Kháng kháng sinh - hậu quả nguy hiểm của xu hướng lạm dụng thuốc

Campylobacter kháng thuốc gây nhiễm trùng đường tiêu hóa và khoảng 310.000 ca nhiễm trùng mỗi năm. Ảnh: Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh

Năm 1942, một bệnh nhân tên Anne Miller đã làm nên lịch sử y tế. Cô đang trên bờ vực của cái chết do nhiễm vi khuẩn trong máu, được gọi là nhiễm trùng máu, khi các bác sĩ điều trị cho cô bằng một loại thuốc mới, penicillin.

Penicillin là loại thuốc kháng sinh được sản xuất hàng loạt đầu tiên trên thế giới và cuộc sống của Miller đã được cứu. Không phải nói quá khi kháng sinh được sản xuất hàng loạt là một trong những phát triển cứu người vĩ đại nhất trong lịch sử loài người.

Tuy nhiên, Alexander Fleming, nhà khoa học đã phát hiện ra penicillin trong đĩa Petri bị mốc năm 1928, đã nhanh chóng nhận ra rằng loại thuốc này có thể sinh ra một vấn đề thảm khốc - kháng kháng sinh.

Kháng kháng sinh là gì?

Kháng kháng sinh xảy ra khi vi khuẩn tiến hóa cơ chế phòng vệ chống lại một hoặc nhiều loại kháng sinh. Vi khuẩn là những sinh vật đơn giản thường sinh sản cứ sau vài giờ, và do đó có thể nhanh chóng thích nghi và biến đổi.

Vì vậy, khi một loại kháng sinh không loại bỏ được 100% vi khuẩn khỏi nhiễm trùng, những người sống sót có thể tiến hóa các gen bảo vệ chống lại thuốc. Sau đó có thể truyền các gen này trong quá trình sinh sản. Nhưng cũng có thể truyền các gen cho nhau thông qua một quá trình gọi là chuyển gen ngang.

Vi khuẩn đã có hàng trăm triệu năm để phát triển các cách đối phó với kháng sinh tự nhiên. "Chúng tôi phát hiện ra kháng sinh, chứ không phát minh ra kháng sinh", Joanna Slusky, một nhà sinh học phân tử tại Đại học Kansas cho biết. Trong nghiên cứu của mình, cô tìm cách vô hiệu hóa kháng thuốc trong các tế bào để kháng sinh hiện có vẫn có thể hoạt động.

Ngay khi hầu hết các loại kháng sinh được giới thiệu, các nhà khoa học đã phát hiện ra vi khuẩn kháng các loại thuốc đó gần như ngay lập tức. Ví dụ, thuốc kháng sinh methicillin và Staphylococcus aureus (MRSA) kháng kháng sinh. Methicillin được giới thiệu vào năm 1960, và kháng thuốc được phát hiện vào năm 1962. Có những mầm bệnh vi khuẩn kháng gần như mọi loại kháng sinh đơn lẻ tồn tại.

Các mầm bệnh nổi tiếng như Mycobacterium tuberculosis - vi khuẩn gây bệnh lao - hiện kháng với nhiều loại kháng sinh thường được sử dụng để điều trị. Kết quả là dẫn đến một dạng bệnh nguy hiểm hơn, mặc dù hiếm gặp hơn, được gọi là bệnh lao kháng thuốc rộng rãi.

Từ năm 1993 đến 2011, có 63 trường hợp mắc lao kháng thuốc rộng rãi ở Mỹ. Nhưng có một loại vi khuẩn kháng thuốc đặc hiệu khác chịu trách nhiệm cho gần 13.000 ca tử vong mỗi năm: Clostridium difficile.

Vi khuẩn này, thường được gọi là C. diff, gây ra các vấn đề đường ruột đe dọa tính mạng và là một trong năm mầm bệnh được phân loại là "mối đe dọa khẩn cấp" của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh. Ngoài ra, chỉ riêng mầm bệnh này đã 'chịu trách nhiệm' cho khoảng 1 tỷ đô la chi phí chăm sóc sức khỏe trong năm 2017.

Tại sao kháng kháng sinh là một vấn đề nhức nhối?

Mặc dù các trường hợp tử vong liên quan đến kháng kháng sinh đã giảm trong thập kỷ qua, nhưng vẫn là một trong những vấn đề sức khỏe cộng đồng quan trọng nhất toàn cầu. Tại Mỹ, hơn 2,8 triệu người bị nhiễm mầm bệnh kháng kháng sinh mỗi năm và hơn 35.000 người chết vì các bệnh nhiễm trùng này.

Không giống như đại dịch virus corona xảy ra đột ngột và bất ngờ, tình trạng kháng kháng sinh đã trở thành một vấn đề gia tăng trong nhiều thập kỷ. Trong một báo cáo năm 2019 về tình trạng kháng kháng sinh, giám đốc CDC Robert Redfield tuyên bố: "Ngừng đề cập đến một kỷ nguyên hậu kháng sinh sắp tới - nó đã ở đây."

Kháng kháng sinh không chỉ gây tử vong mà còn khiến các bệnh nhiễm trùng thông thường, như nhiễm trùng tiểu, khó điều trị hơn. "E. coli gây ra 80% đến 90% các bệnh nhiễm trùng đường tiết niệu (UTI), vì vậy chúng ta đang chứng kiến ​​nhiều vi khuẩn E. coli kháng kháng sinh gây ra UTI", Elizabeth Hirsch nói.

