Trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ em: Khi nào là sinh lý, khi nào là bệnh lý?

1. Trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ em là gì?

Trào ngược acid (cũng được gọi là trào ngược dạ dày thực quản hay gọi đơn giản là trào ngược) là khi acid bình thường ở trong dạ dày nhưng lại trào ngược lên thực quản.

Khi trẻ bú, sữa từ miệng xuống thực quản đi qua tâm vị rồi vào dạ dày. Tại tâm vị có 1 cơ vòng thực quản có tác dụng như van 1 chiều ngăn sữa, thức ăn trào ngược từ dạ dày lên thực quản. Trào ngược xảy ra khi thức ăn trong dạ dày quay ngược lại lên miệng và khiến trẻ nôn trớ ra ngoài.

2. Trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ kéo dài bao lâu?

Trào ngược ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ hiếm khi nghiêm trọng và sẽ tự hết dần khi trẻ lớn lên. Trong đa số trường hợp, trào ngược giảm dần và biến mất khi trẻ được 7-8 tháng tuổi.

Các con số thống kê cụ thể hơn cho thấy, hơn 50% trẻ hết trào ngược sau 10 tháng tuổi, 80% sau 18 tháng và 98% sau 2 tuổi.

Lý do chủ yếu là trẻ ở lứa tuổi này có thể ngồi và ăn những thức ăn đặc hơn. Đến khi trẻ biết đi được vài tháng, tình trạng trào ngược nặng cũng có thể biến mất.

3. Nguyên nhân nào gây trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ?

Có nhiều nguyên nhân gây trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ, bao gồm:

- Ở trẻ sơ sinh, các cơ van tâm vị còn yếu và xốp, do đó khi trẻ bú tư thế không đúng, sữa và không khí trong dạ dày cùng dâng lên, qua tâm vị trào ngược qua thực quản ra ngoài.

- Trẻ nhỏ dạ dày nằm ngang, góc thực quản và dạ dày là góc tù nên dễ trào ngược hơn. Trẻ nằm hầu hết thời gian, có chế độ ăn hầu như hoàn toàn lỏng, ăn quá nhiều và quá nhanh, khi trẻ bú nuốt nhiều hơi, sau đó trẻ lại được đặt nằm trên mặt phẳng ngang hoặc nghiêng bên phải, cũng rất dễ khiến trẻ nôn trớ sữa ra ngoài.

- Nhiều trẻ không dung nạp thức ăn (hay gặp những trường hợp không dung nạp protein trong sữa bò, trẻ mắc viêm thực quản tăng bạch cầu ái toan...

4. Phân biệt trào ngược dạ dày thực quản sinh lý và bệnh lý

Trào ngược dạ dày thực quản là một tình trạng phổ biến, xảy ra ở cả trẻ sơ sinh, trẻ em và người lớn khỏe mạnh. Tuy nhiên, cần hiểu rõ "trào ngược dạ dày thực quản" khác với "bệnh trào ngược dạ dày thưc quản" vì biến chứng và cách điều trị khác nhau.

Cho con bú không đúng tư thế là một trong những nguyên nhân dẫn đến trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ (Ảnh minh họa)

Nếu hiện tượng trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ sơ sinh xảy ra trong thời gian ngắn (khoảng < 3 phút), với tần suất ít, chỉ xảy ra sau khi bú và không gây ra triệu chứng nào thì đó là trào ngược sinh lý. Cụ thể, bé dưới 6 tháng tuổi, mặc dù bị trớ sữa nhiều lần trong ngày nhưng trẻ vẫn chơi đùa, bú đều và lên cân tốt, không bị khò khè tái đi tái lại... thì có khả năng đây chỉ là trào ngược sinh lý. Hiện tượng này sẽ giảm dần theo thời gian.

Còn trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ em bệnh lý sẽ xảy ra thường xuyên hơn, kéo dài hơn và có thể gây ra một số triệu chứng lâm sàng ở nhiều mức độ khác nhau. Nếu trẻ trên 1 tuổi vẫn hay ọc sữa, trẻ chậm lên cân, biếng ăn, gầy gò, hay bị khò khè kéo dài, viêm phổi tái phát nhiều lần... thì nhiều khả năng đây là trào ngược bệnh lý. Lúc này cha mẹ cần đưa trẻ đi khám để bác sĩ chẩn đoán và có hướng điều trị kịp thời.

