Từng đái tháo đường thai kỳ: 50% nguy cơ tiến triển tiểu đường type 2
Đái tháo đường thai kỳ có thể hết sau sinh nhưng để lại khoảng 50% nguy cơ tái phát hoặc tiến triển thành tiểu đường type 2 về sau. BS.CK2 Nguyễn Xuân Vũ và BS.CK2 Ngô Trần Minh Thiện - Bệnh viện Hùng Vương sẽ chỉ rõ cách kiểm soát đường huyết đúng chuẩn giúp mẹ vẫn sinh thường và bảo vệ sức khỏe lâu dài sau đây.
1. Kiểm soát đái tháo đường thai kỳ từ bữa ăn đến lúc sinh
Bệnh viện Hùng Vương hiện có Đơn vị Quản lý Đái tháo đường thai kỳ.
- Sau nhiều năm đồng hành cùng thai phụ, BS nhận thấy những khó khăn hoặc sai lầm phổ biến nhất của mẹ bầu khi đối mặt với bệnh lý này là gì?
BS.CK2 Nguyễn Xuân Vũ - Phó Trưởng khoa Sản bệnh, Bệnh viện Hùng Vương trả lời: Đơn vị Quản lý Đái tháo đường thai kỳ của Bệnh viện Hùng Vương được thành lập từ năm 2016, đến nay đã đồng hành cùng thai phụ được 10 năm. Những trường hợp nhập viện tại đơn vị phần lớn là thai phụ đã được tư vấn điều chỉnh chế độ ăn nhưng đường huyết vẫn chưa đạt mục tiêu. Khi tư vấn lại, các bác sĩ nhận thấy khó khăn thường nằm ở việc sắp xếp bữa ăn và theo dõi đường huyết tại nhà.
Bữa chính và bữa phụ nên được phân bố đều trong ngày. Một số thai phụ ngủ dậy muộn, đến 9 giờ mới ăn sáng rồi 12 giờ đã ăn trưa. Hai bữa quá gần nhau có thể khiến đường huyết tăng cao sau bữa kế tiếp. Một số khác lại bỏ bữa, chẳng hạn bỏ bữa trưa khi đi làm. Khi thai phụ nhập viện, giờ ăn và việc duy trì các bữa dễ được theo dõi hơn.
Một khó khăn khác là tự đo đường huyết tại nhà. Thai phụ được khuyến cáo dùng máy đo đường huyết, lấy máu đầu ngón tay và ghi kết quả vào nhật ký. Một số người ngại đo vì sợ đau hoặc chưa có điều kiện mua máy. Có người đã đo nhưng quên ghi lại, sau đó không nhớ kết quả.
Từ những khó khăn này, đơn vị tổ chức tư vấn nhóm hằng tuần cho thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ. Nội dung tập trung vào cách sắp xếp bữa ăn và theo dõi đường huyết để thai phụ kiểm soát được cả chế độ ăn lẫn đường huyết.
- Khi được chăm sóc tại đơn vị quản lý đái tháo đường thai kỳ thì kết quả đợt sinh của các thai phụ này như thế nào ạ?
BS.CK2 Nguyễn Xuân Vũ trả lời: Khi chế độ ăn và đường huyết đã ổn định trong thời gian nằm viện, thai phụ được hướng dẫn tiếp tục thực hiện chế độ ăn và theo dõi đường huyết như đã được hướng dẫn khi về nhà.
Nếu duy trì kiểm soát tốt chế độ ăn và đường huyết, thai nhi có thể phát triển bình thường, cân nặng của thai có thể về mức phù hợp và mẹ vẫn có thể sinh thường. Kết cục thai kỳ khi đó có thể tương tự những thai kỳ không mắc đái tháo đường thai kỳ.

2. Vận động nhẹ và theo dõi đường huyết khi mắc đái tháo đường thai kỳ
Ngoài chế độ ăn, mẹ bầu cần lưu ý gì về vận động, thời điểm ăn uống, cách theo dõi đường huyết tại nhà để việc kiểm soát đái tháo đường thai kỳ đạt hiệu quả tốt nhất?
