Làm sao để ngăn ngừa hành động tự tử ở lứa tuổi học đường?

Gần đây cộng đồng xôn xao về tin tức một nữ sinh ở An Giang tự tử. Không bàn đến việc tranh cãi ai đúng ai sai, đây là tiếng chuông báo động cho tình trạng tự tử ở thanh thiếu niên. BS.CK2 Trần Minh Khuyên - khoa Tâm lý - Tâm thần kinh, Bệnh viện Đại học Y dược TPHCM đưa ra hướng dẫn giúp các gia đình và thầy cô giáo nhận biết một trẻ đang có ý định tự tử để kịp thời ngăn chặn.

NỘI DUNG TƯ VẤN

1. Tâm sinh lý của thanh thiếu niên có đặc điểm gì?

Xin hỏi bác sĩ, lứa tuổi thanh thiếu niên, đặc biệt là các em học sinh, đặc điểm tâm sinh lý của các em có những vấn đề gì khác với độ tuổi khác ạ?

BS.CK2 Trần Minh Khuyên trả lời:

Trầm cảm không phải yếu tố bất chợt xảy ra, mà nó là một chuỗi dài diễn biến tâm lý phức tạp và đến ngưỡng cuối cùng bệnh nhân sẽ rơi vào tình trạng muốn tự tử.

Từng giai đoạn của từng lứa tuổi sẽ có những nguyên nhân và tác động khác nhau để đưa đến bệnh lý và hậu quả khác nhau.

Thứ nhất, đối với lứa tuổi khi bắt đầu đi học, từ lớp mầm, chồi, lá đến lớp 5, nguyên nhân có thể đưa đến căng thẳng như: lạ môi trường, xích mích với bạn cùng lớp, giáo viện bạo hành học sinh…

Trẻ lúc này như tờ giấy trắng mà phải đón nhận những hành vi tác động tiêu cực như vậy thì rất dễ đưa đến tình trạng rối loạn lo âu, lo sợ và hoảng loạn.

Có nhiều trẻ chỉ cần nhắc tới việc đến trường là đã khóc nức nở và không nói được lý do, thì lúc này cha mẹ phải quan sát xem trẻ có biểu hiện như vậy là từ đâu. Có thể do bản thân trẻ có vấn đề, hoặc môi trường có vấn đề,… tất cả đều phải có nguyên nhân.

Thứ 2, đối với lứa tuổi cao hơn khoảng 15, 16 tuổi, gần đây xuất hiện nhiều tình trạng bị rối loạn lo âu. Nguyên nhân có thể do áp lực học tập, thi đua trường lớp, áp lực từ gia đình, cụ thể điểm số ví dụ 7 điểm là đã bị bố mẹ la đánh hoặc có những câu nói xúc phạm các em, so sánh con mình với con người khác.

Tuy nhiên, có một số em đã cố gắng học, ý thức tự giác trong việc học nhưng do sức khỏe thể chất không ổn như đau dạ dày, đau đầu, mất ngủ,… sẽ dẫn đến tình trạng học tập giảm sút. Vì vậy, nếu cha mẹ không biết quan tâm, chăm sóc, chỉ chú trọng vào điểm số sẽ tạo áp lực, kèm thời gian học liên tục không được nghỉ ngơi, xả stress, nó sẽ giống như lò xo lâu ngày dồn nén đến một lúc nào đó sẽ bung ra và trẻ rất dễ có biểu hiện hành vi tiêu cực, thậm chí cha mẹ không ngờ đến.

Hoặc những trường hợp trẻ bị stress, buồn bực kể với bạn bè, nhưng bạn bè lại không phải là những chuyên gia tâm lý không thể thấu hiểu và chia sẻ hết nỗi buồn với bạn, mà ngược lại lại nói mệt mỏi với một người suốt ngày chỉ biết than vãn, có ý nghĩ tiêu cực và xa lánh, không chơi với bạn. Từ đó đẩy trẻ vào tình trạng stress nặng hơn và trầm cảm, vào lớp không dám tiếp xúc với ai.

2. Độ tuổi thanh thiếu niên có những áp lực tâm lý nào?

BS có thể điểm qua các áp lực tâm lý của các em trong độ tuổi này?

BS.CK2 Trần Minh Khuyên trả lời:

Tùy theo từng độ tuổi sẽ có áp lực khác nhau:

Thứ nhất, độ tuổi 4, 5, 6 tuổi, ví dụ trẻ ở trong tình trạng gia đình có cha nhậu say đánh mẹ thì các em nhìn cảnh tượng đó sẽ rất hoảng loạn, sợ trốn trong giường hoặc khóc thét lên.

Từ đó, dẫn đến việc mỗi khi trời mưa là trẻ sẽ khóc lớn và chạy trốn, lúc này cha mẹ đưa đi bác sĩ khám thì mới biết nguyên nhân là do mình nên con mới như vậy. Tức là khi trời mưa, sấm sét, mây đen kéo lại thì hình ảnh cha mẹ đánh nhau sẽ hiện lên trong đầu trẻ, dẫn rối loạn lo âu và rối loạn hoảng sợ ở trẻ.

Hoặc trường hợp trong trường học, nhìn bạn bè bị thầy cô bạo hành, la mắng cũng khiến trẻ lo lắng, lo sợ tới lượt mình. Đến khi về đến nhà cha mẹ lại không quan tâm, chia sẻ, mặc dù tối có thấy con giật mình, khóc thét mà vẫn không an ủi, dỗ dành.

Cho nên, để phát hiện được những bệnh lý trên thì khi đưa con đi học về, cha mẹ phải quan sát, theo dõi hành vi, cử chỉ, cảm xúc, chia sẻ với tư cách là một người bạn thì con mới tin tưởng và dám nói điều khó nói ra. Từ đó, cha mẹ sẽ có kế hoạch hoặc hướng điều trị tâm lý trẻ, mới hy vọng vượt qua.

Thứ 2, với lứa tuổi cấp 3, cũng là áp lực về học hành, ví dụ điểm số, thi cử, tốt nghiệp,… các em luôn phải chạy đua theo thành tích học tập gây stress rất nhiều. Thậm chí, có trường hợp một bé trai đến gặp tôi nhưng lại không nói gì, đến khi tôi hỏi chuyện ra thì mới xin phép được khóc, bởi trước giờ bạn này bị chai cảm xúc, đến khi gặp bác sĩ mới khóc được và sau đó mới giãy bày tâm sự.

Lí do khiến bạn này bị stress là vì bị 7 điểm mà cha rút dây nịt ra đánh, rồi chửi con, xúc phạm và có những câu nói không chấp nhận được, khiến bạn ấy buồn mà không muốn nói với ai. Đến khi tới trường nói chuyện với bạn bè lại không hiểu. Từ đó gây ra cú sốc lớn và dẫn đến ý định muốn tự tử.

Đó là một ca thực thấy cho thấy tình trạng stress trong học hành và bạo hành từ gia đình đến trường học ngày càng xảy ra nhiều, và dẫn đến hệ lụy đáng tiếc.

3. Những yếu tố nguy cơ nào có thể đưa đến hành động tự tử của các em?

Theo BS, những yếu tố nguy cơ nào có thể đưa đến hành động tự tử của các em? Có phải các em gái thường dễ xúc động và tỷ lệ tự tử cao hơn các em trai không ạ?

BS.CK2 Trần Minh Khuyên trả lời:

Thường những hành vi tự tử hoặc tự hủy hoại bản thân là do một chuỗi dài thời gian trẻ bị stress.

Ví dụ, cuối tuần nay trẻ thi cử, sau khi thi xong qua tuần thấy khỏe hơn, được gọi là stress cấp. Cơ thể có thể tự điều chỉnh và vượt qua stress cấp thì không có gì đáng lo ngại.