5. Triệu chứng trào ngược dạ dày thực quản có khác nhau giữa các độ tuổi?

Đối với trẻ nhũ nhi, dấu hiệu gợi ý bao gồm: không chịu bú, thường xuyên khóc hoặc cong cổ và lưng như bị đau, nôn vọt, nôn mạnh, ho khò khè thường xuyên, bú ít, sợ bú, không tăng cân.

Đối với trẻ ở độ tuổi mẫu giáo, dấu hiệu gợi ý bao gồm: trẻ nôn hoặc thấy vị chua (axit dạ dày) ở cổ họng, nếu trẻ bị hen suyễn thì bị ho và khò khè thường xuyên, trẻ biếng ăn (vì đau khi ăn), tăng trưởng kém.

Đối với trẻ lớn, dấu hiệu gợi ý bao gồm: buồn nôn, nôn hoặc cảm thấy vị chua ở cổ họng, ợ nóng, cảm thấy đau hoặc rát ở ngực (thấy đau ngực, có khi thấy khó thở), cảm thấy khó chịu hoặc đau khi nuốt, cơn đau bụng hoặc buồn nôn làm trẻ thức dậy vào ban đêm.

Đau thường xảy ra sau bữa ăn, cơn đau có thể làm trẻ thức giấc và nặng hơn khi bị căng thẳng hoặc khi nằm. Đau có thể kéo dài vài phút đến vài giờ.

6. Trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ có nguy hiểm không?

Trào ngược dạ dày thực quản nếu thực sự là bệnh lý, khi không được phát hiện và điều trị kịp thời có thể dẫn đến các biến chứng nặng như: Viêm thực quản với nhiều mức độ khác nhau, lâu ngày có thể dẫn tới sẹo hay hẹp thực quản. Barret thực quản, thậm chí có thể ung thư thực quản.

Đối với hệ hô hấp, trào ngược kéo dài có thể gây ra viêm mũi họng, ho khò khè kéo dài và khó điều trị; khó thở do viêm thanh quản cấp hoặc hen phế quản. Dịch acid khi trào lên miệng gây mòn răng, hỏng men răng. Viêm tai giữa tái phát nhiều lần, viêm xoang. Trẻ sụt cân, chậm lớn, còi xương, suy dinh dưỡng.

7. Trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ khi nào cần đi khám?

Nếu trẻ tăng trưởng kém, không lên cân, nôn mửa dữ dội... cần đưa đi khám bác sĩ (Ảnh minh họa)

Nhìn chung, trào ngược ở trẻ em không phải là một nguyên nhân khiến các bậc phụ huynh phải lo ngại. Tuy nhiên, cần đưa trẻ đi khám ngay nếu thấy máu hoặc dịch mật (màu xanh) trong dịch bé ói ra hoặc trào ngược gây cảm giác nghẹt thở hoặc ngưng thở trên 10 giây.

Ngoài ra, mẹ cũng cần lưu ý một số triệu chứng như: Trẻ tăng trưởng kém, không lên cân; nôn mửa dữ dội, kèm theo co thắt cơ bụng mạnh; bé không chịu bú hoặc ăn uống; bé khó thở hoặc ho lâu, dai dẳng; bắt đầu nôn ói từ 6 tháng tuổi trở lên; khó chịu, khóc quấy bất thường khi ăn hoặc ngay sau lúc ăn; ợ nóng hoặc đau bụng; bị chua miệng, đặc biệt là vào buổi sáng; bviêm phổi tái phát

Những dấu hiệu trên có thể là nguyên nhân của các căn bệnh khác nghiêm trọng hơn như trào ngược dạ dày thực quản hoặc tắc nghẽn đường tiêu hóa. Những trường hợp này cũng cần đưa con đi khám càng sớm càng tốt để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.

8. Cần làm xét nghiệm gì để chẩn đoán trào ngược dạ dày ở trẻ?

Thông thường qua hỏi bệnh sử của trẻ qua lời cha mẹ nói là có thể chẩn đoán trào ngược dạ dày thực quản, đặc biệt nếu vấn đề xảy ra thường xuyên và gây khó chịu.