BS.CK2 Ngô Trần Minh Thiện - Phó Trưởng phòng Kế hoạch Tổng hợp - Bệnh viện Hùng Vương trả lời: Bên cạnh điều chỉnh chế độ ăn, vận động thể chất góp phần kiểm soát đường huyết và cân nặng của thai phụ trong suốt thai kỳ. Một số thai phụ ngại tập thể dục vì lo vận động quá sức có thể gây động thai hoặc sinh non. Các hoạt động thông thường và bài tập nhẹ như đi bộ, kể cả đi bộ nhanh, nhìn chung phù hợp trong thai kỳ, kể cả 3 tháng cuối khi thai đã tương đối lớn. Vận động phù hợp giúp máu lưu thông tốt hơn, hỗ trợ kiểm soát cân nặng và giảm nguy cơ tai biến. Hạn chế vận động quá mức để dưỡng thai cũng có thể bất lợi cho thai kỳ.
Có thể kết hợp theo dõi đường huyết tại cơ sở y tế và tại nhà. Tại Đơn vị Quản lý Đái tháo đường thai kỳ, thai phụ được đo đường huyết lúc đói và sau ăn 1-2 giờ để đánh giá đường huyết có ổn định sau khi điều chỉnh chế độ ăn hay không. Kết quả đo tại cơ sở y tế phản ánh đường huyết ở thời điểm tái khám. Nếu có điều kiện, thai phụ có thể dùng máy đo đường huyết tại nhà để theo dõi mức dao động trong những ngày giữa hai lần khám.
Thai phụ sẽ được hướng dẫn cách lấy máu, thời điểm đo, số lần đo trong ngày và cách ghi kết quả vào sổ theo dõi. Nhật ký đường huyết giúp thai phụ nắm được mức dao động đường huyết và có căn cứ điều chỉnh chế độ ăn. Khi tái khám, bác sĩ sản khoa và bác sĩ phụ trách đái tháo đường sẽ dựa vào nhật ký để đánh giá diễn biến đường huyết trong thời gian theo dõi tại nhà, xem xét ảnh hưởng đối với thai nhi và điều chỉnh chế độ theo dõi, chăm sóc cho phù hợp.

3. Sau sinh 4-12 tuần, cần kiểm tra lại đường huyết
Sau khi sinh, đái tháo đường thai kỳ có hết hoàn toàn hay không? Những phụ nữ từng mắc bệnh cần tiếp tục theo dõi sức khỏe như thế nào và điều này có ảnh hưởng đến những lần mang thai sau hoặc nguy cơ mắc đái tháo đường type 2 trong tương lai không, thưa BS?
BS.CK2 Nguyễn Xuân Vũ trả lời: Đái tháo đường thai kỳ có thể hết sau sinh. Tuy nhiên, tiền sử mắc bệnh là một yếu tố nguy cơ ở lần mang thai tiếp theo. Theo con số ước tính được nêu để dễ nhớ, khoảng 50% phụ nữ từng mắc đái tháo đường thai kỳ có thể mắc lại trong lần mang thai sau. Ngay cả khi không mang thai thêm, nguy cơ mắc đái tháo đường type 2 về sau cũng có thể khoảng 50%.
Để xác định tình trạng đường huyết sau sinh, phụ nữ từng mắc đái tháo đường thai kỳ cần thực hiện lại nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống với 75 g glucose vào khoảng 4-12 tuần sau sinh. Khi thực hiện nghiệm pháp ở tuần thai 24-28, mẫu máu được lấy ở ba thời điểm gồm trước khi uống, sau uống 1 giờ và sau uống 2 giờ. Sau sinh, mẫu máu được lấy hai lần, trước khi uống và sau uống 2 giờ. Kết quả được đánh giá theo tiêu chí chẩn đoán đái tháo đường ở người không mang thai.
Nếu kết quả dương tính, sản phụ sẽ được giới thiệu đến bác sĩ chuyên khoa Nội tiết. Nếu kết quả âm tính, tại thời điểm kiểm tra sau sinh chưa ghi nhận đái tháo đường. Tiền sử đái tháo đường thai kỳ vẫn cần được lưu ý khi mang thai lần sau.
