Phục hồi sau đột quỵ không chỉ là cử động tay chân hay đi lại được
Sau đột quỵ, nhiều gia đình vui mừng khi người bệnh bắt đầu cử động được tay chân hoặc tập đi trở lại. Tuy nhiên, theo TS Lê Khánh Điền, đó mới chỉ là một phần của quá trình phục hồi. Điều quan trọng hơn là người bệnh có thể tự ăn uống, mặc quần áo, chăm sóc bản thân và từng bước trở lại công việc, sinh hoạt trước đây. Hoạt động trị liệu đóng vai trò quan trọng trong hành trình này, kể cả khi người bệnh đã trải qua đột quỵ nhiều năm.
1. Cử động lại được chưa phải là phục hồi sau đột quỵ
Nhiều người sau đột quỵ, kể cả người bệnh lẫn thân nhân, chỉ biết đến vật lý trị liệu. Vậy hoạt động trị liệu khác biệt ra sao, thưa TS?
TS Lê Khánh Điền - Trưởng khoa Phục hồi chức năng, Bệnh viện An Bình trả lời: Đây là hai khái niệm chúng ta cần hiểu rõ. Vật lý trị liệu chủ yếu phục hồi cho người bệnh khả năng đi đứng, di chuyển, dịch chuyển trong cuộc sống hằng ngày.
Còn với hoạt động trị liệu, khi nói người bệnh phục hồi thì không có nghĩa đơn thuần là cử động được. Phục hồi theo nghĩa rộng hơn là người bệnh phải trở lại cuộc sống bình thường, càng gần mức độ trước khi bị đột quỵ càng tốt.
Ví dụ, người bệnh cử động được cái tay thì điều đó chưa hẳn có ý nghĩa phục hồi hoàn toàn. Cử động được tay, nhưng tay đó phải cài được nút áo, phải mặc được cái áo; người bệnh phải di chuyển thăng bằng trong sinh hoạt hằng ngày để tránh té ngã; phải cầm được chén cơm, cầm được đôi đũa hoặc cái muỗng để ăn.
Đó mới là phục hồi: Người bệnh quay trở về với những sinh hoạt, những cử động hằng ngày càng nhiều càng tốt, chứ không nghĩ đơn thuần rằng cử động lại được là phục hồi.

2. Hoạt động trị liệu chia thành nhóm chăm sóc cơ thể và nhóm đặc thù nghề nghiệp
Với người sau đột quỵ bị yếu liệt tay, khó cầm đũa hay muỗng để ăn uống, việc mặc quần áo cũng khó khăn, hoạt động trị liệu can thiệp cụ thể thế nào để giúp họ trở lại cuộc sống gần như trước đây, thưa TS?
TS Lê Khánh Điền trả lời: Tôi xin nhấn mạnh một điểm: phục hồi lại cử động là tín hiệu rất tốt nhưng chúng ta không dừng lại ở đó. Người bệnh, gia đình người bệnh, thầy thuốc và những người xung quanh đều hỗ trợ để người bệnh phục hồi lại những chức năng sinh hoạt hằng ngày trước kia. Mục tiêu quan trọng là đưa người bệnh trở lại cuộc sống bình thường càng nhiều càng tốt.
Để dễ hình dung: trong cuộc sống hằng ngày, mỗi cá nhân có những sinh hoạt chung, nhưng cũng có những sinh hoạt khác biệt do hoàn cảnh và nghề nghiệp. Sinh hoạt chung, ví dụ như chăm sóc cơ thể, người bệnh tự ăn, tự tắm, tự mặc quần áo.
Còn những hoạt động đặc thù cho nghề nghiệp thì khác. Một người chuyên sử dụng máy tính rất nhiều thì phải trở lại được với việc đánh máy, gõ máy tính. Một người trước đây là họa sĩ thì phải dùng tay vẽ lại được những tấm hình. Mỗi hoạt động nghề nghiệp đòi hỏi một chức năng đôi khi riêng biệt cho từng người.
Liệt kê tất cả thì không thể nào hết được, nên chúng ta cứ hình dung có 2 nhóm hoạt động. Nhóm thứ nhất là hoạt động cơ bản, gần như giống nhau ở rất nhiều người, chủ yếu là chăm sóc cơ thể và chăm sóc gia đình như nấu ăn, tưới cây, quét nhà, lau dọn nhà cửa. Nhóm thứ hai là hoạt động đặc thù cho nghề nghiệp, cho vị trí việc làm, khác biệt tương đối nhiều giữa từng người bệnh.