Trong trường hợp cần khám xét sâu hơn, bác sĩ có thể chỉ định các kỹ thuật và xét nghiệm sau:

- Siêu âm thực quản: Đánh giá số lượng luồng trào ngược, chiều dài của thực quản… là phương pháp hiệu quả và an toàn nhưng độ chính xác không cao;

- Các phương pháp khác như chụp X-Quang thực quản, nội soi thực quản…: bác sĩ sẽ chỉ định khi cần thiết.

- Xét nghiệm máu, nước tiểu để tìm ra nguyên nhân gây ra tình trạng nôn tái diễn và chậm tăng cân ở trẻ.

- Đo pH thực quản: BS sẽ đặt 1 ống thông nhỏ vào thực quản trẻ qua đường miệng hoặc mũi, ống này nối với thiết bị đo pH, qua đó đánh giá tình trạng trào ngược dạ dày thực quản.

- Chụp X-quang có thuốc cản quang có thể đánh giá được các bất thường ở ống tiêu hóa, hoặc tắc nghẽn ống tiêu hóa.

9. Nên chăm sóc trẻ trào ngược thực quản như thế nào?

Trẻ sơ sinh và <1 tuổi bị trào ngược không biến chứng không cần điều trị, thường hướng dẫn phương pháp điều trị bảo tồn (không dùng thuốc).

- Mẹ nên cho con bú với số lượng nhỏ: Khi bạn cho bú quá mức, vượt quá dung tích của dạ dày, sẽ gây ra trào ngược. Nếu con bạn đang tăng cân tốt, hãy giảm số lượng sữa (giảm khoảng 30ml trong mỗi lần bú so với số lượng sữa bạn đang cho). Khoảng cách giữa các lần bú ít nhất 2 tiếng rưỡi đồng hồ đủ để cho dạ dày được làm trống. Chú ý: không áp dụng cách thức này nếu trẻ dưới 1 tháng và trẻ không tăng cân tốt.

Không nên cho trẻ nằm ngay sau khi ăn, thay vào đó mẹ nên giữ thẳng con, vác lên vai trong vòng 20-30 phút (Ảnh minh họa)

- Giữ thẳng trẻ sau bữa ăn, con bạn có thể nôn trớ ít hơn nếu bạn bế vác bé lên vai trong vòng 20-30 phút sau khi ăn thay vì đặt bé ở tư thế nằm hay ngồi. Việc đặt trẻ vào 1 chiếc ghế ngồi riêng dành cho trẻ nhỏ (cũng như việc ngồi ghế xe hơi) ở tư thế thẳng đứng thì cũng không giúp ích được gì với chứng trào ngược, thậm chí có thể làm cho tình trạng tệ hơn. Tương tự, đừng cố gắng ép trẻ ăn nếu trẻ không thích.

- Tránh đè ép lên vùng bụng của trẻ, nhất là sau khi bú.

- Luôn cho trẻ ngủ ở tư thế nằm ngửa, không nằm nghiêng hay sấp dù con có bị chứng trào ngược hay không. Lưu ý, không nên nằm sấp để tránh nguy cơ đột tử ở trẻ và đầu giường nên kê cao hơn một chút. Nếu con bạn có vấn đề về hô hấp (thở nhanh, khó thở,…), bạn nên đưa đi khám bác sĩ.

- Cho trẻ ợ để làm giảm tình trạng trào ngược. Nên cho trẻ ợ sau khi kết thúc bữa bú, không dừng giữa chừng để cho trẻ ợ. Thời gian cho trẻ ợ mỗi lần không quá 1 phút, nên dừng sau đó nếu trẻ không ợ, vì không phải tất cả các trẻ đều ợ.

- Tránh khói thuốc lá.

- Tránh cho trẻ ngậm vú giả, tránh để trẻ bú hơi.

- Loại bỏ các sản phẩm từ sữa, thịt bò hoặc trứng khỏi chế độ ăn của người mẹ đang cho con bú hoặc của trẻ để kiểm tra xem trẻ có bị dị ứng gì không.

- Nếu trẻ đang ăn sữa công thức thì thử đổi loại sữa. Thay đổi kích thước núm vú của bình sữa cho phù hợp với trẻ.