4. Dinh dưỡng phù hợp và tầm soát sớm đái tháo đường thai kỳ
Cuối cùng, BS có lời khuyên nào dành cho các mẹ bầu để vừa giúp em bé phát triển khỏe mạnh ngay từ trong bụng mẹ, vừa chủ động phòng ngừa và kiểm soát tốt đái tháo đường thai kỳ?
BS.CK2 Ngô Trần Minh Thiện trả lời: Để thai nhi phát triển tốt, điều quan trọng là duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý, cân đối và đủ chất. Cân nặng của mẹ và thai nhi chỉ là một phần trong đánh giá sự phát triển của em bé. Khẩu phần cần phù hợp để hạn chế tình trạng thai nhi tăng cân quá mức hoặc chậm tăng trưởng, suy dinh dưỡng.
Trong thai kỳ, mẹ cần vận động, khám thai đều đặn, theo dõi các vấn đề sức khỏe và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ. Khám thai đúng hẹn giúp theo dõi sự phát triển của thai nhi và phát hiện kịp thời các vấn đề sức khỏe nếu có.
Chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ cần dựa vào kết quả xét nghiệm. Khi đã được chẩn đoán, thai phụ nên theo dõi đường huyết thường xuyên tại nhà để có căn cứ điều chỉnh chế độ ăn, kết hợp tập thể dục và theo dõi cử động thai hằng ngày.
Thai phụ cũng không nên tự trách khi nhận kết quả chẩn đoán. Đái tháo đường thai kỳ còn liên quan đến cơ địa và thể trạng. Nhu cầu dinh dưỡng của mỗi thai phụ khác nhau, tùy vào cân nặng và chỉ số khối cơ thể (BMI) trước khi mang thai. Vì vậy, khẩu phần hằng ngày cần được cá thể hóa. Tránh áp dụng nguyên xi thực đơn của thai phụ khác, sao chép thực đơn trên mạng hoặc phụ thuộc quá nhiều vào AI.

- Có cách nào để phòng ngừa đái tháo đường thai kỳ, thưa BS?
BS.CK2 Nguyễn Xuân Vũ trả lời: Trong thai kỳ, bánh nhau làm tăng tình trạng đề kháng insulin. Nếu đái tháo đường xuất hiện do cơ chế này, tình trạng đề kháng insulin sẽ hết sau sinh và đường huyết có thể trở về bình thường. Tuy vậy, nguy cơ mắc lại đái tháo đường thai kỳ ở lần mang thai sau vào khoảng 50%. Hiện chưa có biện pháp dự phòng tình trạng đề kháng insulin do bánh nhau trong thai kỳ.
Một số phụ nữ có thể đã mắc đái tháo đường trước khi mang thai nhưng đến lúc khám thai mới phát hiện. Cần lưu ý khả năng này ở người có hội chứng chuyển hóa, hội chứng buồng trứng đa nang hoặc có mẹ hay chị mắc đái tháo đường. Khi phát hiện đường huyết cao trong thai kỳ, cần xem xét khả năng bệnh đã có từ trước khi mang thai. Vì vậy, thai phụ thuộc nhóm nguy cơ cao nên đi khám và được tầm soát ngay từ lần khám thai đầu tiên.
>>> Đọc thêm phần 1: Mang thai tăng bao nhiêu cân là chuẩn?
>>> Đọc thêm phần 2: 80-90% mẹ bầu đái tháo đường thai kỳ ổn định nhờ chỉnh chế độ ăn
Trân trọng cảm ơn sự đồng hành của Chương trình Dinh dưỡng Bà mẹ và Trẻ em - Công ty Ajinomoto Việt Nam cùng radar Sản Phụ khoa kỳ 67.
Series Truyền hình trực tuyến Radar Sản phụ khoa do Bệnh viện Hùng Vương phối hợp cùng Cổng thông tin Tư vấn sức khỏe AloBacsi thực hiện, phát sóng định kỳ vào 19h Thứ 4 của tuần 1 và tuần 3 mỗi tháng.
Thông tin biên tập
Tác giả
Đơn vị chịu trách nhiệm nội dung: AloBacsi
Bài viết có hữu ích với bạn?
Có thể bạn quan tâm
Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ
Để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình
Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình
