Nhà hiện đại, tiện nghi chưa chắc an toàn với người sau đột quỵ

1. Không gian sống tiện nghi phải phù hợp với khả năng vận động của người bệnh sau đột quỵ

Riêng đối với phòng ngủ, người nhà cần lưu ý những gì về chiều cao, vị trí đặt giường và lối đi để giúp người bệnh dễ dàng xoay trở, lên xuống giường an toàn và hạn chế nguy cơ té ngã, thưa TS?

TS Lê Khánh Điền - Trưởng khoa Phục hồi chức năng, Bệnh viện An Bình trả lời: Điều đầu tiên tôi muốn khuyên là khi có người thân bị đột quỵ trở về nhà, gia đình nên tham vấn các bác sĩ, thầy thuốc có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực phục hồi chức năng sau đột quỵ để được tư vấn và hướng dẫn cụ thể, phù hợp với hoàn cảnh của người bệnh cũng như điều kiện thực tế của ngôi nhà.

Tôi xin đưa ra thêm một số ví dụ về những tình huống mà đôi khi chúng ta không nghĩ tới.

Đặc biệt, ở những gia đình có nhiều trẻ em, đôi khi các cháu vô tình làm đổ nước ra sàn nhà. Đây là một nguy cơ đối với người lớn tuổi và người bệnh sau đột quỵ. Bởi khi đi vào khu vực có nước đọng mà không nhìn thấy, nhất là khi lượng nước không nhiều và không ai nhận ra, người bệnh rất dễ bị trượt ngã.

Vì vậy, giữ cho sàn nhà luôn khô ráo là điều rất quan trọng.

Một vấn đề khác là cách sắp xếp đồ đạc trong gia đình.

Trong quá trình đến thăm người bệnh, tôi nhận thấy có những ngôi nhà rất ngăn nắp, nhưng cũng có những ngôi nhà khá bề bộn. Ở đây, tôi không có ý đánh giá về nếp sinh hoạt của mỗi gia đình. Tuy nhiên, khi nhà cửa bề bộn, chúng ta có thể vô tình tạo ra nhiều nguy cơ khiến người bệnh vấp ngã.

Chẳng hạn, một vài đôi dép được đặt ngay chân giường hoặc nằm lấn ra giữa lối đi. Những vật dụng, thùng đồ cũ được xếp dọc đường di chuyển. Thậm chí, có gia đình để dây điện kéo ngang từ ổ cắm qua lối đi.

Tất cả những tình huống này đều làm tăng nguy cơ vấp ngã đối với người bệnh.

Từ đó, tôi muốn nhấn mạnh một khái niệm, đó là sự “tiện nghi” trong không gian sống.

Nhưng tiện nghi ở đây phải được hiểu là tiện nghi đối với người bệnh, chứ không phải đối với chúng ta, những người đang khỏe mạnh.

Đôi khi, một vật dụng mà người khỏe mạnh cảm thấy rất tiện nghi lại không còn phù hợp với khả năng vận động của người bệnh sau đột quỵ.

Ví dụ, trong phòng khách, nhiều gia đình sử dụng ghế sofa có đệm rất êm và lún sâu. Trước khi bị bệnh, người bệnh vẫn có thể ngồi trên chiếc ghế đó để xem tivi một cách thoải mái.

Tuy nhiên, sau đột quỵ, khi sức khỏe và khả năng vận động suy giảm, người bệnh có thể ngồi xuống chiếc ghế sofa ấy nhưng lại không thể tự đứng lên được. Như vậy, chúng ta cần xem xét lại sự tiện nghi đó có còn phù hợp hay không.

Tiện nghi đúng nghĩa là tạo ra điều kiện sinh hoạt phù hợp với khả năng của người bệnh tại thời điểm hiện tại, chứ không nhất thiết phải duy trì những gì trước đây gia đình vẫn sử dụng.

Một khái niệm khác tôi muốn đề cập là sự “hiện đại”.