- Khi trẻ bị nôn trớ, mẹ nên bế hoặc cho trẻ nằm nghiêng về một bên, lau rửa bằng nước ấm phần cơ thể bị dính sữa, thức ăn trớ ra, hút rửa mũi nếu trẻ trớ lên mũi. Sau đó, thay bỉm, quần áo khô thoáng để tránh trẻ bị lạnh và cho trẻ bú hoặc ăn lại sau khoảng 30 phút.

Với trẻ trên 1 tuổi, mẹ cần lưu ý thay đổi lối sống, thói quen sinh hoạt cho con:

- Tránh một số loại thực phẩm như caffeine, sô cô  la và bạc hà vì tăng ngy cơ axit trào ngược lên thực quản.

- Tránh các thực phẩm có nhiều chất béo như pizza, gà rán và khoai tây chiên… làm chậm việc làm rỗng dạ dày, gây ra trào ngược.

- Tránh cho trẻ ăn/ uống nước cam, quýt, bưởi, thức ăn chiên hoặc nhiều dầu, tỏi, hành, thức ăn cay, sốt cà chua và những chế biến kèm sốt cà chua.

- Tránh nằm xuống ngay sau khi ăn. Bữa ăn của trẻ nên cách khoảng 3 giờ trước khi đi ngủ. Đồng thời cũng nên tránh ăn trước khi tập thể dục.

- Ở trẻ em bị dư cân, béo phì nên giảm cân, duy trì cân nặng hợp lý có thể giúp giảm trào ngược.

10. Điều trị trào ngược dạ dày thực quản ở trẻ như thế nào?

Hầu hết trẻ em bị trào ngược dạ dày thực quản không cần thuốc gì. Thêm vào đó các thuốc không phải luôn luôn cải thiện được tình trạng trào ngược. Nhưng nếu đã áp dụng hêts các biện pháp đã nêu ở trên mà con bạn vẫn còn gặp rắc rối với trào ngược, bác sĩ sẽ thử điều trị với thuốc.

Lưu ý, các bậc phụ huynh không nên tự ý dùng thuốc cho trẻ, có rất nhiều thuốc có thể dùng điều trị trào ngược cho người lớn nhưng không phải chúng đều an toàn ở trẻ con. Nếu tình trạng trào ngược của con bạn là nghiêm trọng, bác sĩ có thể dùng:

- Thuốc ức chế bơm proton - những thuốc này có tác dụng ngăn dạ dày tiết ra acid. Có thể dùng omeprazole hoặc lansoprazole, esomeprazole. Nhưng bác sĩ thường ngưng thuốc nếu tình trạng không cải thiện sau vài tuần.

- Một số thuốc khác như: ranitidine, famotidine cũng là những thuốc ức chế dạ dày tiết acid có thể được bác sĩ kê, nhưng cũng chỉ dùng vài tuần mà thôi. Các thuốc kháng acid không hữu ích trong điều trị trào ngược bởi vì chúng không làm dạ dày giảm tiết acid được. Bên cạnh đó nó cũng không an toàn cho trẻ.

Phẫu thuật thường không cần thiết ở trẻ khỏe mạnh bị bệnh trào ngược dạ dày thực quản. Phẫu thuật có thể được chỉ định nếu trẻ bị biến chứng nghiêm trọng (viêm loét thực quản, viêm phổi tái phát …) do trào ngược dạ dày thực quản mà không thể kiểm soát được bằng thuốc.

11. Phòng ngừa chứng trào ngược dạ dày ở trẻ

Để phòng ngừa tình trạng trào ngược dạ dày ở trẻ, bố mẹ cần lưu ý những điều sau:

- Chuẩn bị quần áo rộng rãi, thoải mái cho trẻ

- Cho trẻ ăn trước khi đi ngủ khoảng 3 tiếng

- Chia bữa ăn thành nhiều bữa nhỏ, ít và cho ăn thường xuyên

- Sau khi ăn, bế trẻ ở tư thế thẳng đứng khoảng 30 phút, tránh để trẻ nằm xuống ngay

- Hạn chế các thực phẩm có tính axit, cay, caffeine, nhiều chất béo có hại vì những thực phẩm này rất có hại cho sức khỏe dạ dày.

- Cho trẻ bú ở tư thế đầu cao 30 độ và để bé nằm duy trì ở tư thế này cả lúc ngủ, hoặc có thể nằm nghiêng bên trái giúp làm giảm triệu chứng ợ hơi, ợ nóng.