Ai sẽ chữa lành cho những người chữa lành?

Nghịch lý của người chữa lành và những con số “biết nói”

TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu mở đầu bài báo cáo bằng một câu hỏi đầy trăn trở: "Có một nghịch lý rất bất công đối với những người chữa lành cho người khác, đó là: Ai sẽ chữa lành cho chính bản thân mình?"

Theo ông, khi nhắc đến chất lượng của hệ thống y tế, người ta thường nghĩ đến cơ sở hạ tầng, trang thiết bị hiện đại hay những kỹ thuật điều trị tiên tiến. Thế nhưng, có một nguồn lực mang tính quyết định lại ít được quan tâm đúng mức, đó là sức khỏe tâm thần của chính những nhân viên y tế. 

Điều đáng nói là những người có kiến thức y khoa tốt nhất lại không phải lúc nào cũng biết cách hoặc có điều kiện chăm sóc sức khỏe tinh thần của chính mình. Họ là những "healing hands" (đôi bàn tay chữa lành) nhưng lại mang theo một "weary mind" (tâm trí mệt mỏi), âm thầm chịu đựng căng thẳng, lo âu, trầm cảm và kiệt sức nghề nghiệp sau những áp lực kéo dài của công việc.

Môi trường y tế đặc thù đòi hỏi sự chính xác cao độ, các ca trực kéo dài gây thiếu ngủ, cùng áp lực thường xuyên chứng kiến ranh giới sinh tử, đặc biệt tại các khoa như ICU (hồi sức), gây mê hồi sức, ngoại tổng quát. Những sang chấn tâm lý tích tụ từ thất bại điều trị và nỗi đau của thân nhân dễ dẫn đến hội chứng rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD).

Dẫn chứng từ các nghiên cứu quốc tế sau đại dịch Covid-19 và khảo sát quy mô lớn của WHO tại Châu Âu (cuối 2024 - đầu 2025 với hơn 90.000 trường hợp), tỷ lệ kiệt sức ở nhân viên y tế dao động từ 40% đến 55% (có nơi trên 65%). Đáng sợ hơn, 1/3 nhân viên y tế bị trầm cảm, lo âu; 1/10 từng có suy nghĩ tự hại; và khoảng 18% từng có ý định tự sát.

Tại Việt Nam, các khảo sát nhỏ lẻ ghi nhận tỷ lệ kiệt sức từ 30% - 58%, trầm cảm lo âu từ 20% - 50%. Dù số liệu tự sát chưa được báo cáo đầy đủ, nhưng thực tế là hầu hết nhân viên y tế đều từng chứng kiến hoặc biết ít nhất một đồng nghiệp tìm đến cái chết.

“Kiệt sức của nhân viên y tế không phải chỉ là một thất bại của cá nhân mà là vấn đề của hệ thống”, TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu nhấn mạnh.

Biết người khác cần điều trị nhưng lại giấu bệnh của mình

Một khảo sát về rào cản tiếp cận chăm sóc sức khỏe tâm thần của nhân viên y tế tại TPHCM cho thấy nhiều khoảng trống đáng lo ngại.

Trước hết là lỗ hổng kiến thức. Nhân viên y tế có thể rất giỏi chuyên môn nhưng chưa nhận diện được những biểu hiện của rối loạn tâm thần, đặc biệt là rối loạn dạng cơ thể, khi các triệu chứng đau nhức hoặc khó chịu thể chất có thể liên quan đến vấn đề tâm lý.

Chỉ khoảng 4,5% người được khảo sát biết Bộ Y tế có hướng dẫn liên quan và khoảng 9,7% biết Sở Y tế TPHCM có khuyến cáo chăm sóc sức khỏe tâm thần. Khi gặp khó khăn tâm lý, 40,8% cho biết họ sẽ tìm đến mẹ hoặc người yêu thay vì chuyên gia tâm lý.

Định kiến tiếp tục là rào cản lớn. Khoảng 60,5% cho rằng việc thừa nhận mình có vấn đề sức khỏe tâm thần và tìm kiếm sự trợ giúp là biểu hiện của yếu đuối. Trong khi 83,8% mong muốn có chuyên gia tâm lý hỗ trợ, nhiều người lại không dám sử dụng dịch vụ ngay tại đơn vị vì lo ngại bị lộ thông tin, ảnh hưởng đến việc làm, thu nhập, quy hoạch hoặc cơ hội bổ nhiệm.

