Công dụng, liều lượng và cách dùng giảo cổ lam

I. Những điều cần biết về giảo cổ lam

1. Hình dạng giảo cổ lam

Giảo cổ lam có tên khoa học là Gynostemma pentophylium thuộc họ bầu bí. Lá giảo cổ lam khép kín hình chân vịt, cây đực và cây cái riêng biệt. Hoa giảo cổ lam hình chùy, nhỏ, có màu trắng, các cánh hoa rời nhau xoè hình sao bao phấn dính thành đĩa, bầu có 3 vòi nhụy. Loại thảo dược này có quả, khi khô có hình cầu, đường kính 5-9mm, khi chín có màu đen.

Dược liệu này đã được sử dụng từ rất lâu đời ở các nước như Nhật Bản, Ấn Độ, Indonesia, Triều Tiên và Trung Quốc với các tên gọi khác như cỏ Trường sinh, cỏ Thần kỳ, Sâm phương Nam, Sâm Năm lá (Ngũ diệp sâm). Ở Việt Nam, năm 1997 các nhà khoa học đã phát hiện một quần thể rộng lớn cây giảo cổ lam mọc hoang ở độ cao 1.500m thuộc dãy Hoàng Liên Sơn.

2. Giảo cổ lam có bao nhiêu loại?

Giảo cổ lam có 3 loại bao gồm, giảo cổ lam 3 lá, giảo cổ lam 5 lá và giảo cổ lam 7 lá.

Trong đó, loại giảo cổ lam 3 lá thường ít dùng. Đúng như tên gọi của nó, loại này 3 có lá, dây khá lớn. Khi còn tươi, giảo cổ lam 3 lá có vị ngọt, không đắng và khi phơi khô thì nó hết mùi thơm, vị nhạt, không đắng. Hiện nay, loại này thường được dùng trong nghiên cứu là chính và ít được dùng trong y học.

Giảo cổ lam 7 lá hiện còn đang được các nhà khoa học nước ta nghiên cứu, mọc hoang rất nhiều ở vùng núi ở Sapa, Lào Cai. Khi cây còn tươi có dây lớn, vị đắng và nếu phơi khô thì không dậy mùi thơm như loại giảo cổ lam 5 lá. Giảo cổ lam 7 lá vị rất đắng và khó uống, trà không được thơm.

Giảo cổ lam 5 lá hay còn gọi là ngũ diệp sâm hay sâm 5 lá cũng thường được sử dụng, nhưng loại này chỉ mọc trên vách núi đá vôi ở độ cao 1.000m so với mực nước biển. Ở tỉnh Hòa Bình, người ta thường tìm thấy giảo cổ lam 5 lá ở vùng núi đá vôi và nó không mọc ở các loại đất thông thường.

Trái ngược với loại 3 lá, giảo cổ lam 5 lá khi còn tươi nhấm sẽ thấy vị đắng, còn khi phơi khô sẽ dậy lên mùi thơm đặc trưng. Giảo cổ lam 5 lá thường được dùng như nước trà, khi pha với nước sôi có vị đắng nhưng rất dễ uống. Nhấp ngụm trà sẽ có vị ngọt về sau và có mùi thơm.

Đây cũng là loại mà Việt Nam, Nhật Bản và Trung Quốc thường xuyên sử dụng, nó được xem là loại giảo cổ lam tốt nhất hiện nay vì nhiều công dụng cho sức khỏe.

II. Công dụng của giảo cổ lam

Giảo cổ lam 5 lá là dược liệu này đã được chứng minh có vô vàn công dụng quý với sức khỏe. Trong đó, người Trung Quốc từ lâu đã xem cây này như thuốc trường sinh, gọi là nhân sâm phương Nam do chứa hơn 100 loại saponin có cấu trúc tương tự nhóm Damaran trong nhân sâm, có tác dụng làm góp phần làm giảm cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL (một loại cholesterol xấu).

Hoạt chất phanosid giúp ổn định đường huyết, tăng tiết insulin, góp phần tăng thải đường ở mô cơ giúp hỗ trợ điều trị bệnh tiểu đường, phòng ngừa các biến chứng tim mạch.

Ngoài ra, các nhà khoa học Việt Nam còn phát hiện chất Adenosin trong giảo cổ lam 5 lá, có tác dụng rất tốt cho tim mạch, ổn định huyết áp, giúp dễ ngủ và ngủ sâu giấc. Các flavonoid, acid amin, vitamin giúp chống oxy hóa, tăng cường hệ miễn dịch, giảm căng thẳng, mệt mỏi… Do vậy, dùng trà giảo cổ lam hàng ngày giúp tăng cường sức khỏe, phòng ngừa bệnh tật, kéo dài tuổi thọ.

Giảo cổ lam cũng có tác dụng giảm béo nhờ vào khả năng hoạt hóa men AMPK, một men có vai trò quan trọng trong chuyển hóa năng lượng của cơ thể, làm thúc đẩy quá trình oxy hóa chất béo và tăng cường chuyển hóa đường, đạm, mỡ, giúp giảm lượng mỡ thừa, từ đó giảm cân hiệu quả.

Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng giảo cổ lam có chứa nhiều gypenoside có tác dụng chống ung thư từ việc ngăn chặn sự lây lan của khối u đến tiêu diệt tế bào ung thư trực tiếp. Hơn thế nữa, các flavonoid, saponin (gypenosides) và polysacarit trong giảo cổ lam đều có tác dụng chống ung thư hiệu quả.

III. Ai nên dùng giảo cổ lam?

Giảo cổ lam thường được dùng cho người hay mệt mỏi, huyết áp cao, đường huyết cao (tiểu đường type 2), người ăn ngủ kém, người bệnh tim mạch, suy nhược, béo phì, thừa cân. Những người bị hoa mắt, đau đầu, chóng mặt, thiểu năng tuần hoàn não đều có thể sử dụng giảo cổ lam.

IV. Tác dụng phụ có thể xảy ra khi dùng giảo cổ lam

Giảo cổ lam thường được coi là an toàn, mặc dù nó có thể gây ra tác dụng phụ bao gồm buồn nôn và tăng nhu động ruột.

Những người mắc bệnh tiểu đường đang dùng insulin hoặc các loại thuốc hạ đường huyết khác nên thận trọng khi sử dụng giảo cổ lam, vì nó có thể dẫn đến các đợt hạ đường huyết.

Cũng có một số lo ngại rằng giảo cổ lam có thể ức chế quá trình đông máu và do đó gây hại cho những người mắc bệnh máu và/ hoặc những người dùng thuốc chống đông máu, thuốc chống tiểu cầu. Do tác dụng có thể của giảo cổ lam đối với quá trình đông máu, điều quan trọng là phải ngừng sử dụng giảo cổ lam ít nhất 2 tuần trước khi phẫu thuật theo lịch trình.

Giảo cổ lam có thể có tác động đến hệ thống miễn dịch. Những người mắc các bệnh chống miễn dịch như lupus, đa xơ cứng và viêm khớp dạng thấp nên tránh sử dụng thảo dược cho đến khi có nhiều nghiên cứu được thực hiện.

Ngoài ra, sự an toàn của giảo cổ lam ở phụ nữ mang thai hoặc cho con bú chưa được thiết lập và nó không nên được sử dụng.

V. Cách dùng giảo cổ lam

Giảo cổ lam có nhiều cách sử dụng khác nhau, tùy theo nhu cầu cũng như hướng dẫn của thầy thuốc. Loại thảo dược được ví như nhân sâm miền Nam này có thể phơi khô, pha nước uống như trà. Hoặc sắc nước uống, bằng cách lấy từ 50-70g khô nấu với 2 lít nước, thay nước uống hàng ngày, dùng được cho cả trẻ nhỏ trên 12 tuổi.

Do cuộc sống bận rộn, nhiều người không có thời gian để hãm trà, sắc nước uống thì hiện nay trên thị trường cũng có nhiều nhà sản xuất điều chế thành dạng trà túi lọc, mỗi ngày dùng từ 3-5 gói túi lọc với 1 lít nước. Hoặc có dạng viên nén thì liều lượng là 2 viên/ lần, ngày 2 lần (tùy nhà sản xuất, xem trên hướng dẫn sử dụng sản phẩm) uống sau khi ăn.

VI. Nên dùng giảo cổ lam trong bao lâu?

Nếu cần sử dụng giảo cổ lam thường xuyên, dài ngày thì cần có chỉ định, hướng dẫn của thầy thuốc. Cơ địa của mỗi người khác nhau nên tác dụng lên cơ thể cũng khác nhau, đó là lý do cần phải tư vấn với thầy thuốc về thời gian sử dụng.

Ngoài ra, nhiều người có thói quen sử dụng giảo cổ lam khô làm trà uống thay nước hàng ngay thì cần lưu ý, thảo dược này có tính hoạt huyết mạnh nên không dùng liên tục quá thời gian 4 tháng. Sau khoảng thời gian này nên ngừng 15-30 ngày sau đó có thể dùng tiếp. Khi có triệu chứng bất thường nên ngừng ngay lập tức.

VII. Nên uống giảo cổ lam vào thời điểm nào trong ngày?

Giảo cổ lam nên được uống vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều. Bạn không nên uống giảo cổ lam vào buổi tối, nhất là trước khi đi ngủ về nó có tác dụng như nhân sân sẽ làm tỉnh táo nhưng đồng thời gây mất ngủ.

