Đánh thức nội lực cộng đồng để tự cứu trước trầm cảm

Theo dữ liệu y học thực chứng mới nhất từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), gánh nặng toàn cầu về sức khỏe tâm thần đang gia tăng trầm trọng. Tự tử hiện là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ 10 ở người trưởng thành, và đặc biệt nguy cấp hơn khi đứng hàng thứ 3 ở nhóm người trẻ từ 15 đến 29 tuổi. Đáng chú ý, có đến 70% số ca tự tử liên quan mật thiết đến trầm cảm, mà trong đó, stress và rối loạn lo âu chiếm đến 2/3 nguyên nhân gốc rễ.

Trước thực trạng hệ thống điều trị truyền thống (nội trú, phụ thuộc nặng nề vào thuốc) đang rơi vào tình trạng quá tải nghiêm trọng và 71% bệnh nhân sau chẩn đoán vẫn chưa được giải quyết thấu đáo, WHO đã đề xuất một giải pháp mang tính bền vững: Mở rộng quy mô, chia sẻ nhiệm vụ và tích hợp các can thiệp tâm lý vào các dịch vụ có sẵn ở hệ thống y tế cơ sở, trường học và cộng đồng.

Từ chiếc "nút thắt cổ chai" chuyên gia đến mô hình trao quyền chủ động

Lâu nay, việc chăm sóc sức khỏe tâm thần thường bị khoanh vùng nhỏ hẹp ở nhóm các chuyên gia tâm thần hoặc nhà tâm lý lâm sàng sừng sỏ. Sự giới hạn này vô tình tạo ra một "nút thắt cổ chai", khiến người bệnh phải đối mặt với tình trạng xếp hàng chờ đợi kéo dài, chi phí đắt đỏ và sự kỳ thị lớn của xã hội.

Dẫn chứng từ các tài liệu y học uy tín, ThS.BS Nguyễn Minh Mẫn chỉ ra rằng, nếu một bệnh nhân trầm cảm chỉ điều trị đơn thuần bằng thuốc, tỷ lệ thành công chỉ đạt từ 33% đến 67%, và khi ngưng thuốc đúng cách, tỷ lệ tái phát vẫn cao ngất ngưởng từ 50% đến 70%. Trong khi đó, đối với rối loạn lo âu, liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) đã chính thức được công nhận là "Tiêu chuẩn vàng" (Gold Standard) trong phác đồ điều trị cập nhật.

Để giải quyết bài toán thiếu hụt nhân lực chuyên khoa trầm trọng, giải pháp duy nhất khả thi là chuyển dịch từ mô hình tư duy truyền thống thụ động sang mô hình trao quyền. Theo đó, các chuyên gia hàng đầu sẽ chịu trách nhiệm huấn luyện kỹ càng, giám sát và trực tiếp can thiệp ở 10% các ca lâm sàng phức tạp, tinh túy.

Còn lại, 90% các vấn đề sức khỏe tâm thần ở mức độ nhẹ và phổ biến tại cộng đồng sẽ được chia sẻ nhiệm vụ cho lực lượng không chuyên đã qua đào tạo như y tế cơ sở, giáo viên, chức sắc tôn giáo... tiếp cận theo mô hình phân bậc của WHO.

Bằng cách dựa vào nền tảng tham gia của cộng đồng thông qua quy trình 3 bước: sàng lọc, đánh giá, lập kế hoạch, chiếc cầu nối bền vững giúp người bệnh tự cứu lấy mình sẽ được thiết lập.

"Bữa tiệc Trung thu" và kỹ thuật chuyển hóa tâm lý độc đáo của người Việt

Đi sâu vào giải pháp thực tiễn để kiểm soát stress - gốc rễ của lo âu và trầm cảm, ThS.BS Nguyễn Minh Mẫn đã số hóa và Việt hóa các lý thuyết y học hiện đại thành một "món ăn tinh thần" gần gũi gồm 3 biểu tượng: chiếc bánh trung thu, ly nước trà và ngôi sao.

Trong đó, "bánh trung thu" là sự kết hợp giữa bánh xe cuộc đời 8 mặt và tháp nhu cầu Maslow theo thuyết âm dương để nhận diện toàn diện sự mất cân bằng giữa nhu cầu và khả năng đáp ứng của thân chủ.

"Ly nước trà" đại diện cho tư duy tích cực, thay vì chỉ chăm chăm nhìn vào khiếm khuyết, bệnh tật thì tập trung vào phần mạnh, phần nội lực sẵn có.

"Ngôi sao" chính là bản đồ 6 nguồn lực: nhân lực, tài chính, vật chất, thiên nhiên, xã hội và văn hóa, dựa trên phương pháp phát triển cộng đồng ABCD của McKnight để hỗ trợ thân chủ tìm điểm tựa phục hồi.

Đặc biệt, yếu tố "sức khỏe văn hóa" Á Đông được nhấn mạnh như một nguồn nội lực tuyệt vời. Những câu ca dao, tục ngữ như:

"Chiều chiều ra đứng ngõ sau

Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều"

cho thấy cha ông ta đã nhận diện các triệu chứng thể hóa của lo âu từ rất sớm.

Để cắt đứt mạch suy nghĩ tiêu cực ngay lập tức, ThS.BS Nguyễn Minh Mẫn đã hướng dẫn trực tiếp hai kỹ thuật tự điều hòa:

Phương pháp thở kiểm soát stress: Dựa trên nguyên lý não bộ có tính ưu tiên, khi tập trung tối đa vào việc hít vào phình bụng bằng mũi, hé miệng thở ra hóp bụng theo quy tắc (chậm, sâu, đều) và dõi theo hơi thở, não sẽ lờ mờ đi các tác nhân căng thẳng. Điểm cốt lõi là kỹ thuật suy tưởng nhanh chóng chuyển từ "suy tưởng tiêu cực" sang "quán tưởng tích cực" để thoát ly khỏi bẫy lo âu.

Liệu pháp "tức cười": Dựa trên cơ sở khoa học về việc giải phóng hormone dopamine giúp cải thiện tâm trạng kể cả khi cười chủ động (cười giả bộ). Mỗi buổi sáng, việc luyện cơ mặt qua các âm "A, E, I, O, U" để chuyển từ trạng thái "uể oải" sang nụ cười "khoan khoái" chính là bài tập kích hoạt nội lực đơn giản nhưng hiệu quả mà bất kỳ ai cũng có thể tự thực hiện mỗi ngày.

ThS.BS Nguyễn Minh Mẫn nhấn mạnh, chăm sóc sức khỏe tâm thần toàn diện không đồng nghĩa với việc thay thế bác sĩ hoặc chuyên gia bằng cộng đồng. Mục tiêu là xây dựng một hệ thống nhiều tầng, trong đó mỗi người được trao quyền tự chăm sóc, cộng đồng tham gia hỗ trợ và chuyên gia tập trung xử trí những trường hợp phức tạp. Khi nội lực cá nhân được đánh thức và kết nối với nguồn lực xã hội, chăm sóc sức khỏe tâm thần mới có thể trở nên gần gũi, bền vững và dễ tiếp cận hơn.

>>> Ai sẽ chữa lành cho những người chữa lành?

>>> Thực trạng rối loạn tâm thần: Báo động xu hướng trẻ hóa và áp lực số

>>> Đằng sau một cơn ăn vạ là điều người lớn thường hay bỏ lỡ

>>> Rối loạn dạng cơ thể: Khi nỗi đau tâm lý "ẩn mình" sau các bệnh lý nội khoa