Nhưng do áp lực học hành, stress xuất hiện liên tục từ tuần này qua tuần kia, hoặc hết đợt này đến đợt khác thì lâu dần nó sẽ tạo ra stress mãn tính. Từ đó đưa đến biểu hiện rối loạn lo âu là một hội chứng gồm các triệu chứng như đau đầu, đau cổ gáy, tim đập nhanh, bồn chồn, khó thở, đau thắt ngực, mất ngủ, mất tập trung, thậm chí đau dạ dày do stress làm tăng tiết axit, hoặc rối loạn tiêu hóa đau bụng, tiêu chảy, táo bón.

Nếu bị như vậy lâu ngày mà không được cải thiện, không gặp bác sĩ chuyên khoa tâm lý, bác sĩ tâm thần thì trẻ rất dễ bị trầm cảm. Và nếu trầm cảm nhẹ hoặc trung bình không chữa trị cũng sẽ dẫn đến trầm cảm nặng. Và khi đã trầm cảm nặng thì đưa đến 2 hướng:

- Thứ nhất, trầm cảm nặng không có triệu chứng loạn thần

- Thứ 2, trầm cảm nặng có triệu chứng loạn thần

Trầm cảm nặng không có triệu chứng loạn thần tức là xuất hiện tiếng nói ở trong đầu như chê bai, lôi kéo bệnh nhân có ý định tự tử. Từ đó bệnh nhân sẽ dễ bị tự ti do ảo thanh chi phối, thúc giục tự sát và khiến bệnh nhân thực hiện hành vi tự tử. Ban đầu có thể chỉ than thở, sau đó nặng hơn là lên kế hoạch tự tử và tiếp theo sẽ thực hiện.

Do đó, hành vi tự tử là một chuỗi dài của đau khổ, căng thẳng, lẫn rối loạn lo âu, trầm cảm,…nguyên nhân có thể do bản thân bệnh nhân không đi gặp bác sĩ sớm, không thổ lộ với ai, hoặc người thân không quan tâm, chăm sóc, chia sẻ và đặc biệt với những người có thần kinh yếu, sống nội tâm, ít chia sẻ hay nhất là các bé gái, mong manh dễ vỡ.

Hoặc khi chia sẻ với những người không đúng đối tượng, và đối tượng đó lại truyền những ý nghĩ, nặng lực tiêu cực thì đó là động lực khiến trẻ tiến đến hành vi tự sát.

Tiếp theo, có thể do tâm sinh lý phụ nữ, nội tiết tố trong cơ thể, khiến tỷ lệ tử vong ở phụ nữ, đặc biệt bé gái nhiều hơn bé trai.

Còn đối tượng lớn hơn, 23, 24, 25 tuổi, thì những người đó có vừa áp lực về gia đình, con cái, sự nghiệp sẽ dễ bị tổn thương nhiều hơn và dẫn đến trầm cao, tự tử cao gấp đôi so với nam giới.

4. Làm sao để nhận ra một trẻ có ý định tự tử?

Làm sao để gia đình và các thầy cô giáo nhận ra một trẻ sắp có ý định tự tử ạ?

BS.CK2 Trần Minh Khuyên trả lời:

Đầu tiên, phải quan sát hành vi, cảm xúc của trẻ ngay từ đầu. Ví dụ ở trong gia đình, con em đi học về phải quan sát thái độ trẻ như thế nào, chẳng hạn như về tới nhà trẻ quăng cặp và lên phòng đóng cửa, thậm chí không xuống ăn cơm hoặc xuống ăn rồi bỏ lên phòng thì phải biết chắc là trẻ có vấn đề cảm xúc.

Tình huống này cha mẹ nên đến gần trẻ, trò chuyện thân mật như những người bạn để con có thể giãy bày tâm sự.

Nên hỏi hôm nay con đi học có vui không, chứ không nên hỏi hôm nay con đi học được mấy điểm, sẽ tạo thành áp lực cho trẻ.

Có nhiều cha mẹ khi con đi học về không biết con học vui hay buồn, chỉ hỏi hôm nay làm bài kiểm tra, thi kết quả sao, tại sao lại 5 điểm, tại sao học tệ vậy, điều này là không nên.

5. Nên làm gì khi nghi ngờ con em mình có ý định tự tử?

Khi nghi ngờ con em mình có ý định tự tử, người nhà nên làm gì, thưa BS?

BS.CK2 Trần Minh Khuyên trả lời:

Khi con có tình trạng stress, lo âu thì phải giải quyết ngay từ ban đầu. Vì vậy, cha mẹ nên chú ý xem tâm tư, tình cảm, nguyện vọng của trẻ đang có vấn đề gì không, có bị khúc mắc, lo lắng ở điểm nào, suy nghĩ có sai lệch hay không thì phải giải quyết ngay không nên để nó tích tụ lâu ngày.

Bởi khi phát hiện trễ thì lúc trẻ đã có suy nghĩ tiêu cực rồi, điển hình là câu nói “chán quá, chết cho rồi”, thì phải đặc biệt để ý. Vì câu nói đã chứng tỏ trẻ bắt đầu lên ý tưởng, dần dần sẽ lên kế hoạch và cuối cùng là thực hiện ý định tự tử của mình.

Thậm chí còn có những câu nói như “làm xong những việc chưa làm để đi xa”. Sau đó gọi điện cho bạn bè xin lỗi về những việc đã làm bạn buồn và nói có thể sẽ không gặp lại nên đừng trách móc hay giận dỗi. Tóm lại là hoàn thành những gì mình chưa làm được để chuẩn  bị đi xa.

Chỉ những người hiểu biết về tâm lý, người hiểu biết chuyện, biết lặng nghe thì mới phát hiện sớm trong cách cư xử, lời nói, suy nghĩ tiêu cực của trẻ.

Còn khi đã xác định ý tưởng tự tử rồi thì khi đó cần chỉ định nhập viện đối với trẻ và thậm chí khi khám bác sĩ cần phải ghi rõ trong hồ sơ bệnh án là “bệnh nhân có ý định tự sát đề nghị nhập viện”. Nếu bệnh nhân đi một mình, bác sĩ sẽ xin số điện thoại gia đình và gọi điện người nhà phải gặp bác sĩ gấp để trao đổi bệnh tình của trẻ.

Sau đó sẽ giải thích kỹ càng tình trạng của trẻ cho người nhà biết, rồi có nhập viện hay không đó là do sự quyết định của người nhà bác sĩ khó lòng ép buộc.

Nhưng khuyến cáo nên cho bệnh nhân nhập viện gấp, vì sẽ có y tế kề cận, thậm chí bệnh nhân có ý định tự sát mạnh quá thì phải cố định tại giường, sử dụng thuốc uống, thuốc tiêm, hoặc choáng điện. Ngày xưa sẽ dùng điện cực vào 2 bên thái dương để xóa tan suy nghĩ của bệnh nhân, nhưng hiện tại thì có choáng điện gây mê, tức là gây mê cho bệnh nhân, khi bệnh nhân ngủ say bác sĩ sẽ dùng điện cực vào trong thái dương để xóa tan suy nghĩ tiêu cực.

Đặc biệt, khi bệnh nhân có hành vi tự tử thì hành vi đó rất mạnh và tương lai sẽ lặp đi lặp lại nhiều lần, do đó buộc phải đưa vào trong bệnh viện Tâm thần để các bác sĩ điều trị dứt việc trầm cảm, hoang tưởng, ý tưởng tự sát, sau đó ổn định thật mới cho về; không để bệnh nhân tử tự xong mới rửa ruột rồi đưa bệnh nhân về sinh hoạt bình thường.

6. Cha mẹ gặng hỏi nhưng con không chịu nói, phải làm sao?

Nếu gặng hỏi mà các em không chịu nói thì cha mẹ phải làm gì ạ?

BS.CK2 Trần Minh Khuyên trả lời:

Với câu hỏi này chúng ta thấy rằng mối quan hệ của cha mẹ và con cái đang có vấn đề.

Do đó, cha mẹ phải quan tâm con cái với tư cách là một người bạn, trò chuyện, vui chơi, tâm sự với con từ chuyện vui đến buồn, thì đến khi con cái có vấn đề gì con mới chia sẻ ra.