Không phải lúc nào những thiết bị hiện đại cũng đồng nghĩa với việc mang lại điều kiện sinh hoạt tốt nhất cho người bệnh. Đôi khi, để đảm bảo an toàn và thuận tiện cho người bệnh, chúng ta không cần đến những thiết bị quá hiện đại.

Chẳng hạn, một gia đình có máy rửa chén rất hiện đại. Trước khi bị đột quỵ, người bệnh vẫn thường xuyên chăm sóc gia đình và sử dụng thiết bị này. Nhưng sau đột quỵ, khi bị yếu liệt một bên cơ thể, việc sử dụng máy rửa chén có thể không còn phù hợp.

Ví dụ, máy có những ngăn nằm ở vị trí thấp, sát sàn nhà. Khi muốn xếp chén đĩa vào máy, người bệnh phải ngồi xuống hoặc cúi thấp người. Sau khi xếp xong, họ có thể không tự đứng lên được hoặc bị choáng khi đứng dậy.

Một tình huống khác là khi người bệnh xếp ly thủy tinh vào máy nhưng do khả năng cầm nắm chưa tốt nên làm rơi ly, gây vỡ và có thể dẫn đến đứt tay, đứt chân.

Như vậy, một thiết bị vốn rất tiện nghi trước đây có thể không còn phù hợp với người bệnh trong giai đoạn hiện tại. Tuy nhiên, khi người bệnh phục hồi tốt hơn, thiết bị đó có thể tiếp tục trở nên hữu ích.

Điều tôi muốn nhấn mạnh không phải là gia đình cần bỏ đi hay cất chiếc máy rửa chén hiện đại ấy. Thay vào đó, trong giai đoạn người bệnh chưa đủ khả năng thực hiện công việc một cách an toàn, chúng ta có thể tạm thời chuyển giao công việc đó cho người khác và khuyên người bệnh chưa nên thực hiện.

Đó chính là ý nghĩa của việc bố trí một không gian sống tiện nghi, hiện đại nhưng phải phù hợp với khả năng thực tế của từng người bệnh. Bởi trong chương trình hôm nay, chúng ta đang tập trung vào hoạt động trị liệu, tức những hoạt động sinh hoạt hằng ngày của người bệnh sau đột quỵ.

2. Nhà tắm an toàn cho người sau đột quỵ cần ghế chống trượt và phương tiện gọi hỗ trợ khi khẩn cấp

Nhà tắm và nhà vệ sinh là những nơi rất dễ xảy ra té ngã, không chỉ với người bệnh sau đột quỵ mà còn với cả người khỏe mạnh.

Vậy gia đình cần bố trí nhà tắm, nhà vệ sinh như thế nào để người bệnh sau đột quỵ có thể tắm rửa, vệ sinh cá nhân an toàn và hạn chế nguy cơ té ngã, thưa TS?

TS Lê Khánh Điền trả lời: Tôi muốn nhấn mạnh rằng mỗi người bệnh, mỗi gia đình đều có hoàn cảnh và điều kiện nhà ở khác nhau. Vì vậy, để có những lời khuyên phù hợp nhất, gia đình nên tham vấn trực tiếp bác sĩ hoặc thầy thuốc đang điều trị cho người bệnh.

Khi đó, bác sĩ sẽ có điều kiện tìm hiểu kỹ hơn về tình trạng của từng người bệnh và đưa ra những hướng dẫn cụ thể. Ở đây, tôi xin chia sẻ một số nguyên tắc chung.

Trước hết, cần chú ý đến tình trạng trơn trượt của sàn nhà tắm. Chúng ta đều biết sàn nhà cần được giữ khô ráo để hạn chế té ngã. Tuy nhiên, đối với nhà tắm, điều này không dễ thực hiện vì đây là khu vực thường xuyên tiếp xúc với nước.

Hiện nay, có những loại vật liệu hoặc tấm lót sàn được thiết kế với các lỗ thoát nước, giúp nước chảy xuống phía dưới, đồng thời hạn chế tình trạng trơn trượt trên bề mặt. Đây là một trong những giải pháp mà gia đình có thể cân nhắc để tăng độ an toàn cho người bệnh.

Thứ hai, cần đặc biệt quan tâm đến ghế ngồi tắm.