3. Can thiệp càng sớm càng tốt nhưng thời điểm phải do bác sĩ quyết định
Sau khi đã trải qua cơn đột quỵ và được điều trị tại bệnh viện, thời điểm nào phù hợp để bắt đầu hoạt động trị liệu, và có thể tiến hành song song với vật lý trị liệu hay không, thưa TS?
TS Lê Khánh Điền trả lời: Vấn đề này đi vào chuyên môn khá sâu. Chỉ cần biết rằng thời điểm sẽ thay đổi khác nhau tùy tình trạng bệnh của từng người. Một phương thức như vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu hay ngôn ngữ trị liệu bắt đầu khi nào thì thường do quyết định chuyên môn từ bác sĩ, từ thầy thuốc.
Hiện nay Tổ chức Y tế Thế giới, Hội Đột quỵ Thế giới và Bộ Y tế Việt Nam đều khuyến cáo càng sớm càng tốt. Nhưng “càng sớm càng tốt” phải hiểu là do bác sĩ, thầy thuốc quyết định, bởi giai đoạn đầu, khi người bệnh vừa mới bị đột quỵ, có thể có những chức năng chưa ổn định.
Khi bắt đầu áp dụng một phương thức nào, một lĩnh vực nào thì sẽ do bác sĩ, thầy thuốc quyết định, có thể qua hội chẩn, để đưa ra quyết định áp dụng vào thời điểm nào và ở mức độ nào. Điều đó đòi hỏi chúng ta cần có những nhân sự, những nhà chuyên môn sâu về lĩnh vực hoạt động trị liệu để đưa ra quyết định thích hợp, giúp người bệnh phục hồi sớm nhất có thể.
4. Chăm sóc quá mức và chủ quan quá mức đều cản trở phục hồi sau đột quỵ
Trong thực tế điều trị tại Khoa Phục hồi chức năng, TS thường gặp những sai lầm nào của người bệnh và gia đình khi tự tập luyện tại nhà, vô tình làm giảm hiệu quả phục hồi?
TS Lê Khánh Điền trả lời: Đầu tiên tôi xin khẳng định việc tập luyện tại nhà là tốt và gần như người bệnh phải tiếp tục tập luyện tại nhà. Nhưng có những điều quý vị nên lưu ý. Theo kinh nghiệm của tôi, khi người bệnh trở về nhà thường có 2 thái cực chúng ta nên tránh.
Thái cực thứ nhất: gia đình thương người bệnh quá, chăm sóc người bệnh tối đa, không để người bệnh làm một việc gì hết, gần như làm hết mọi việc giùm người bệnh. Thái cực này gần như không tốt, bởi người bệnh sẽ trở nên thụ động, không có cơ hội thực hiện các hoạt động trở lại bình thường, và dần dần theo thời gian sẽ phụ thuộc vào gia đình rất nhiều.
Thái cực thứ hai: gia đình và người bệnh lại quá tự tin, hoặc người nhà không quan tâm nhiều đến người bệnh. Khi trở về nhà, người bệnh tự tin quá nên đi lại rất nhiều trong khi thăng bằng chưa vững; người nhà lại để người bệnh tự đi lại, tự hoạt động một mình quá sớm. Như vậy có thể đặt ra nguy cơ té ngã, hoặc tay người bệnh vẫn còn yếu mà lại bưng nguyên một nồi canh mới nấu, hoặc người bệnh đi chưa vững mà một mình đi xuống cầu thang thiếu tay vịn.
Đó là những tình huống chúng ta phải rất cẩn thận. Khi trở về nhà, chúng ta cần quan tâm đúng mức và để biết thế nào là đúng mức thì cần tham khảo khuyến cáo, đề nghị chương trình tập luyện từ bác sĩ, thầy thuốc cùng những lời dặn dò khi xuất viện.
Điểm kế tiếp là cần tái khám để bác sĩ, thầy thuốc đánh giá lại chức năng của người bệnh tới đâu, từ đó có những lời khuyên và bài tập thích hợp cho từng giai đoạn.

5. Chưa bao giờ là quá muộn để người sau đột quỵ tập luyện phục hồi
Với những người đã đột quỵ nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, hoạt động trị liệu còn cải thiện được điều gì nữa không, thưa TS?
TS Lê Khánh Điền trả lời: Hôm nay tôi xin nhấn mạnh lại: chưa bao giờ là quá muộn.