Nếu bạn hay bị đường huyết, huyết áp quá thấp thì nên uống giảo cổ lam sau khi ăn no hoặc thêm vào vài lát gừng tươi.

Loại thảo dược này có tác dụng lên quá trình chuyển hoá lipid và tiêu lượng mỡ thừa, kích thích dạ dày gây cảm giác nhanh đói nên không dùng khi bụng đang “trống rỗng”, nếu không sẽ gây hiện tượng chóng mặt, buồn nôn.

VIII. Các loại thuốc tương tác với giảo cổ lam

Nếu muốn dùng phối hợp giảo cổ lam với thuốc Tây thì cần liên hệ với bác sĩ đang điều trị để chỉnh liều thuốc lại cho phù hợp, tránh tác dụng phụ khi phối hợp cả 2 loại thuốc.

Ngoài ra, bạn cần thận trọng khi kết hợp giảo cổ lam với:

Các loại thuốc làm giảm hệ thống miễn dịch (ức chế miễn dịch): Giảo cổ lam làm tăng hệ thống miễn dịch nên nó có thể làm giảm hiệu quả của một số loại thuốc làm giảm hệ thống miễn dịch như azathioprine, basiliximab, cyclosporine, daclizumab.

Các thuốc làm chậm đông máu (thuốc chống đông máu/ thuốc chống tiểu cầu): Giảo cổ lam có thể làm chậm đông máu. Dùng giảo cổ lam cùng với các loại thuốc làm chậm đông máu có thể làm tăng khả năng bị bầm tím và chảy máu như Advil, Motrin, naproxen, daltpayin, enoxaparin, heparin, warfarin.

Bạn nên liệt kê các loại thuốc đang sử dụng, bao gồm cả thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, vitamin và thảo dược với thầy thuốc để được hướng dẫn cụ thể về cách sử dụng.

IX. Lưu ý khi sử dụng giảo cổ lam

Bạn nên uống nhiều nước lọc khi sử dụng giảo cổ lam. Vì loại thảo dược này làm tăng chuyển hóa cơ thể nên khi dùng sẽ có cảm giác nóng người, một số trường hợp có khả năng tăng huyết áp nhẹ, huyết áp, khô miệng…

Đồng thời, trước khi sử dụng bất kỳ một loại thảo dược nào cũng cần xin ý kiến của thầy thuốc để tránh trường hợp dùng quá liều hoặc dùng chưa đúng, không những không hiệu quả mà còn gây ra những phản ứng không mong muốn.

Mặc dù giảo cổ lam trên các thử nghiệm lâm sàng trên bệnh viện ghi nhận giúp hạ mỡ máu, hạ huyết áp, đường huyết, tốt cho tim mạch nhưng nếu sử dụng không đúng liều lượng có thể làm hạ hàm lượng cholesterol toàn phần dẫn đến thiếu hụt cholesterol. Mặt khác, lạm dụng giảo cổ lam cũng có thể dẫn tới ngộ độc, do thành phần hóa học chính của nó là flavonoid và saponin cao gấp 3 - 4 lần so với nhân sâm.

Việc dùng giảo cổ lam trong trị liệu ung thư chỉ mang tính hỗ trợ, đây không phải là phương thức điều trị chính để bỏ qua những kỹ thuật của y học hiện đại. Khi sử dụng, nên trao đổi với bác sĩ để được tư vấn cụ thể trên từng trường hợp.

Bên cạnh đó, sử dụng kết hợp giảo cổ lam với các dược liệu các cũng phải hết sức cẩn trọng. Không phải vì là cây thuốc từ thiên nhiên nên sử dụng “vô tội vạ”. Vì việc phối hợp các dược liệu với nhau có thể tốt nhưng cũng có thể làm giảm tác dụng, thậm chí gây độc cho cơ thể. Điều quan trọng là việc phối hợp đó phải qua quá trình nghiên cứu, thử nghiệm hiệu quả.

Không chỉ thế, hàm lượng hoạt chất trong dược liệu phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện tự nhiên, chỉ có giảo cổ lam 5 lá thu hái trên vùng đất có khí hậu mát mẻ quanh năm, vị đắng trước ngọt sau, uống thanh mát mới là giảo cổ lam chất lượng nhất. Hơn nữa, giảo cổ lam 5 lá rất dễ nhầm lẫn với cây thuộc họ Nho (Vitaceae), không có tác dụng gì thậm chí còn gây tiêu chảy khi sử dụng. Vì thế, nên chọn địa điểm mua uy tín để tránh dược liệu giả, chất lượng kém.