Phớt lờ cơn đau bắp chân, người tắc động mạch chân có thể “lãnh án” cắt cụt chi

1. Đau cách hồi khi đi bộ có thể là dấu hiệu cảnh báo tắc động mạch chân

Thưa BS.CK2 Hồ Khánh Đức, nhiều người nghĩ đau chân khi đi bộ chỉ là do mỏi cơ hoặc tuổi tác. Khi nào triệu chứng này có thể là dấu hiệu của tắc động mạch chân?

TTƯT.BS.CK2 Hồ Khánh Đức - Trưởng khoa Phẫu thuật Tim - mạch máu, Bệnh viện Bình Dân trả lời: Đau chân khi đi bộ là triệu chứng rất thường gặp và cũng là lý do nhiều bệnh nhân đến khám tại các bệnh viện lớn, đặc biệt là các bệnh viện có chuyên khoa cơ xương khớp hoặc mạch máu.

Nhiều trường hợp ban đầu được khám tại Bệnh viện Chấn thương Chỉnh hình hoặc các cơ sở có chuyên khoa cơ xương khớp. Sau khi phát hiện có vấn đề liên quan đến mạch máu, bệnh nhân mới được chuyển đến chuyên khoa mạch máu để tiếp tục điều trị.

Đa số bệnh nhân là người lớn tuổi, thường có biểu hiện đau ở vùng bắp chân, khớp gối, mắt cá chân khi đi bộ. Tuy nhiên, nhiều người nghĩ đây chỉ là tình trạng đau nhức do tuổi tác, viêm khớp hay bệnh lý xương khớp thông thường nên đi khám ở nhiều nơi trước khi phát hiện nguyên nhân thực sự liên quan đến mạch máu.

Một trong những dấu hiệu cảnh báo quan trọng của tắc động mạch là tình trạng đau cách hồi. Đây là hiện tượng bệnh nhân đi bộ được một đoạn thì xuất hiện đau, mỏi hoặc tê ở bắp chân, buộc phải ngồi nghỉ khoảng 5 - 10 phút mới có thể đi tiếp. Tình trạng này lặp đi lặp lại nhiều lần khi vận động.

Khoảng cách đi bộ trước khi xuất hiện cơn đau cũng phản ánh mức độ nghiêm trọng của bệnh lý mạch máu. Có bệnh nhân đi được khoảng 1km mới đau, đây thường là mức độ nhẹ. Một số trường hợp đi khoảng 500m đã xuất hiện đau mỏi chân, tương ứng mức độ trung bình. Đặc biệt, có bệnh nhân chỉ đi dưới 100m, thậm chí 5 - 10m đã đau và phải dừng lại nghỉ.

Nguyên nhân của tình trạng này là do động mạch nuôi chân bị hẹp hoặc tắc. Khi nghỉ ngơi, lượng máu vẫn có thể đủ nuôi chân. Tuy nhiên, khi vận động, nhu cầu máu tăng lên nhưng mạch máu không cung cấp đủ, dẫn đến đau mỏi cơ chân.

Đây là dấu hiệu cảnh báo quan trọng và người bệnh nên đi khám sớm tại các cơ sở có chuyên khoa mạch máu để được siêu âm, phát hiện sớm và điều trị kịp thời.

2. Tắc động mạch chân có thể dẫn đến hoại tử và nguy cơ đoạn chi nếu phát hiện muộn

Tắc động mạch chân thực chất là bệnh gì, và vì sao lại nguy hiểm nếu không được phát hiện sớm?

TTƯT.BS.CK2 Hồ Khánh Đức trả lời: Cơ thể chúng ta có hệ thống tuần hoàn đưa máu từ tim đi nuôi toàn bộ cơ quan trong cơ thể, gọi là hệ thống động mạch. Ở chân, máu được dẫn từ động mạch chủ bụng xuống động mạch chậu, sau đó đến động mạch đùi, động mạch khoeo và tiếp tục xuống các động mạch ở cẳng chân, bàn chân để cung cấp oxy giúp chân vận động.

Khi hệ thống động mạch này bị hẹp hoặc tắc, lượng máu nuôi các cơ ở chân sẽ giảm xuống. Tùy theo mức độ hẹp mà triệu chứng sẽ khác nhau. Nếu động mạch chỉ hẹp khoảng 50%, bệnh nhân vẫn có thể đi lại khá bình thường vì máu vẫn lưu thông được. Tuy nhiên, khi mức độ hẹp tăng lên trên 70 - 80% hoặc tắc hoàn toàn, lượng máu xuống chân sẽ giảm đáng kể.