Nhưng khi con cái không chia sẻ thì nguyên nhân thường do cha mẹ có những câu hỏi áp đặt, có góc nhìn khác của bề trên với con cái, cho nên sự giao tiếp, giao lưu tình cảm giữa con cái và cha mẹ hình thành 1 bức tường, khiến con ít bao giờ chia sẻ.

Bởi khi nói ra cha mẹ hay dùng từ cấm đoán. Ví dụ con chơi điện tử nhiều, thay vì sử dụng những từ cấm đoán nặng nề thì nên thay đổi ngôn ngữ, ngữ điệu hành vi cấm đoàn bằng 1 cách nói nhẹ nhàng hơn, chẳng hạn 1 câu đơn giản như “con chơi điện tử cũng được, thỉnh thoảng con chơi chút ít thôi, nhưng con chơi càng ít thì ba mẹ sẽ vui hơn, mà con chơi nhiều ba mẹ sẽ không vui, không thích”.

Thậm chí khi tôi khám bệnh cũng ít khi nào bệnh nhân chia sẻ ngay từ đầu, phải mất nhiều thời gian dẫn dắt. Từ việc đặt ra nhiều câu hỏi, ví dụ em làm công việc gì, có căng thẳng không, thời gian làm việc giờ hành chính hay theo ca mà lại bị đau đầu, gần đâu em có chuyện gì buồn hay stress không,… xong bệnh nhân cũng chưa chia sẻ liền. Tuy nhiên nhìn vào sắc mặt trầm buồn, lo lắng của bệnh nhân thì tôi hỏi thêm vài ba câu nữa, và yêu cầu bệnh nhân vén tay áo lên thì thấy rất nhiều vết cắt đầy 2 bên tay.

Chứng tỏ khi bệnh nhân đến thăm khám chỉ muốn giải quyết tình trạng mất ngủ thôi, ngoài ra không muốn khai bất cứ vấn đề nào khác. Với trường hợp này, nếu gặp bác sĩ không thuộc chuyên khoa Tâm thần thì bác sĩ sẽ chỉ hỏi vài câu đơn giản rồi kê thuốc mất ngủ cho bệnh nhân, như vậy bệnh sẽ không bao giờ hết. Vì mất ngủ có nhiều nguyên nhân như mất ngủ đơn thuần, mất ngủ do lo âu trầm cảm, do bệnh lý cơ thể,…

Nếu uống thuốc ngủ không thì chỉ giải quyết được tình trạng dễ ngủ ban đêm, còn ban ngày bệnh nhân vẫn tiếp tục lo âu, trầm cảm. Do đó, phải tác động lên cả mặt tâm lý, lúc đó bệnh nhân mới được giải tỏa, mới có thể khóc được thì lòng sẽ nhẹ nhàng hơn. Tuy nhiên, trong quá trình điều trị nếu bệnh nhân có dấu hiệu của ý định tiếp theo hoặc thuốc uống chưa thấy hiệu quả thì phải báo ngay cho bác sĩ để điều chỉnh thích hợp.

7. Phải làm gì để phòng ngừa tự tử ở thanh thiếu niên?

Theo BS, tự tử có thể phòng ngừa được không?

BS.CK2 Trần Minh Khuyên trả lời:

Tự tử có thể ngăn ngừa được, bằng việc giải tỏa tâm lý cho bệnh nhân ngay từ lúc đầu, không để stress tồn đọng lâu ngày.

Phòng y tế của trường học ít nhất cũng phải có 1 cử nhân chuyên ngành tâm lý, để khi học sinh có vấn đề gì đó các em sẽ chạy lên tâm sự để được chuyên gia tháo gỡ khúc mắc. Nhẹ thì có thể tâm sự trao đổi, nặng thì cần phải khuyến cáo với gia đình.

Do đó, một chuyên gia tâm lý trong môi trường học đường hay sinh viên là điều hết sức quan trọng.

Việc tử tự cũng giống như 1 chiếc lò xo bị nén lâu ngày, hay giọt nước tràn ly thì mình không nên để 1 ly nước chứa quá nhiều nước dẫn đến tràn hoặc ép lò xo đến nỗi nó phải bung ra.

