Đằng sau một cơn ăn vạ là điều người lớn thường hay bỏ lỡ

Cùng một hành vi nhưng mang ý nghĩa khác nhau ở từng độ tuổi

Theo BS Phan Thiệu Xuân Giang, cùng một biểu hiện như ăn vạ, la khóc hay chống đối có thể xuất hiện ở trẻ 2 tuổi, trẻ 8 tuổi hoặc thiếu niên 15 tuổi, nhưng nguyên nhân và ý nghĩa hoàn toàn khác nhau.

Ở trẻ 2 tuổi, não bộ và ngôn ngữ chưa phát triển đầy đủ nên trẻ chưa thể diễn đạt mong muốn hay kiểm soát cảm xúc. Những cơn bùng nổ chủ yếu xuất phát từ sự bất lực trong việc giao tiếp.

Đến tuổi đi học, trẻ đã có tư duy logic hơn, biết sử dụng ngôn ngữ để giải quyết xung đột. Những phản ứng tiêu cực lúc này thường liên quan đến áp lực học tập, cạnh tranh hoặc các mối quan hệ với bạn bè.

Trong khi đó, tuổi vị thành niên là giai đoạn hình thành bản sắc cá nhân. Trẻ có xu hướng tìm kiếm sự đồng cảm và mong muốn được tôn trọng hơn là bị kiểm soát. Vì vậy, thay vì áp đặt hay điều khiển, cha mẹ cần đồng hành để xây dựng sự tin tưởng.

BS Phan Thiệu Xuân Giang cho rằng sai lầm phổ biến của người lớn là sử dụng cách lý giải, giáo dục của người trưởng thành cho mọi lứa tuổi. Điều này không chỉ kém hiệu quả mà còn có thể tạo ra phản ứng chống đối vì vượt quá khả năng tiếp nhận của trẻ.

Sự phát triển của trẻ là kết quả của sinh học và môi trường

Để lý giải sự phát triển tâm lý của trẻ, BS Phan Thiệu Xuân Giang ví não bộ và cơ thể như "phần cứng", còn gia đình, môi trường sống và văn hóa là "phần mềm". Một đứa trẻ chỉ phát triển lành mạnh khi hai yếu tố này tương thích với nhau.

Theo ông, nhiều cha mẹ vô tình đặt kỳ vọng vượt quá khả năng phát triển của con, đặc biệt ở những trẻ có rối loạn phát triển như tự kỷ hoặc tăng động giảm chú ý. Việc liên tục ép buộc trẻ phải đáp ứng mong muốn của người lớn có thể khiến trẻ chịu áp lực kéo dài và làm gia tăng các khó khăn về tâm lý.

Mối quan hệ giữa trẻ và môi trường cũng luôn mang tính hai chiều. Không chỉ cha mẹ tác động đến con, mà đặc điểm khí chất của trẻ cũng ảnh hưởng đến cách cha mẹ phản ứng. Chẳng hạn, việc chăm sóc một em bé thường xuyên quấy khóc có thể khiến người lớn rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài.

Nếu áp lực này không được giải tỏa, sự mệt mỏi sẽ thể hiện qua nét mặt, giọng nói hay cách tương tác hằng ngày. Dù chưa hiểu hết lời nói của người lớn, trẻ vẫn cảm nhận rất rõ cảm xúc tiêu cực và dần hấp thụ chúng trong quá trình phát triển. Vòng luẩn quẩn này có thể ảnh hưởng lâu dài đến khả năng điều hòa cảm xúc cũng như các mối quan hệ xã hội sau này.

Gắn bó an toàn là nền tảng của sức khỏe tâm thần

Một trong những nội dung được BS Phan Thiệu Xuân Giang nhấn mạnh là vai trò của mối quan hệ gắn bó đầu đời giữa trẻ và người chăm sóc.

Theo ông, trẻ xây dựng hình ảnh về bản thân thông qua cách cha mẹ đáp ứng nhu cầu cảm xúc. Khi người lớn đủ nhạy cảm, biết lắng nghe và chấp nhận con, trẻ sẽ hình thành cảm giác an toàn để mạnh dạn khám phá thế giới và luôn có nơi để quay về khi gặp khó khăn.

Ngược lại, nếu cha mẹ chỉ đáp ứng nhu cầu vật chất mà thiếu sự nâng đỡ về cảm xúc, trẻ có thể lớn lên với cảm giác bất an và khó xây dựng khả năng tự điều hòa cảm xúc.