Trong trường hợp này, khi bệnh nhân ngồi nghỉ vẫn có thể chưa thấy đau nhờ hệ thống tuần hoàn bàng hệ, tức các mạch máu phụ trong cơ thể vẫn hoạt động để đưa máu xuống nuôi chân. Tuy nhiên, lượng máu này thường không đủ khi bệnh nhân vận động. Vì vậy, càng đi bộ, cơ chân càng thiếu máu và xuất hiện tình trạng đau mỏi.

Ở giai đoạn đầu, triệu chứng thường khá nhẹ, bệnh nhân chỉ đau chân khi đi bộ và nghỉ thì đỡ. Tuy nhiên, khi bệnh tiến triển nặng hơn, bệnh nhân có thể đau cả khi nằm nghỉ.

Đặc biệt nguy hiểm là khi xuất hiện các vết thương ở ngón chân hoặc bàn chân kèm viêm, nhiễm trùng, loét và hoại tử. Đây là dấu hiệu bệnh đã ở giai đoạn nặng và có nguy cơ dẫn đến tàn phế.

Ngay cả khi được can thiệp mạch máu, nhiều trường hợp vẫn phải cắt bỏ ngón chân hoặc một phần bàn chân. Nếu không được tái thông mạch máu bằng các phương pháp như đặt stent hoặc phẫu thuật bắc cầu, vùng hoại tử sẽ tiếp tục lan rộng và cuối cùng có thể phải đoạn chi trên gối.

Điều này không chỉ khiến người bệnh tàn phế mà còn trở thành gánh nặng cho gia đình và xã hội.

Vì vậy, những người lớn tuổi, người mắc tiểu đường hoặc hút thuốc lá nhiều nếu đi bộ khoảng 100 - 200m đã xuất hiện đau mỏi bắp chân và phải ngồi nghỉ thì cần đặc biệt lưu ý. Đây có thể là dấu hiệu cảnh báo hẹp tắc động mạch chân và nên đi khám sớm tại các cơ sở chuyên khoa mạch máu.

3. Đau chân cả khi nghỉ ngơi, tím ngón chân là dấu hiệu tắc động mạch đã chuyển nặng

Triệu chứng điển hình của bệnh là gì, thưa bác sĩ? Có phải cứ đi một đoạn là đau, nghỉ thì đỡ?

TTƯT.BS.CK2 Hồ Khánh Đức trả lời: Đau cách hồi là triệu chứng đầu tiên và rất thường gặp ở bệnh nhân bị tắc động mạch mạn tính. Đây là tình trạng động mạch bị hẹp dần theo thời gian rồi tiến triển thành tắc hoàn toàn.

Ở giai đoạn đầu, bệnh nhân thường chỉ đau khi đi bộ. Khi bệnh nặng hơn, cơn đau xuất hiện cả lúc ngồi nghỉ và nặng hơn nữa là đau ngay cả khi nằm.

Một dấu hiệu cho thấy bệnh bắt đầu chuyển sang giai đoạn nặng là các đầu ngón chân hoặc bàn chân đổi màu tím, xuất hiện các vết loét ở ngón chân, mu bàn chân hoặc gót chân. Những vết loét do thiếu máu động mạch thường gây đau rất nhiều.

Loét động mạch khác với loét do bệnh lý tĩnh mạch. Loét tĩnh mạch thường xảy ra gần mắt cá chân do máu ứ đọng và thường ít đau. Trong khi đó, loét động mạch là do thiếu máu nuôi nên bệnh nhân đau dữ dội, thậm chí không thể ngủ được.

Các vết loét này thường khô, có những chấm đen hoại tử và hầu như không đáp ứng với thuốc giảm đau thông thường.

Vì vậy, khi xuất hiện các dấu hiệu như đầu ngón chân tím, đau chân cả khi nghỉ ngơi hoặc có vết loét đau kéo dài không lành, người bệnh cần đi khám ngay vì đây là những dấu hiệu cảnh báo bệnh đã ở giai đoạn nặng.

Ngoài tắc động mạch mạn tính còn có tình trạng tắc động mạch cấp tính, đây là tình huống nguy hiểm hơn rất nhiều.

Nguyên nhân có thể do cục máu đông hình thành đột ngột tại chỗ hoặc cục máu đông từ tim trôi xuống làm tắc động mạch đùi, động mạch khoeo. Khi đó, máu đột ngột không thể xuống nuôi chân và cơ thể chưa kịp hình thành hệ tuần hoàn bàng hệ để bù trừ.