Hirsch là một dược sĩ thực nghiệm và lâm sàng tại Đại học Minnesota, người điều hành một phòng thí nghiệm nghiên cứu các mầm bệnh gram âm kháng đa thuốc, như E. coli. Vi khuẩn gram âm có màng tế bào bên ngoài khiến kháng sinh khó xâm nhập, Hirsch nói.

Bây giờ, E. coli không còn nhạy cảm với nhiều loại kháng sinh thường được kê đơn, bác suix có thể cần phải thực hiện thêm các bước để kê đơn thuốc kháng sinh phù hợp. Trước đây, bác sĩ sẽ kê đơn thuốc kháng sinh cho UTI mà không nuôi cấy vi khuẩn trong nước tiểu. Bây giờ, họ có thể cần tìm ra các vi khuẩn cụ thể gây ra nhiễm trùng để có thể chắc chắn rằng toa thuốc sẽ có hiệu quả.

Đó không chỉ là nhiễm trùng đơn giản - phẫu thuật và các thủ tục xâm lấn khác làm tăng nguy cơ nhiễm trùng của một người có thể đạt đến điểm bùng phát. Theo CDC, ngày càng nhiều các bệnh nhiễm trùng liên quan đến chăm sóc sức khỏe là do mầm bệnh kháng kháng sinh.

"Bệnh viện sẽ là nơi khan hiếm hơn nhiều. Bạn có thể bị nhiễm trùng không thể điều trị được", Slusky nói. Tử vong do nhiễm kháng kháng sinh trong bệnh viện đã giảm, theo CDC, nhưng các cơ sở chăm sóc sức khỏe vẫn cần thực hiện các biện pháp nghiêm ngặt.

Nguyên nhân gây kháng kháng sinh?

Việc lạm dụng kháng sinh là nguyên nhân gây kháng kháng sinh. Từ bệnh viện đến các lĩnh vực nông nghiệp, toàn bộ các ngành công nghiệp cần xem xét lại cách họ sử dụng kháng sinh để kiềm chế sự tăng sinh và tạo ra vi khuẩn kháng thuốc.

Trong năm 2014, 17.000 tấn kháng sinh đã được sử dụng chỉ trong nông nghiệp Hoa Kỳ, chiếm 80% tổng lượng sử dụng kháng sinh trong nước. Trong khi các loại kháng sinh này được dùng cho vật nuôi, các chuyên gia cho biết điều này tác động đến con người vì vi khuẩn kháng thuốc nhiễm vào đường thủy và đất, đồng thời lây nhiễm cho những người làm việc trong các trang trại. Slusky nói rõ rằng: "Có nhiều kháng sinh ngoài kia đồng nghĩa với việc có nhiều cơ hội cho vi khuẩn phát triển sức đề kháng".

Mọi người cũng cần ngừng sử dụng kháng sinh để điều trị virus và các tình trạng khác - kháng sinh chỉ giúp điều trị nhiễm khuẩn. CDC ước tính rằng có tới 50% trường hợp thuốc kháng sinh được kê đơn không cần thiết.

Chỉ trong ICU, các nghiên cứu cho thấy 30% đến 60% kháng sinh được kê đơn là "không cần thiết, không phù hợp hoặc không tối ưu". Ở một số tiểu bang, số lượng đơn thuốc kháng sinh mỗi năm trung bình lên tới hơn một đơn thuốc mỗi người.

Tương lai

Các quốc gia ở châu Âu đang có hành động chống lại tình trạng kháng kháng sinh thông qua Mạng lưới giám sát kháng kháng sinh châu Âu. Chương trình đã theo dõi việc sử dụng kháng sinh trong 20 năm qua ở các nước trên khắp châu Âu và cho phép các nhà dịch tễ học kiểm tra xu hướng sử dụng kháng sinh để hiểu rõ hơn về phạm vi của vấn đề.

Đối với việc phát triển các loại kháng sinh mới để thay thế những loại thuốc cũ không còn hiệu quả - triển vọng đó thật nghiệt ngã. Không có nhiều kháng sinh mới. Hầu hết các nhóm kháng sinh đã được giới thiệu trước năm 1970, và không có nhiều động lực tài chính cho các công ty dược phẩm đầu tư vào các loại thuốc mới được sử dụng một cách tiết kiệm để làm giảm sự tiến triển của kháng thuốc.

Có 41 loại thuốc kháng sinh trong các giai đoạn thử nghiệm và phát triển khác nhau, và hơn 95% trong số chúng đang được nghiên cứu bởi các công ty dược phẩm nhỏ. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, không có đủ thuốc trong quá trình phát triển để đối phó với sự lây lan của tình trạng kháng kháng sinh.

Các nhà nghiên cứu đang hướng tới các giải pháp không liên quan đến kháng sinh mới - mà sử dụng các loại thuốc hiện có theo những cách mới. Hirsch nói rằng trong những trường hợp nghiêm trọng, các bác sĩ có thể thử kết hợp một loại kháng sinh cụ thể thay vì một loại thuốc duy nhất.