăng lên, nguy cơ chấn thương cũng cao hơn. Trong bóng đá vẫn có câu: "Cầu thủ thì cho đi qua, còn bóng thì ở lại", và chính những tình huống như vậy là nguyên nhân khiến tổn thương dây chằng chéo xảy ra rất nhiều.

Điều cần lưu ý là tổn thương dây chằng, đặc biệt là dây chằng chéo, có thời gian điều trị rất dài, thậm chí còn lâu hơn cả gãy xương. Nhiều trường hợp phải mất rất nhiều thời gian để hồi phục, thậm chí buộc phải giải nghệ.

4. Chơi thể thao quá sức, ngồi quá lâu đều làm tăng nguy cơ tổn thương cơ xương khớp

Có những người ngoài 40 tuổi đã thoái hóa gối, thoát vị đĩa đệm… trong khi có người 60 tuổi vẫn vận động rất tốt. Theo BS, yếu tố nào tạo nên sự khác biệt đó? Có những thói quen nào đang âm thầm khiến hệ vận động “già đi” mỗi ngày mà nhiều người không nhận ra?

BS.CK2 Nguyễn Thái Thành trả lời: Đầu tiên, mỗi người cần nhìn lại chính mình. Chẳng hạn, nếu thể trạng đang thừa cân nhưng lại chạy bộ hoặc chạy marathon theo phong trào thì rất nguy hiểm. Tương tự, với những người trẻ chơi thể thao ở cường độ và tốc độ quá cao cũng cần xác định mình chơi phong trào hay chuyên nghiệp. Người chơi chuyên nghiệp luôn có một chương trình tập luyện bài bản. Khi tham gia thể thao, cần tập luyện theo từng bước, từ nhẹ đến nặng, tăng dần cường độ. Nếu vừa vào đã tập nhanh, tập nặng mà không khởi động, nguy cơ chấn thương sẽ rất cao.

Bên cạnh đó, nhiều người có thói quen chơi thể thao quá sức. Thực tế, ở hầu hết các môn thể thao, người chơi đều có xu hướng ráng sức. Bản thân tôi cũng chơi thể thao nên hiểu rất rõ điều này. Tuy nhiên, một khi dây chằng chéo đã bị tổn thương thì việc điều trị sẽ rất khó khăn. Dù có phẫu thuật hay không, mục tiêu vẫn là làm sao để khớp không bị lỏng lẻo. Điều này đòi hỏi bác sĩ phải có chuyên môn và kỹ thuật rất tốt. Nếu khớp vẫn còn lỏng lẻo sau điều trị thì nguy cơ thoái hóa về sau là rất cao.

Đối với những người phải ngồi lâu, đặc biệt là nhân viên văn phòng, cơ chế của cột sống là luôn ở tư thế gập về phía trước. Ngay cả khi ngồi đúng tư thế nhưng ngồi trong thời gian dài thì cột sống vẫn có thể bị tổn thương. Nguyên nhân là các cơ phía trước luôn ở trạng thái gập, trong khi các cơ phía sau phải căng liên tục. Vì vậy, cần tập luyện để các cơ phía sau hoạt động. Nếu để các cơ này căng kéo kéo dài sẽ gây đau, làm tăng áp lực lên cột sống và có thể dẫn đến thoát vị đĩa đệm.

5. Tập luyện đúng sức, nghỉ ngơi hợp lý để tránh thoái hóa khớp sớm

Phong trào chạy bộ, gym, pickleball, đạp xe đang phát triển rất mạnh. Đi cùng với cái sự năng động đó thì số ca chấn thương thể thao nó có đang gia tăng hay không? Và ở góc nhìn của bác sĩ, đâu là những cái sai lầm phổ biến nhất ở những người chơi thể thao hiện nay mà chúng ta cần phải đặc biệt lưu tâm để mà chúng ta chơi thể thao vừa có một sức khỏe tốt và tránh những cái chấn thương không mong muốn, thưa bác sĩ?

BS.CK2 Nguyễn Thái Thành trả lời: Điều quan trọng là mỗi người cần nhìn lại thể trạng của mình và đánh giá khả năng vận động trước khi tham gia thể thao. Việc tập luyện cần bắt đầu từ mức độ nhẹ rồi tăng dần. Nếu ngay từ đầu đã tập quá sức hoặc gắng sức quá mức thì rất dễ dẫn đến chấn thương.

Đáng lo ngại hơn, có không ít người sau khi bị chấn thương vẫn thờ ơ, không quan tâm điều trị hoặc phục hồi đúng cách. Hậu quả lâu dài là khớp sẽ dần bị thoái hóa.

Hiện nay, tỷ lệ chấn thương khớp gối ở người trẻ khá cao, phổ biến nhất là đứt dây chằng chéo trước, tổn thương dây chằng bên trong và rách sụn chêm. Đây đều là những tổn thương có xu hướng dẫn đến thoái hóa khớp về sau.

Vì vậy, khi tham gia thể thao, mỗi người cần lựa chọn cường độ tập luyện phù hợp với thể trạng và duy trì việc tập luyện một cách đều đặn. Không nên để quá lâu mới tập một lần rồi tập quá sức.

Cần nhớ rằng sụn khớp khi phải chịu quá tải sẽ diễn ra hai quá trình. Thứ nhất là sụn bị mòn. Thứ hai, và quan trọng hơn, là sụn xuất hiện những vết rách rất nhỏ nhưng rất nguy hiểm mà người bệnh thường không nhận biết được.

Mặc dù cơ thể có cơ chế tự hồi phục và chữa lành những tổn thương này, nhưng nếu không được nghỉ ngơi hợp lý thì quá trình chữa lành sẽ không diễn ra hiệu quả. Khi đó, quá trình thoái hóa sẽ tiếp tục tiến triển.

Trân trọng cảm ơn BS.CK2 Nguyễn Thái Thành đã đồng hành cùng AloBacsi trong số podcast này! 

>>> Đọc thêm phần 2: Y học hiện đại có bước tiến mới, giúp người bệnh trở lại thể thao sau chấn thương nặng