Một “tiêu chuẩn kép” cũng được ghi nhận: 87,7% sẵn sàng khuyên đồng nghiệp đi tư vấn tâm lý và 86,4% khuyên đồng nghiệp đến cơ sở chuyên khoa tâm thần. Tuy nhiên, khi chính mình gặp vấn đề, 58,9% thường tự giải quyết và 34,5% tuyên bố không bao giờ tìm đến bác sĩ tâm thần.

Theo TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu, “hội chứng siêu nhân”, ảo tưởng rằng nhân viên y tế có đủ kiến thức để tự kiểm soát mọi vấn đề, kết hợp với kỳ thị, áp lực công việc và nỗi lo bị phát hiện đã tạo thành một vòng xoắn bệnh lý. Người lao động trì hoãn tìm kiếm hỗ trợ, tiếp tục làm việc trong trạng thái kiệt sức; trong khi một số lãnh đạo lại né tránh, không khảo sát hoặc không thừa nhận vấn đề tại đơn vị.

Cần tái thiết một cấu trúc an toàn cho người chữa lành

TPHCM đã triển khai một số hoạt động chăm sóc sức khỏe tâm thần, như mô hình cấp cứu trầm cảm phối hợp giữa Trung tâm Cấp cứu 115 và Bệnh viện Tâm thần TPHCM từ năm 2022. Khi phát hiện một người trầm cảm nặng, có nguy cơ tự sát, người thân có thể gọi 115 để hệ thống kích hoạt hỗ trợ chuyên khoa kịp thời.

Thành phố cũng ban hành kế hoạch chăm sóc sức khỏe tâm thần cho người dân giai đoạn 2023-2025 và những năm tiếp theo, trong đó có nội dung dự phòng, tầm soát và phát hiện sớm vấn đề sức khỏe tâm thần ở nhân viên y tế. Các hoạt động truyền thông, tọa đàm, khuyến cáo dành cho bệnh viện và sổ tay chăm sóc sức khỏe tâm thần cho nhân viên y tế cũng đã được triển khai. Tuy nhiên, mức độ thực hiện giữa các cơ sở vẫn chưa đồng đều.

Theo TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu, giải pháp phải được triển khai ở cả 3 tầng:

Ở cấp cá nhân, nhân viên y tế cần được trang bị kỹ năng nhận diện, ứng phó và phục hồi sau sang chấn, đồng thời biết tìm hỗ trợ chuyên môn khi cần.

Ở cấp bệnh viện, lãnh đạo phải xóa bỏ định kiến, thường xuyên theo dõi “nhiệt độ” sức khỏe tâm thần của đơn vị và xây dựng văn hóa không buộc tội khi xử lý sai sót y khoa. Một sai sót không nên chỉ được nhìn như lỗi cá nhân để trừ KPI hoặc xử phạt. Cần phân tích nguyên nhân hệ thống, quy trình, nhân lực, môi trường làm việc và các điều kiện có thể dẫn đến sai sót. Đầu tư cho sức khỏe tâm thần của nhân viên vì vậy cũng chính là đầu tư cho chất lượng điều trị và an toàn người bệnh.

Ở cấp hệ thống, cần xây dựng chính sách, nguồn lực, dịch vụ tư vấn bảo mật và môi trường làm việc an toàn. Công nghệ và trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ đánh giá ẩn danh, sàng lọc nguy cơ, tư vấn từ xa và kết nối nhân viên y tế với chuyên gia khi cần thiết. Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế một hệ thống chăm sóc chuyên nghiệp và đáng tin cậy.

TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu gửi đi 3 thông điệp: sức khỏe tâm thần của nhân viên y tế là vấn đề sức khỏe cộng đồng cần được quan tâm đúng mức; không thể có một hệ thống y tế bền vững khi những người chăm sóc người bệnh đang kiệt sức; và bảo vệ sức khỏe tâm thần của nhân viên y tế chính là bảo vệ sự sống còn, an toàn và chất lượng của toàn bộ hệ thống chăm sóc sức khỏe.

>>> Thực trạng rối loạn tâm thần: Báo động xu hướng trẻ hóa và áp lực số