Lạc tiên giúp an thần, dễ ngủ, chữa suy nhược thần kinh

I. Tổng quan về cây lạc tiên

Tên thường gọi: Lạc tiên

Tên gọi khác: Chùm bao, dây nhãn lồng, dây lưới, mắn nêm, dây bầu đường (Đà Nẵng), tây phiên liên, mò pì, mác quánh non (Tày), co hồng liên (Thái).

Tên khoa học: Passiflora foetida L.

Phân họ: Họ Lạc tiên (Passifloraceae).

1. Nhận biết cây lạc tiên

Cây leo bằng tua cuốn. Thân mềm, tròn và rỗng, có lông thưa. Lá mọc so le, chia 3 thùy, thùy giữa lớn hơn hai thùy bên, mép uốn lượn có lông mi nhỏ, gốc hình tim, đầu nhọn, gân lá hình chân vịt, hai mặt có lông mịn, tua cuốn mọc ở kẽ lá, đầu cuộn lại như lò xo.

Hoa to, đều, lưỡng tính, mọc riêng lẻ ở kẽ lá; tổng bao gồm 3 lá bắc rời nhau chia thành những dải nhỏ như sợi; bao hoa gồm 5 lá đài màu xanh lục, mép viền trắng, mỗi lá đài có một phần phụ hình sừng nhọn ở mặt ngoài; 5 cánh hoa rời nhau, màu trắng pha tím nhạt ở giữa, xếp xen kẽ với các lá đài; một vòng tua gồm rất nhiều phần phụ của cánh hoa hình sợi chỉ, màu tím; ở giữa hoa, có một cột nhỏ hình trụ (cuống nhị nhụy) mang 5 nhị có bao phấn đính lưng, màu vàng; bộ nhụy có 3 lá noãn; bầu thượng một ô.

Quả mọng, hình trứng, dài khoảng 3cm, bao bọc bởi tổng bao lá bắc tồn tại; vỏ quả mỏng khi chín màu vàng; hạt nhiều, có áo hạt thơm, ăn được.

Mùa hoa: tháng 5-7; mùa quả : tháng 8-10.

2. Phân bố, thu hái và chế biến lạc tiên

Cây lạc tiên phân bố khắp mọi miền đất nước Việt Nam. Lạc tiên là cây ưa ẩm, ưa sáng, thường mọc trùm lên các cây bụi ven rừng, đồi, nhất là ở các tràng cây bụi tái sinh sau nương rẫy. Cây sinh trưởng mạnh nhất vào khoảng giữa tháng 3 đến tháng 8. Hoa quả nhiều hàng năm. Mùa đông cây hơi có hiện tượng rụng lá. Tái sinh tự nhiên chủ yếu từ hạt. Sau khi chặt, phần còn lại tái sinh cây chồi khỏe.

Lạc tiên là cây cận nhiệt đới, có thể trồng ở vùng đồng bằng, nhưng tốt nhất vẫn là ở độ cao hơn 1000m. Cây được nhân giống bằng hạt, bằng cành giâm, hoặc bằng áp cành. Hạt lấy ra khỏi quả, rửa sạch, hong khô nơi râm mát rồi gieo ở vườn ươm, sau 2-3 tuần sẽ nảy mầm. Ngâm nước trước khi gieo, hạt sẽ nảy mầm nhanh hơn. Cành giâm là cành bánh tẻ của cây đã trưởng thành, cắt thành đoạn có từ 3 mắt trở lên, trông thẳng hoặc giâm cho ra rễ.

Thời vụ giâm tốt nhất vào mùa xuân. Lạc tiên không đòi hỏi đặc biệt về chất đất. Trồng quanh nhà có thể cho leo lên tường, hàng rào hoặc giàn. Nếu trồng thành ruộng thì khoảng cách cây là 2-3 x 5-6m và cần làm giàn, tốt nhất là loại giàn phẳng như giàn mướp.

Cây cần có đầy đủ ánh sáng, vì vậy cần tỉa bớt cành lá, tránh để quá rậm rạp. Trồng bằng hạt, sau 18 - 24 tháng cây sẽ cho quả. Quả chín sau khi ra hoa khoảng 3 tháng, được thu vào tháng 6 - 7 và tháng 9 - 10.

Nếu trồng theo quy mô lớn thì chu kỳ là 3 - 4 năm, sau đó, cần xử lý đất và luân canh vì cây bị nhiều loài côn trùng gây hại.

Bộ phận dùng của lạc tiên là toàn bộ các phần nằm trên mặt đất, thu hái vào mùa xuân-hạ, phơi hay sấy khô.

Quả cây lạc tiên

3. Thành phần dược chất của lạc tiên

Lạc tiên chứa một số dược chất thuộc dòng flavonoid, alkaloid (harman), ngoài ra có pachypodol, ermanin, naringenin, chrysoerpol, vitexin…

II. Công dụng của lạc tiên

1. Công dụng của lạc tiên theo đông y cổ truyền

Lá và thân lạc tiên có vị ngọt và đắng, tính mát; có tác dụng tiêu viêm, thanh nhiệt, giải độc, lợi tiểu.

Quả lạc tiên có vị ngọt, chua, tính bình, mùi thơm; tác dụng nhuận phế, an thần, giảm đau.

Lạc tiên được dùng điều trị suy nhược thần kinh, mất ngủ, ngủ hay mộng mị, phụ nữ hành kinh sớm. Còn dùng trị ho, phù thũng, viêm mủ da, lở ngứa, loét ở chân.