Đối với người bệnh sau đột quỵ, việc đứng tắm có thể tiềm ẩn nguy cơ té ngã rất cao. Ở nước ngoài, một số gia đình sử dụng bồn tắm. Tuy nhiên, việc bước vào hoặc bước ra khỏi bồn tắm lại là thời điểm người bệnh rất dễ té ngã.

Vì vậy, có những thiết bị hỗ trợ đặc biệt như hệ thống treo hoặc khung nâng để đưa người bệnh vào bồn tắm và hỗ trợ đưa ra ngoài sau khi tắm.

Tại Việt Nam, số gia đình sử dụng bồn tắm không nhiều, phần lớn vẫn tắm bằng vòi sen. Nếu người bệnh sau đột quỵ đứng tắm như người bình thường thì có thể không duy trì được tư thế đứng trong thời gian dài. Do đó, người bệnh thường cần ngồi khi tắm để đảm bảo an toàn.

Tuy nhiên, việc lựa chọn ghế ngồi tắm cũng phải hết sức cẩn thận. Tôi muốn nhấn mạnh lại rằng gia đình không nên sử dụng ghế nhựa thông thường trong nhà tắm, bởi loại ghế này có thể rất trơn. Bên cạnh đó, chiều cao của ghế phải phù hợp với người bệnh.

Một vấn đề khác cần lưu ý là chất liệu của ghế. Có những chiếc ghế khi ngồi trong điều kiện khô ráo thì rất chắc chắn, không có cảm giác trơn trượt. Nhưng khi tiếp xúc với nước và xà phòng, bề mặt ghế lại trở nên rất trơn.

Như vậy, một chiếc ghế có vẻ an toàn khi khô ráo chưa chắc đã an toàn khi sử dụng trong nhà tắm nếu chất liệu không phù hợp.

Đây là những điểm mà gia đình cần đặc biệt cân nhắc khi lựa chọn ghế ngồi tắm cho người bệnh.

Thứ ba, cần có cách đảm bảo sự riêng tư nhưng vẫn giúp người nhà tiếp cận khi xảy ra sự cố.

Có một vấn đề khá tế nhị nhưng rất quan trọng, đó là việc đóng cửa nhà tắm, nhà vệ sinh. Khi người bệnh vào tắm hoặc đi vệ sinh, gia đình nên có một tín hiệu nào đó để mọi người biết bên trong đang có người, thay vì để người bệnh khóa cửa từ phía trong.

Bởi nếu người bệnh khóa cửa rồi bất ngờ bị choáng, ngất hoặc té ngã, họ có thể không tự mở cửa được. Khi đó, người nhà cũng không thể tiếp cận kịp thời để hỗ trợ. Vì vậy, chúng ta cần tính đến tình huống này ngay từ khi bố trí nhà tắm và nhà vệ sinh.

Thứ tư, cần có phương tiện để người bệnh gọi hỗ trợ khi cần thiết.

Một số người bệnh sau đột quỵ còn yếu, không thể nói lớn, thậm chí có người không nói được. Nếu xảy ra sự cố trong nhà tắm hoặc nhà vệ sinh, làm thế nào để họ có thể gọi người nhà đến hỗ trợ? Đây cũng là một vấn đề cần được quan tâm.

Một trong những giải pháp được khuyến cáo là bố trí chuông gọi hỗ trợ để người bệnh có thể bấm khi cần. Tuy nhiên, tôi nhận thấy có những gia đình lắp nút chuông ở vị trí ngang với công tắc đèn, tức là khá cao.

Vị trí này có thể phù hợp khi người bệnh đang đứng. Nhưng nếu người bệnh đã té xuống sàn, không thể tự đứng dậy thì họ cũng không thể với tới nút chuông. Do đó, nút gọi hỗ trợ cần được bố trí ở vị trí mà người bệnh có thể tiếp cận ngay cả khi bị té ngã.

Tuy nhiên, việc lắp đặt cũng phải chú ý đến an toàn điện. Bởi nhà tắm là môi trường thường xuyên ẩm ướt. Nếu đặt nút chuông quá thấp hoặc gần khu vực vòi sen, thiết bị có thể bị nhiễm điện, gây mất an toàn.

Đây là những nguyên tắc chung mà tôi muốn lưu ý dựa trên kinh nghiệm thực tế cũng như các tài liệu khuyến cáo của những tổ chức trên thế giới.

Ngoài nhà tắm, cầu thang cũng cần có tay vịn ở cả hai bên.

Như tôi đã chia sẻ, nếu cầu thang chỉ có tay vịn một bên, trong khi đó lại là bên tay bị yếu liệt của người bệnh, họ sẽ không thể sử dụng tay vịn một cách thuận lợi. Vì vậy, gia đình nên cân nhắc thiết kế tay vịn ở cả hai bên cầu thang.

Không nhất thiết phải sử dụng những vật liệu đắt tiền. Chúng ta có thể lựa chọn các vật liệu có chi phí hợp lý nhưng vẫn đảm bảo độ chắc chắn để hỗ trợ người bệnh khi di chuyển.

Đối với nhà bếp, các vật dụng thường dùng cần được bố trí vừa tầm với của người bệnh.

Tôi muốn quay lại khái niệm “tiện nghi” mà chúng ta đã trao đổi trước đó. Có những căn bếp được thiết kế rất đẹp, hiện đại, với các vị trí treo muỗng, dụng cụ nấu ăn hoặc nồi ở trên cao.

Đối với người khỏe mạnh, việc với tay lấy những vật dụng này không có gì khó khăn.

Tuy nhiên, khi người bệnh sau đột quỵ còn yếu một bên cơ thể, dù đã phục hồi tương đối và có thể trở lại một số hoạt động sinh hoạt, việc với tay lấy đồ vật trên cao vẫn có thể khiến họ mất thăng bằng và té ngã.

Người bệnh cũng có thể làm rơi đồ vật xuống khu vực bếp đang có nước sôi hoặc những vật dụng nóng, gây nguy hiểm.

Vì vậy, gia đình cần điều chỉnh vị trí những đồ vật mà người bệnh thường xuyên sử dụng, đưa chúng về tầm với phù hợp.

Nguyên tắc này cũng áp dụng đối với các kệ đựng đồ. Không nên đặt những vật dụng thường dùng quá cao hoặc quá thấp.

Nếu đặt quá cao, người bệnh phải với tay lên, dễ mất thăng bằng. Ngược lại, nếu đặt quá thấp, người bệnh phải cúi xuống để lấy đồ. Động tác cúi người đôi khi có thể khiến họ bị choáng và té ngã.

Do đó, dù ở phòng ngủ, nhà tắm, nhà bếp hay phòng khách, những vật dụng mà người bệnh thường xuyên sử dụng nên được bố trí trên bàn hoặc kệ có chiều cao phù hợp với tầm với của họ.

3. Người bệnh sau đột quỵ cần được điều chỉnh không gian sống theo từng giai đoạn phục hồi

Vậy đối với những người bệnh đã trở về nhà một thời gian, khi nào gia đình cần đánh giá lại không gian sống và điều chỉnh cách bố trí để phù hợp với mức độ phục hồi mới của người bệnh, thưa TS?

TS Lê Khánh Điền trả lời: Ngay khi người bệnh sau đột quỵ trở về nhà, chúng ta đã cần đánh giá lại môi trường sống để có những điều chỉnh phù hợp.

Chẳng hạn, nếu người bệnh trở về nhà nhưng chưa thể đi lại, gia đình cần xem xét giường ngủ có phù hợp để người bệnh ngồi dậy hay không.

Khi người bệnh chưa đi được, việc di chuyển vào nhà vệ sinh hoặc phòng tắm cũng là một khó khăn. Lúc này, gia đình cần bố trí ghế vệ sinh gần giường, đảm bảo ghế được cố định chắc chắn, không bị xê dịch, giúp người bệnh dễ dàng di chuyển và vẫn đảm bảo sự kín đáo.