Vì vậy, việc phòng ngừa tự tử, trầm cảm trong học đường, sinh viên và thậm chí trong cuộc sống hiện tại nên thực hiện sớm bằng lối sống, sinh hoạt, học tập cân bằng.

Đơn giản như việc, mỗi ngày bạn làm việc xong và rời khỏi cơ quan thì không nên đem việc về nhà và về nhà thì nên nấu cơm, làm bánh vui vẻ, chứ không thức đêm và đem tài liệu ra làm.

Đặc biệt mỗi ngày phải tập thể dục từ 30-45 phút, bởi khoa học đã chứng minh tập thể dục là cách giúp phòng ngừa rất nhiều bệnh và tạo thành trạng thái cân bằng về tâm lý, chống stress, đặc biệt tránh tình trạng mất ngủ, trầm cảm, lo âu.

8. Cha mẹ chuẩn bị tâm lý cho con như thế nào khi các bé sắp bước vào tuổi teen?

Khi con trẻ sắp bước vào tuổi teen, tâm sinh lý sắp có nhiều xáo trộn thì phụ huynh nên làm gì để giúp con mình có một tâm thế vững vàng?

BS.CK2 Trần Minh Khuyên trả lời:

Trẻ em như một tờ giấy trắng và nhất là khi bước vào độ tuổi 15, 16 thì lúc này trẻ hay nhìn cuộc đời màu hồng, muốn chứng tỏ mình là người lớn, đặc biệt không có kinh nghiệm trải nghiệm cuộc sống và chưa bao giờ vấp ngã nên khi gặp cú sốc sẽ rất đau đơn và tổn thương.

Giống như việc trẻ không bao giờ nghĩ ra đường gặp ổ gà, ổ voi, sình lầy, nhưng thực tế khi trẻ ra đường cha mẹ phải cung cấp kinh nghiệm, lối sống cho em hiểu để xử lý những tình huống trên.

Các em không có kinh nghiệm sống, trong khi mọi thứ lại quá cứng nhắc, giống như cha mẹ, thầy cô yêu cầu cái này phải như thế này, cái kia phải như thế kia thì không có độ cương nhu, độ nhún nhường, linh hoạt trong cuộc sống dễ khiến các em bị tổn thương rất nhiều.

Do vậy, ở độ tuổi này cha mẹ nên làm bạn với trẻ, trò chuyện với tư cách là một người bạn, nói cho con biết mọi thứ, và ở góc nhìn của con.

Ví dụ, miệng ly khi nhìn góc nghiêng nó là hình elip, ngồi thấp nhìn ngang thì nó lại là một mặt phẳng, nhưng ở trên nhìn xuống lại là hình tròn. Chính vì thế, ở mỗi góc nhìn thì sẽ có sự đánh giá khác nhau. Cha mẹ hãy nói chuyện với con theo góc nhìn của con ở lứa tuổi 15, 16 để hiểu được con đang muốn gì, hiểu vấn đề đó như thế nào. Rồi xoa dịp, hướng dẫn con hiểu sâu hơn về các vấn đề cuộc sống, cùng con giải quyết, khuyến khích con chia sẻ để đồng hành chứ không nên áp đặt.

[HOI]

Khi gặp căng thẳng tâm lý, các em thanh thiếu niên có thể liên hệ hotline nào?

- Tổng đài 111: Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em do Cục Trẻ em, Bộ lao động, Thương binh và Xã hội quản lý.

- Tổng đài 1900 54 55 59: đường dây nóng của Trung tâm Công tác Xã hội trẻ em TPHCM, trực thuộc Sở Lao động - Thương binh & Xã hội TPHCM.

- Tổng đài 1800 90 69: đường dây nóng của Hội bảo vệ quyền trẻ em TPHCM

Lúc nào các em có biểu hiện bất thường, diễn biến thay đổi tâm lý, thậm chí bị ức hiếp về mặt tinh thần, thể xác thì cha mẹ, thầy cô có thể liên lạc với 3 số trên thì sẽ có người hướng dẫn hoặc khẩn cấp tới cứu giúp các em.[/HOI]

Lệ Phương