Những trải nghiệm đầu đời còn tạo nên niềm tin định hình cách trẻ nhìn nhận bản thân, người khác và thế giới. Từ cách cha mẹ đối xử, trẻ dần trả lời những câu hỏi cốt lõi như: "Mình có đáng được yêu thương không?", "Người khác có đáng tin cậy không?" và "Thế giới này có an toàn hay không?".

Theo BS Phan Thiệu Xuân Giang, đây là nền tảng quan trọng ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần trong suốt cuộc đời.

"Kết nối trước, hướng dẫn sau"

Trong phần chia sẻ về thực hành lâm sàng, BS Phan Thiệu Xuân Giang giới thiệu nguyên tắc Validation (thừa nhận cảm xúc) như một kỹ năng quan trọng trong chăm sóc sức khỏe tâm thần trẻ em.

Ông phân biệt rõ giữa cảm xúc và hành vi. Cảm xúc của trẻ luôn cần được công nhận, lắng nghe và thấu hiểu, trong khi những hành vi chưa phù hợp vẫn cần được định hướng, điều chỉnh.

BS Phan Thiệu Xuân Giang chia sẻ: “Người lớn không nên vội vàng phê phán hay đưa ra lời khuyên khi trẻ đang trong trạng thái cảm xúc mạnh. Thay vào đó, cần giúp trẻ bình tĩnh trước rồi mới hướng dẫn cách giải quyết vấn đề.”

Dưới góc độ thần kinh học, việc được thấu hiểu giúp giảm hoạt động của hạch hạnh nhân - vùng não liên quan đến phản ứng sợ hãi và phòng vệ, đồng thời kích hoạt các vùng não chịu trách nhiệm kiểm soát cảm xúc và giải quyết vấn đề.

Khi hệ thần kinh chuyển từ trạng thái phòng thủ sang trạng thái kết nối, trẻ mới có khả năng tiếp nhận lời hướng dẫn và học hỏi hiệu quả.

Thay đổi cách nhìn để đồng hành cùng trẻ

Theo BS Phan Thiệu Xuân Giang, thay vì chỉ tập trung vào câu hỏi "trẻ đang có vấn đề gì", người chăm sóc cần tự hỏi trẻ đang ở giai đoạn phát triển nào, hành vi đó đang muốn truyền tải điều gì và liệu hệ thần kinh của trẻ có đang quá tải hay không.

Ông cho rằng chăm sóc sức khỏe tâm thần trẻ em cần được tiếp cận theo mô hình sinh học - tâm lý - xã hội, trong đó không thể tách rời đặc điểm phát triển, môi trường sống và các mối quan hệ của trẻ.

Người lớn cũng cần chấp nhận vai trò là người tiếp nhận và điều hòa cảm xúc đầu tiên của con. Trẻ không tự nhiên biết cách kiểm soát cảm xúc mà học điều đó thông qua sự tương tác với người chăm sóc. Một giọng nói bình tĩnh, thái độ điềm đạm hay sự hiện diện an toàn của cha mẹ đều góp phần giúp trẻ ổn định hệ thần kinh.

Bên cạnh đó, việc quan sát để thấu hiểu thay vì phán xét, dành thời gian chờ trẻ xử lý thông tin và tập trung vào những điểm mạnh của trẻ sẽ tạo nền tảng tích cực hơn cho quá trình can thiệp.

Chăm sóc đúng nhu cầu ở từng giai đoạn phát triển

Khép lại bài báo cáo, BS Phan Thiệu Xuân Giang khẳng định không tồn tại một công thức chung trong chăm sóc sức khỏe tâm thần trẻ em. Mỗi trẻ là một cá thể với đặc điểm phát triển, khí chất và hoàn cảnh riêng, vì vậy cần được tiếp cận phù hợp.

Tại hội nghị, BS Phan Thiệu Xuân Giang gửi gắm thông điệp:“Thay vì chỉ nhìn vào hành vi bên ngoài, cha mẹ, giáo viên và nhân viên y tế cần nhìn sâu hơn vào bối cảnh phát triển của trẻ, xây dựng mối quan hệ gắn bó an toàn và luôn ưu tiên kết nối cảm xúc trước khi điều chỉnh hành vi. Đây là nền tảng để trẻ phát triển khỏe mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần.”

Hiểu đúng các giai đoạn phát triển không chỉ giúp người lớn lý giải hành vi của trẻ mà còn hạn chế những kỳ vọng hoặc cách giáo dục không phù hợp, từ đó giảm nguy cơ tổn thương tâm lý.

>>> Ai sẽ chữa lành cho những người chữa lành?

>>> Thực trạng rối loạn tâm thần: Báo động xu hướng trẻ hóa và áp lực số