Bệnh nhân thường xuất hiện đau chân dữ dội, chân lạnh và tím tái. Đây là tình trạng cấp cứu. Nếu sau khoảng 6 giờ mà người bệnh chưa được đưa đến bệnh viện để phẫu thuật lấy huyết khối, nguy cơ hoại tử chân sẽ rất cao.

Sau khoảng 8 giờ, nếu chân đã hoại tử thì nhiều trường hợp buộc phải đoạn chi. Nếu cố gắng tái thông mạch máu khi mô đã hoại tử nặng, các chất độc từ vùng hoại tử có thể đi vào cơ thể gây suy thận cấp, suy tim, toan hóa máu và dẫn đến tử vong.

Trên thực tế, có nhiều trường hợp nhập viện quá muộn nên bác sĩ chỉ còn cách đoạn chi để cứu tính mạng người bệnh chứ không còn khả năng giữ lại chân.

Vì vậy, khi xuất hiện các dấu hiệu như đau chân khi đi bộ, đau cả lúc nghỉ ngơi, ngón chân tím, bàn chân lạnh hoặc có vết loét không lành, người bệnh cần đến bệnh viện càng sớm càng tốt để được điều trị kịp thời và tăng cơ hội giữ lại chi.

4. Tắc động mạch và tắc tĩnh mạch đều gây đau chân nhưng mức độ nguy hiểm rất khác nhau

Dấu hiệu đau 1 chân và đau 2 chân có nguyên nhân khác nhau thế nào, thưa bác sĩ?

- Nếu là tắc tĩnh mạch chân thì triệu chứng khác biệt gì so với tắc động mạch ạ?

TTƯT.BS.CK2 Hồ Khánh Đức trả lời: Ở bệnh nhân tắc động mạch, nhiều trường hợp có thể bị ở cả hai chân vì xơ vữa động mạch là bệnh lý mang tính hệ thống. Tuy nhiên, mức độ tổn thương ở hai chân thường không giống nhau.

Có bệnh nhân một bên chỉ hẹp nhẹ nhưng bên còn lại đã hẹp nặng hoặc tắc hoàn toàn. Vì vậy, khi đi khám, nhiều người than đau và mỏi cả hai chân nhưng một chân thường nặng hơn, có biểu hiện tím, loét hoặc hoại tử rõ hơn.

Cũng có trường hợp chỉ một chân bị tắc động mạch và bệnh nhân chỉ đau ở một bên chân. Với những bệnh nhân bị cả hai chân, bác sĩ sẽ ưu tiên xử lý chân có mức độ tổn thương nặng hơn trước.

Khác với động mạch, hệ tĩnh mạch có nhiệm vụ đưa máu từ chân trở về tim sau khi máu đã trao đổi oxy tại mô. Khi máu tĩnh mạch không hồi lưu tốt do huyết khối hoặc tắc nghẽn tĩnh mạch, bệnh nhân thường có biểu hiện phù chân, chân sưng to, căng cứng, nóng đỏ và một bên chân có thể to hơn bên còn lại.

Trong một số trường hợp tắc tĩnh mạch nặng, bệnh nhân cũng có thể đau chân nhiều nhưng biểu hiện sẽ khác với tắc động mạch.

Bệnh lý tĩnh mạch thường diễn tiến âm thầm hơn và ít gây hoại tử rầm rộ như bệnh lý động mạch. Nhiều trường hợp có thể điều trị nội khoa để giúp máu hồi lưu qua hệ tuần hoàn bàng hệ, từ đó giảm phù chân.

Ngược lại, với tắc động mạch, nếu không được xử trí sớm, máu không đủ nuôi chân sẽ khiến các mô ở bàn chân và cẳng chân thiếu máu kéo dài, dẫn đến tổn thương và hoại tử dần. Có những bệnh nhân nhập viện khi chân đã teo nhỏ do thiếu máu mạn tính trong thời gian dài.

Vì vậy, khi xuất hiện tình trạng đau chân, cần lưu ý phân biệt ba nhóm nguyên nhân thường gặp gồm bệnh lý xương khớp ở người lớn tuổi, bệnh lý tĩnh mạch và đặc biệt là tắc động mạch.

Trong đó, tắc động mạch là tình trạng nguy hiểm nhất vì có nguy cơ hoại tử chân và phải đoạn chi rất cao nếu phát hiện muộn.

>>> Đọc thêm phần 2: Tắc động mạch chân: Đâu là nhóm nguy cơ cao và làm sao để phát hiện sớm?