Ngược lại, nếu người bệnh trở về nhà trong tình trạng đã có thể đi lại, tay chân cử động được và khả năng vận động dần phục hồi, chúng ta cần chú ý đến việc di chuyển từ phòng ngủ đến nhà tắm, nhà vệ sinh.

Một yếu tố rất quan trọng mà tôi học được trong thời gian ở nước ngoài, nhưng chưa đề cập đến từ đầu chương trình, chính là ánh sáng.

Ánh sáng có vai trò rất quan trọng, bởi khi di chuyển trong điều kiện thiếu sáng, người bệnh sẽ khó định hướng không gian và dễ vấp ngã.

Ví dụ, vào buổi tối hoặc ban đêm, người bệnh đã có thể tự đi lại nhưng đoạn đường từ phòng ngủ đến nhà vệ sinh lại rất tối. Nếu phải đi hết quãng đường đó mới đến được công tắc bật đèn thì nguy cơ té ngã sẽ tăng lên.

Vì vậy, có những khuyến cáo về việc bố trí đèn chiếu sáng dọc lối đi suốt đêm hoặc lắp công tắc đèn ngay đầu giường, gần vị trí người bệnh nằm.

Khi thức dậy, người bệnh chỉ cần ngồi lên, với tay bật công tắc để đèn chiếu sáng toàn bộ lối đi trước khi bắt đầu di chuyển. Chúng ta không nên để người bệnh phải đi trong bóng tối rồi mới tìm đến công tắc bật đèn.

Đây là những điều chỉnh rất nhỏ nhưng gia đình cần đặc biệt lưu ý.

Một nguyên tắc khác tôi muốn nhắc đến là quy tắc 10 - 15 giây khi thay đổi tư thế. Người bệnh sau đột quỵ thường dễ bị choáng. Vì vậy, khi người bệnh chuyển từ tư thế nằm sang ngồi, người nhà nên nhắc họ giữ nguyên tư thế ngồi trong khoảng 10 - 15 giây để cơ thể ổn định.

Chẳng hạn, chúng ta có thể nhắc: “Ba ơi/ ông ơi/ bà ơi, mình ngồi yên khoảng 10 - 15 giây cho cơ thể ổn định rồi hãy đứng lên”.

Sau đó, khi chuyển từ tư thế ngồi sang đứng, người bệnh cũng nên giữ tư thế đứng khoảng 10 - 15 giây trước khi bắt đầu bước đi.

Như vậy, từ nằm sang ngồi, từ ngồi sang đứng rồi mới bước đi, người bệnh cần tuân thủ nguyên tắc 10 - 15 giây ở mỗi lần thay đổi tư thế.

Điều quan trọng là không nên bật ngồi dậy đột ngột, cũng không nên vừa đứng lên đã lập tức bước đi.

Chúng ta có thể thấy rằng những nguyên tắc này hoàn toàn không tốn kém, thậm chí không cần phải bỏ ra chi phí nào.

Tương tự, như tôi đã chia sẻ về việc bố trí các vật dụng vừa tầm tay người bệnh, gia đình cũng không nhất thiết phải mua một chiếc kệ mới hay những thiết bị hiện đại, đắt tiền.

Chẳng hạn, với chiếc kệ đang sử dụng, chúng ta chỉ cần sắp xếp lại các vật dụng. Những món đồ thường dùng đang đặt ở tầng quá thấp có thể chuyển lên tầng vừa tầm, còn những vật dụng ở quá cao cũng có thể đưa xuống vị trí phù hợp hơn.

Như vậy, đôi khi không cần mua sắm thêm hay sử dụng những phương tiện đắt tiền, chúng ta vẫn có thể tạo ra môi trường sống thuận lợi hơn cho người bệnh.

Đó cũng chính là mục tiêu của hoạt động trị liệu mà chúng ta đang trao đổi hôm nay: giúp người bệnh từng bước trở lại với những hoạt động sinh hoạt hằng ngày một cách an toàn và hiệu quả.

>>> Đọc thêm Phần 1: 3 khu vực trong nhà cần ưu tiên cải tạo để phòng tránh té ngã cho người bệnh sau đột quỵ