Rối loạn dạng cơ thể: Khi nỗi đau tâm lý "ẩn mình" sau các bệnh lý nội khoa

Thách thức khi nỗi đau tâm lý "mượn" vỏ bọc bệnh nội khoa

Tại hội nghị, BS.CK2 Trần Duy Tâm thẳng thắn nhìn nhận rối loạn dạng cơ thể là một trong những chủ đề khó trong thực hành lâm sàng bởi ranh giới giữa bệnh lý nội khoa và rối loạn tâm thần nhiều khi không rõ ràng. Người bệnh đến khám với những triệu chứng rất cụ thể như đau ngực, đau đầu, khó thở, rối loạn tiêu hóa..., nhưng sau nhiều lần thăm khám và thực hiện các xét nghiệm vẫn không tìm thấy tổn thương thực thể tương xứng. Ông cho biết: "Đây là một đề tài rất gai góc. Có những trường hợp bác sĩ biết không có bệnh lý thực thể nhưng cũng không thể đơn giản nói người bệnh sang khám tâm thần, bởi họ thường có sự đề kháng rất lớn khi nghe mình có vấn đề về tâm lý."

Theo BS.CK2 Trần Duy Tâm, trước đây các biểu hiện này thường được gọi là bệnh tâm thể, tuy nhiên quan điểm hiện đại đã thay đổi. Mô hình tâm lý - sinh học - xã hội (biopsychosocial) cho thấy triệu chứng không chỉ xuất phát từ yếu tố tâm lý mà còn chịu tác động đồng thời của yếu tố sinh học, môi trường sống, nhân cách và hoàn cảnh xã hội. Chính sự tương tác của nhiều yếu tố khiến người bệnh xuất hiện các biểu hiện cơ thể rất thật dù không có tổn thương thực thể rõ ràng.

Không phải mọi triệu chứng đều bắt nguồn từ bệnh lý thực thể

BS.CK2 Trần Duy Tâm dẫn chứng các nghiên cứu theo dõi kéo dài nhiều năm trên những người thường xuyên đến khám vì đau ngực, đau lưng, đau đầu, mệt mỏi hoặc chóng mặt. Kết quả cho thấy chỉ khoảng 20-30% trường hợp được xác định có bệnh lý thực thể, trong khi phần lớn không tìm thấy nguyên nhân tương ứng dù được theo dõi trong thời gian dài. Những nghiên cứu sau này ở nhiều quốc gia cũng ghi nhận kết quả tương tự.

Theo bác sĩ, điều này không có nghĩa người bệnh "không có bệnh", mà ngược lại cho thấy cần có cách tiếp cận toàn diện hơn, tránh chỉ tập trung tìm kiếm tổn thương ở từng cơ quan riêng lẻ.

Trong thực hành lâm sàng, rối loạn dạng cơ thể thường biểu hiện bằng các triệu chứng đau kéo dài, khó thở, rối loạn tiêu hóa hoặc các rối loạn thần kinh thực vật. Theo tiêu chuẩn chẩn đoán hiện nay, các triệu chứng thường kéo dài trên 6 tháng và gây ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống của người bệnh.

Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ nằm ở triệu chứng mà còn ở cách người bệnh phản ứng với triệu chứng đó. Khi một người dành gần như toàn bộ thời gian, tiền bạc và tâm trí để tìm kiếm lời giải cho một biểu hiện cơ thể, dù các kết quả thăm khám đều bình thường, bác sĩ cần nghĩ đến khả năng rối loạn dạng cơ thể thay vì tiếp tục chỉ định thêm hàng loạt xét nghiệm.

Người bệnh không hề giả vờ đau

Theo BS.CK2 Trần Duy Tâm, một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng người mắc rối loạn dạng cơ thể đang "làm quá" hoặc cố tình tạo ra triệu chứng. Ông cho biết: "Những người có rối loạn dạng cơ thể không cố ý tạo ra triệu chứng. Cơ chế này diễn ra một cách vô thức, họ thật sự cảm thấy đau, mệt hay khó chịu."

Bác sĩ cho biết các triệu chứng có thể bắt đầu từ một cảm giác rất nhẹ của cơ thể. Tuy nhiên, dưới ảnh hưởng của những trải nghiệm trong quá khứ, đặc điểm nhân cách và các yếu tố cảm xúc, người bệnh diễn giải sai ý nghĩa của triệu chứng, từ đó làm gia tăng lo lắng và tiếp tục khuếch đại cảm giác khó chịu.

Dưới góc nhìn phân tâm học, đây là cơ chế vô thức giúp cơ thể phản ứng trước những áp lực tâm lý kéo dài. Vì vậy, điều người bệnh cần là được lắng nghe và giải thích đúng bản chất của vấn đề, thay vì bị quy kết "giả bệnh". Những trường hợp được phát hiện sớm và điều trị đúng hướng thường có tiên lượng khá tốt.

Không phải cứ đau là dùng thuốc giảm đau

Lấy ví dụ về đau mạn tính trong rối loạn dạng cơ thể, BS.CK2 Trần Duy Tâm cho biết cơ chế của kiểu đau này khác với đau do tổn thương mô hay viêm. "Đối với kiểu đau này, thuốc giảm đau thông thường hầu như không mang lại hiệu quả vì cơ chế đau nằm ở hệ thống điều hòa cảm xúc chứ không phải đường dẫn truyền đau như các bệnh lý thực thể."

Theo bác sĩ, nếu chỉ tiếp tục tăng liều hoặc thay đổi thuốc giảm đau, người bệnh rất dễ rơi vào tình trạng lạm dụng thuốc mà hiệu quả vẫn không cải thiện. Hướng điều trị phù hợp là kết hợp liệu pháp tâm lý với các thuốc tác động lên hệ serotonin và các chất dẫn truyền thần kinh khi có chỉ định, đồng thời giúp người bệnh nhận diện các yếu tố tâm lý đang duy trì triệu chứng.

Lo âu bệnh - vòng luẩn quẩn của những cuộc khám không hồi kết

Một nội dung khác được BS.CK2 Trần Duy Tâm phân tích là lo âu bệnh - tình trạng người bệnh luôn tin rằng mình mắc bệnh nặng dù chưa có bằng chứng y khoa xác nhận. Ông chia sẻ: "Nhiều người bệnh cầm theo cả xấp hồ sơ, đi hết bác sĩ này đến bác sĩ khác nhưng vẫn không yên tâm. Họ mong muốn tìm được một bệnh lý cơ thể hơn là chấp nhận mình đang gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần."

Theo bác sĩ, nhóm người bệnh này thường xuyên thay đổi cơ sở khám chữa bệnh hoặc ngược lại né tránh đi khám vì tin rằng bệnh của mình quá nghiêm trọng. Điều này khiến quá trình điều trị gặp nhiều khó khăn, bởi họ thường không sẵn sàng hợp tác với chuyên khoa tâm thần. Muốn giúp người bệnh thay đổi nhận thức, bác sĩ cần kiên trì xây dựng mối quan hệ tin cậy qua nhiều lần tiếp xúc.

Stress không chỉ ảnh hưởng tinh thần mà còn làm nặng thêm bệnh nội khoa

Ở chiều ngược lại, bài báo cáo cũng nhấn mạnh vai trò của các yếu tố tâm lý trong diễn tiến của nhiều bệnh nội khoa. Theo BS.CK2 Trần Duy Tâm, căng thẳng kéo dài có thể kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, làm tăng tiết các hormone stress như adrenaline và cortisol, từ đó ảnh hưởng đến hệ tim mạch, tiêu hóa, nội tiết và nhiều cơ quan khác.

Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận những biến cố tâm lý lớn hoặc stress kéo dài có thể khiến các bệnh lý mạn tính tiến triển nặng hơn. Do đó, việc điều trị không chỉ hướng đến kiểm soát tổn thương thực thể mà còn cần nhận diện và xử lý các yếu tố tâm lý đang góp phần làm bệnh diễn tiến xấu.

Điều trị hiệu quả cần sự phối hợp của nhiều chuyên khoa

Khép lại bài báo cáo, BS.CK2 Trần Duy Tâm nhấn mạnh rối loạn dạng cơ thể là nhóm bệnh có xu hướng kéo dài và dễ mạn tính hóa nếu không được phát hiện sớm. Điều đáng lo ngại là người bệnh có thể phải trải qua nhiều can thiệp không cần thiết, từ sử dụng thuốc kéo dài đến các thủ thuật, thậm chí phẫu thuật, trong khi nguyên nhân cốt lõi vẫn chưa được giải quyết. "Người bệnh cần được chăm sóc, nhưng khi trò chuyện, chúng ta cũng không nên tạo cho họ cảm giác phải lệ thuộc vào vai trò của một người bệnh."

Theo bác sĩ, muốn điều trị hiệu quả cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nội khoa và tâm thần, đồng thời giúp người bệnh quản lý căng thẳng, thay đổi nhận thức và từng bước lấy lại khả năng thích nghi. Đây cũng chính là hướng tiếp cận đa chuyên khoa mà y học hiện đại đang hướng tới, nhằm điều trị toàn diện con người thay vì chỉ tập trung vào từng cơ quan hay từng triệu chứng riêng lẻ.

>>> Ai sẽ chữa lành cho những người chữa lành?

>>> Thực trạng rối loạn tâm thần: Báo động xu hướng trẻ hóa và áp lực số

>>> Đằng sau một cơn ăn vạ là điều người lớn thường hay bỏ lỡ