2. Công dụng của lạc tiên theo đông y hiện đại

Các tác dụng đã nghiên cứu:

Cải thiện giấc ngủ: Lạc tiên giúp an thần, dễ ngủ nhưng không gây ảnh hưởng đến huyết áp. Nếu dùng với tác dụng an thần, lạc tiên có thể phối hợp với vông nem, lá sen, thảo quyết minh, hạt tơ hồng, lá dâu tằm, hạt keo giậu, và sâm đại hành.

Các tác dụng dùng theo kinh nghiệm dân gian:

Ở Ấn Độ, nước sắc lá lạc tiên dùng để trị bệnh thiếu mật và hen suyễn; quả dùng gây nôn; lá dùng đắp và điều trị choáng váng và đau đầu.

Ở Vân Nam (Trung Quốc), toàn cây lạc tiên dùng trị bỏng lửa, cháy, viêm kết mạc mắt và viêm kết mạc do tổn thương, viêm hạch lympho, ung thũng.

III. Cách dùng - liều dùng lạc tiên

Liều dùng: 5-20g, dạng sắc uống.

1. Một số cách dùng lạc tiên theo kinh nghiệm dân gian hoặc bài thuốc cổ phương

Ngọn non của lạc tiên được hái về làm rau luộc ăn hay nấu canh, ăn trước khi đi ngủ vài giờ hoặc buổi chiều tối. Quả chín vàng ăn ngon.

Khi dùng ngoài thì đun nước rửa và giã cành lá tươi để đắp.

• Suy nhược thần kinh, mất ngủ: Lạc tiên 8-16g sắc uống, có thể dùng riêng hoặc phối hợp với lá vông nem, lá dâu tằm, tâm sen nấu thành cao lỏng, mỗi ngày dùng 2-5g, chia nhiều lần uống, nên uống trước khi ngủ.
• Viêm da, ghẻ ngứa: dây lá lạc tiên với lượng vừa đủ, nấu nước tắm và rửa.
• Bài thuốc an thần, có tác dụng trợ tim, giúp ngủ ngon, êm dịu thần kinh: Hạt sen 12g, lá tre 10g, cỏ mực 15g, lá dâu 10g, lạc tiên 20g, vông nem 12g, cam thảo 6g, xương bồ 6g, táo nhân sao 10g, đổ vào 600ml nước, sắc còn 200ml nước, uống ngày 1 thang.
• Siro an thần: dạng thuốc thông thường là cao lỏng có đường, được pha chế như sau: lạc tiên 400g, lá vông 400g, lá gai 100g, rau má 100g. Tất cả nấu với nước, cô đặc được 100ml. Đường nấu thành siro. Pha 6 phần cao với 4 phần siro. Ngày uống 40ml, chia làm 2 lần.
• Nước giải khát lạc tiên: Quả chín lạc tiên (càng chín thì càng thơm) lượng nửa kg, bổ đôi, nạo hết ruột, ép và lọc lấy dịch quả. Đường trắng 250g hòa với 1 lít nước đun sôi để nguội. Đổ dịch quả vào nước đường, trộn đều, uống với nước đá. Nước giải khát lạc tiên có vị ngọt hơi chua, mùi thơm đặc biệt, chứa nhiều vitamin, nhất là vitamin B12.

Lạc tiên có thể dùng tươi hoặc phơi khô

2. Cách dùng lạc tiên đối với phụ nữ mang thai và cho con bú

Hiện nay chưa ghi nhận tác dụng ngoại ý trên đối tượng phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú. Tuy nhiên, cần thận trọng khi dùng vì chưa có minh chứng khoa học về tính an toàn của thảo dược này đối với sản phụ. Không nên tự ý dùng thảo dược này khi chưa có chỉ định của thầy thuốc.

3. Cách dùng lạc tiên đối với trẻ nhũ nhi

Hiện nay chưa ghi nhận tác dụng ngoại ý trên đối tượng trẻ nhũ nhi. Tuy nhiên, cần thận trọng khi dùng cho trẻ nhũ nhi vì chưa có minh chứng khoa học về tính an toàn của thảo dược này trên trẻ nhũ nhi, cần tham khảo ý kiến thầy thuốc có chuyên môn về lĩnh vực này trước khi dùng.

IV. Tác dụng phụ - thận trọng - tương tác và chống chỉ định với lạc tiên

Quả lạc tiên lúc còn xanh thì độc vì có chứa glycosid cyanogenetic, lúc chín thì ăn tốt.

Lạc tiên có thể tương tác với nhóm thuốc an thần và nhóm thuốc chống trầm cảm, nếu bạn đang dùng các thuốc này, cần thông báo cho bác sĩ điều trị biết.

Trận trọng khi dùng lạc tiên cho người làm nghề lái xe, xây dựng hoặc nghề nghiệp cần sự tập trung.

V. Bảo quản lạc tiên

Cần làm khô thảo dược bằng máy sấy hoặc ánh nắng mặt trời, sau đó cho vào hủ thủy tinh, đậy kín, tránh ánh sáng. Nếu bạn không phải là thầy thuốc thì không nên lưu trữ thuốc tại nhà quá lâu. Nếu bạn buộc phải lưu trữ thảo dược tại nhà lâu hơn 1 tháng, cần kiểm tra chúng hàng tuần, nếu phát hiện mối mọt, ẩm mốc, biến đổi màu sắc, mùi vị thì cần loại bỏ ngay.

BS Đoàn Quang Nguyên