Lâu nay chúng ta có quan điểm rằng sau 3 tháng, 6 tháng, 9 tháng hay 12 tháng mà người bệnh không đi được, không nói được, không cầm nắm được thì gần như là không được nữa. Chúng ta nên có suy nghĩ tích cực hơn, mở rộng hơn, bởi hiện nay y học chứng minh việc phục hồi diễn tiến rất lâu dài sau đột quỵ.
Mức độ diễn tiến như thế nào thì chúng ta cũng chưa biết, nhưng cần nhớ một điểm rất then chốt: chưa bao giờ là muộn để người bệnh tập luyện lại, phục hồi lại chức năng sinh hoạt của mình. Những nỗ lực đó đôi khi đem lại thay đổi ngoạn mục, giống như một phép màu.
Hiện nay y học có chứng cứ cho thấy bộ não có khả năng phục hồi rất tốt trong những trường hợp chúng ta đặt ra tình huống yêu cầu bộ não phục hồi. Nếu người bệnh không cử động, không làm một thao tác gì thì trên não sẽ không nhận được những tín hiệu yêu cầu đó, và thời gian sau bộ não sẽ trở nên thụ động, không đáp ứng.
Gõ cửa thì cửa sẽ mở. Khi người bệnh cố gắng tập luyện làm một thao tác nào đó, có thể lúc đầu chưa được, nhưng cứ tập lặp đi lặp lại nhiều lần sẽ giúp bộ não nhận ra đó là một nhu cầu hiện có của người bệnh, và bộ não sẽ tự thích ứng, tự đáp ứng với nhu cầu đó.
Điểm này tôi rất quan tâm, bởi nếu không truyền được suy nghĩ tích cực và cảm hứng đến người bệnh cùng gia đình thì rất dễ buông trôi. Ví dụ dễ hiểu: một người bình thường học ngoại ngữ, sau 6 tháng thấy vẫn không tiến bộ thì buồn. Nhưng 6 tháng chưa tiến bộ không có nghĩa là 9 tháng, 1 năm sẽ không tiến bộ.
Hoặc khi học một kỹ năng thể thao, một bạn thiếu niên thấy bạn mình học 3 tháng, 6 tháng đã đánh cầu lông rất hay, chơi bóng bàn rất tốt, còn mình làm chưa được. Nhưng chưa làm được sau 3 tháng, 6 tháng không đồng nghĩa là mãi mãi không làm được; mình có thể làm được sau 9 tháng, 12 tháng với nỗ lực của mình.
Như vậy, kiên trì lặp đi lặp lại là một trong những nguyên tắc quan trọng khi chúng ta học lại các kỹ năng, kể cả người bình thường lẫn người bệnh.

6. Lộ trình phục hồi phải cá nhân hóa chứ không thể lấy từ thông tin trên mạng
Trước khi khép lại chương trình, nhờ TS chia sẻ thêm một vài nguyên tắc quan trọng để gia đình phối hợp với chuyên viên hoạt động trị liệu, hoặc tập ngay tại nhà, giúp người bệnh có lộ trình phục hồi tốt hơn.
TS Lê Khánh Điền trả lời: Về lộ trình phục hồi hay con đường phục hồi, hiện nay Tổ chức Y tế Thế giới, Hội Đột quỵ Thế giới và Bộ Y tế đều nhấn mạnh quan điểm cá nhân hóa. Mỗi người bệnh đều có một lộ trình, một con đường phục hồi khác nhau.
Vì vậy người bệnh và gia đình cần tuân thủ những hướng dẫn, những khuyến cáo từ bác sĩ, từ thầy thuốc chuyên môn để có lộ trình phù hợp.
Ở đây tôi xin nhấn mạnh: chúng ta không nên lên mạng xem các thông tin trên mạng, bởi đôi khi chúng ta không lọc ra được cái nào phù hợp, cái nào cần thiết cho mình. Tôi không có ý nói tất cả thông tin trên mạng đều không đúng, nhưng ngay cả những thông tin đúng thì đôi khi cũng chưa chắc phù hợp với mình. Quan trọng nhất là chúng ta cần có một lời khuyên, một hướng dẫn từ bác sĩ, từ thầy thuốc chuyên môn.
Theo tôi, chúng ta nên có lộ trình khám và tái khám thường xuyên tại một cơ sở gần nhà hoặc cơ sở mà mình tin tưởng, để đi theo lộ trình được hướng dẫn một cách khoa học.
Thông tin biên tập
Tác giả
Đơn vị chịu trách nhiệm nội dung: AloBacsi
Bài viết có hữu ích với bạn?
Có thể bạn quan tâm
Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ
Để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình
Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình
