Khi "ngọn đèn nội tiết" cạn dầu: Góc khuất tâm lý phụ nữ suốt vòng đời

Theo dữ liệu y học thực chứng giai đoạn 2024 - 2025, gánh nặng rối loạn tâm thần toàn cầu đang gia tăng trầm trọng khi cứ 7 người thì có 1 người mắc bệnh, tiêu tốn đến 1.000 tỷ USD thiệt hại kinh tế.

Đáng báo động, tỷ lệ này ở nữ giới chiếm tới 53,1%, áp đảo nam giới trong các rối loạn như trầm cảm, lo âu lan tỏa, hoảng sợ và rối loạn ăn uống. Dù hệ lụy vô cùng lớn, hệ thống y tế hiện tại mới chỉ dành vỏn vẹn 1,4% ngân sách cho sức khỏe tâm thần ở các nước thu nhập trung bình và thấp, dẫn đến thực trạng nhức nhối: 71% người bệnh không nhận được sự chăm sóc đúng mức.

Áp lực kép và rào cản từ định kiến "bị mát", "bị điên"

Khác với nam giới, sức khỏe tâm thần của người phụ nữ là sự giao thoa phức tạp giữa ba yếu tố: sinh học (biến động estrogen và progesterone), tâm lý cá nhân và kỳ vọng giới của xã hội. Phụ nữ hiện đại đang phải gánh chịu một "áp lực kép" đè nặng: vừa phải chu toàn trách nhiệm gia đình theo chuẩn mực truyền thống, vừa phải nỗ lực khẳng định sự nghiệp ngoài xã hội.

Sự cộng hưởng của áp lực này với các đợt khủng hoảng như dịch bệnh Covid-19 hay suy thoái kinh tế toàn cầu đã đẩy tỷ lệ kiệt sức (burnout) ở nữ giới lên rất cao, đặc biệt là nhân viên y tế nữ.

Dù đỉnh cao bi kịch là tỷ lệ tự sát có xu hướng giảm trong hai thập kỷ qua nhờ tiến bộ điều trị, rủi ro này vẫn đặc biệt nhức nhối ở nhóm tuổi trẻ trước 50.

Thực trạng đáng ngại nhất tại Việt Nam chính là khoảng 70% phụ nữ có bất ổn tâm lý chọn cách giấu kín, ngại tìm hỗ trợ chuyên khoa. Họ sợ bị xã hội kỳ thị, bị dán nhãn là "yếu đuối tính cách", "bị mát" hay "bị điên". Sự chịu đựng âm thầm này khiến bệnh tiến triển nặng, gây hệ lụy xuyên thế hệ, ảnh hưởng trực tiếp đến tâm lý con cái do áp lực chăm sóc quá mức từ cha mẹ.

Từ chiếc sẹo cắt tay tuổi dậy thì đến "hội chứng tổ trống" tuổi xế chiều

PGS.TS.BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang nhấn mạnh, tâm lý phụ nữ là một chuỗi biến động sinh học liên tục dọc theo trục thời gian suốt đời với 3 cột mốc tổn thương sâu sắc:

Tuổi dậy thì và trưởng thành: Sự thay đổi nội tiết tố gây ra Hội chứng rối loạn tâm thần tiền kinh nguyệt (PMDD), hành hạ 3 - 8% phụ nữ bằng những xáo trộn cảm xúc tiêu cực trước mỗi kỳ kinh.

Áp lực ngoại hình hoàn mỹ cũng khiến các cô gái trẻ rơi vào bẫy rối loạn ăn uống cực đoan (chán ăn hoặc ăn vô độ). Nhiều em chọn cách tự hại âm thầm bằng việc cắt tay, giấu sẹo sau lớp áo dài tay, rút lui xã hội và sụt giảm học tập.

Giai đoạn sinh sản: Rủi ro tâm thần tăng vọt từ tam cá nguyệt thứ hai đến sau sinh. Khảo sát thực tế tại khu vực phía Nam cho thấy tỷ lệ trầm cảm sau sinh có thể lên tới 30%, cao gấp đôi sách vở.

Mất ngủ, mất khả năng chăm sóc bản thân, thậm chí loạn thần sau sinh (chiếm 1-2/100.000 ca sinh) dẫn đến ý nghĩ sát nhi nguy hiểm. Nghiên cứu chỉ ra nguy cơ lớn nhất đến từ chính tiền sử bệnh của sản phụ, sau đó là sự thiếu sẻ chia từ người chồng và nỗi sợ làm dâu.

Giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh: Bác sĩ Trang ví von độc đáo: "Nội tiết tố đối với phụ nữ như dầu trong ngọn đèn. Muốn cháy ổn định thì dầu phải đủ. Khi dầu sắp hết, đèn sẽ cháy lộn xộn trước khi bùng lên rồi tắt".

Giai đoạn quanh mãn kinh kéo dài 15 năm này gây ra các triệu chứng thể hóa mệt mỏi: bốc hỏa, cáu gắt, giảm trí nhớ. Đáng chú ý là "Hội chứng tổ trống" - cảm giác hụt hẫng, mất vai trò trung tâm khi con cái trưởng thành và rời xa vòng tay cha mẹ, khiến phụ nữ trung niên đối mặt với sự trống trải sâu sắc.

Sàng lọc thường quy 3 bậc và giải pháp an toàn tâm lý nơi công sở

PGS.TS.BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang cho rằng, để gỡ nút thắt này, giải pháp cốt lõi là chuyển từ "chờ có bệnh mới chữa" sang sàng lọc chủ động, thường quy. Hiện nay, Cục Sức khỏe Sản phụ và Trẻ em đã nỗ lực đưa việc đánh giá trầm cảm bằng các bảng câu hỏi chuẩn hóa như EPDS và PHQ-9 vào quy trình thăm khám bắt buộc trước và sau sinh tại các bệnh viện sản khoa.

Chuyên gia đề cập đến mô hình chăm sóc sức khỏe tâm thần toàn diện cần vận hành đồng bộ theo 3 bậc tiếp cận:

Bậc 1 (Phòng ngừa): Sàng lọc thường quy cho tất cả phụ nữ khi đến khám định kỳ để phát hiện sớm các dấu hiệu nguy cơ ngay từ khi bệnh chưa hình thành.

Bậc 2 (Can thiệp sớm): Ứng dụng các liệu pháp tâm lý nhẹ nhàng, tư vấn điều chỉnh lối sống, môi trường khi bảng điểm sàng lọc có dấu hiệu bất ổn nhằm chặn đứng tiến triển bệnh.

Bậc 3 (Điều trị chuyên sâu): Phối hợp các liệu pháp chuyên sâu (nhận thức hành vi CBT, trị liệu liên cá nhân IPT) và sử dụng thuốc chuyên khoa (như nhóm SSRI) cho các ca nặng dưới sự giám sát của bác sĩ tâm thần.

Bên cạnh y tế, giải pháp tại nơi làm việc như áp dụng chính sách giờ làm linh hoạt có thể giảm tới gần 20% tình trạng kiệt sức ở phụ nữ. Việc xây dựng văn hóa doanh nghiệp "an toàn tâm lý", xóa bỏ định kiến, khuyến khích chia sẻ cảm xúc và thành lập các nhóm đồng cảm có chuyên gia dẫn dắt (mentor) là chìa khóa bảo vệ phái đẹp.

PGS.TS.BS Huỳnh Nguyễn Khánh Trang nhấn mạnh, bảo vệ sức khỏe tâm thần cho phụ nữ đòi hỏi một cách tiếp cận đa ngành, có sự chung tay của cả nhà quản lý, tổ chức xã hội và gia đình. Người phụ nữ chính là trái tim giữ lửa hạnh phúc cho mỗi tổ ấm. Chăm sóc thế giới tinh thần của họ, giữ cho "ngọn đèn nội tiết" luôn được tiếp dầu bằng sự thấu hiểu, chủ động sàng lọc và can thiệp kịp thời chính là bước đi bền vững để bảo vệ nguồn nhân lực tương lai, tạo dựng một xã hội khỏe mạnh và hạnh phúc.

>>> Ai sẽ chữa lành cho những người chữa lành?

>>> Thực trạng rối loạn tâm thần: Báo động xu hướng trẻ hóa và áp lực số

>>> Đằng sau một cơn ăn vạ là điều người lớn thường hay bỏ lỡ

>>> Rối loạn dạng cơ thể: Khi nỗi đau tâm lý "ẩn mình" sau các bệnh lý nội khoa

>>> Đánh thức nội lực cộng đồng để tự cứu trước trầm cảm