Đương quy có công dụng gì với phụ nữ, cách dùng thế nào?

I. Tổng quan về đương quy

Tên thường gọi: Đương quy

Tên gọi khác: Tần quy, can quy.

Tên khoa học: Angelica spp. (Đương quy Trung Quốc có tên là Angelica sinensis Oliv., Đương quy Nhật Bản là Angelica acutiloba (Sieb. et Zucc.) Kitagawa)

Phân họ: họ Hoa tán (Apiaceae).

1. Nhận biết cây đương quy

+ Đương quy Trung Quốc: Cây thảo lớn, sống lâu năm, cao 40-60cm, khi cây có hoa thường cao đến 1m. Thân hình trụ, có rãnh dọc, màu tím. Lá mọc so le, xẻ lông chim 3 lần, gốc phát triển thành bẹ to, đầu nhọn, lá chét phía dưới có cuống, lá chét gần đầu lá không cuống, mép chia thùy và răng cưa không đều.

Cụm hoa mọc ở ngọn thân thành tán kép gồm 12-20 tán, dài ngắn không đều; hoa nhỏ màu lục nhạt.

Quả bế dẹt, có rìa màu tím nhạt.

Toàn thân nhẵn và có mùi thơm đặc biệt. Mùa hoa quả vào tháng 7-8.

Đương quy Trung Quốc

+ Đương quy Nhật Bản: Cây thảo lớn, sống nhiều năm, cao 40-80cm, không lông. Lá mọc so le, ở phía dưới có cuống dài 10-30cm, gốc có bẹ ngắn dạng máng, xẻ lông chim 1-2 lần, lá chét phân thùy hình mác dài 2-7cm, rộng 1-3cm, có cuống ngắn hoặc không cuống; các thùy còn lại phân nhỏ, gốc hình nêm, đầu nhọn, mép có răng to sắc; lá ở phía ngọn tiêu giảm.

Cụm hoa là tán kép, có cuống dài 5-20cm, gồm 25-40 tán; tổng bao và tiểu bao giống nhau, có lá bắc dạng sợi; hoa nhỏ màu trắng lục nhạt; đài không có răng, tràng 5 cánh lõm ở đầu; nhị 5, bầu hình chóp ngược, có gân lồi.

Quả bế đôi, hơi dẹt, có cạnh và gân lồi, gân ở mép rộng dạng cánh.

Đương quy Nhật Bản

2. Phân bố, thu hái và chế biến đương quy

Người ta tìm thấy tổng cộng khoảng 70 loài thuộc chi Đương Quy, tập trung chủ yếu ở vùng ôn đới Bắc bán cầu và New Zealand.

Hiện 2 giống đương quy kể trên đều có tại Việt Nam, nhưng giống Nhật Bản vẫn chiếm tỉ lệ cao hơn, được nuôi trồng chủ yếu ở các tỉnh miền Bắc.

Cây đương quy ưa khí hậu ẩm mát, toàn bộ các phần trên mặt đất sẽ tàn lụi vào mùa đông, phần củ dưới mặt đất chịu đựng dược giá rét và sẽ mọc lại vào mùa xuân năm kế tiếp. Khi trồng đương quy tại nước ta, cần lựa chọn thời vụ sao cho thời điểm gieo hạt và sinh trưởng của cây trùng với thời gian có nhiệt độ thấp nhất trong năm.

Hạt giống cần được thu hoạch từ các cây đương quy ở vùng núi cao (các cây ở đồng bằng ra hoa quả sớm hơn như các hạt này không gieo trồng được, hoặc cho năng suất thấp, chất lượng rễ củ thấp), thu từ cành cấp 1,2 của cây 2 năm tuổi, lúc màu xanh đã chuyển sang màu vàng sẫm. Hạt được phơi hoặc sấy ở nhiệt độ 40-45 độ C tới độ ẩm 5-7%, có thể giữ được 6 tháng.

Tốt nhất nên gieo hạt đương quy trong bầu, ngâm nước trước một đêm rồi gheo 5-7 hạt/bầu. Tưới mỗi ngày, hạt nảy mầm sau 12-15 ngày, mọc rộ sau 20 ngày, tỉ lệ nảy mầm tốt sẽ đạt 65-75%. Đương quy cần được trồng trên luống, đất ruộng cao, chú ý thoát nước để tránh thối củ. Có thể thu hoạch củ sau 11-12 tháng tuổi.

Bộ phận dùng làm thuốc của đương quy chủ yếu là rễ củ, đào vào mùa thu, cắt bỏ rễ con, bó thành bó nhỏ, xếp lên giá, đốt xông nóng (không đốt trực tiếp) cho đến khi dược liệu có màu đỏ hoặc vàng kim tuyến, rồi sấy than. Không phơi đương quy chỗ râm mát vì chúng có thể chuyển màu xanh, và cũng không phơi ngoài nắng vì có thể bay mất tinh dầu.

Đương quy được phân loại theo bộ phận gồm: quy đầu là phần đầu của rễ chính, đường kính 1,5-4cm, đầu tù và tròn, còn mang vết tích của lá; quy thân là rễ đã loại bỏ phần đầu và đuôi; quy vĩ là phần rễ phụ hay rễ nhánh, đường kính 0,3-1cm; toàn quy là gồm cả rễ cái và rễ phụ.

Đương quy tốt thì rễ to, thịt chắc, dẻo, màu trắng hồng, nhiều tinh dầu, có mùi thơm đặc biệt, vị ngọt sau cay.

3. Thành phần dược chất của đương quy

Trong rễ củ đương quy chứa các nhóm chất:

+ Tinh dầu, gồm có:

Các terpen: myrcen, ocimen, phelandren, cymen, pinen, farnesen, bisabolen, elemen, cedren, cuparen

Các phenolic: acetophenon, acid anisic, creol, ethylresorcinol, phenol, carvacrol, isoeugenol, vanilin

Các dẫn chất phtalid: senkyunolid, ligustilid, butylphtalid

Các phần khác: acid myristic, acid nonandioic, acid camphoric, acordinen…

+ Coumarin: umbeliferon, scopoletin, xanthotoxin, isopimpinelin, bergapten, acutilobin…

+ Acid hữu cơ: acid vanilic, acid palmitic, acid sucinic, acid nicotinic…

+ Polysacharid: arabinose, galactose, glucose, rhamnose

+ Acid amin: cholin, tryptophan, prolin, arginin, lysin, aspartat, leucin, valin, alanin…

+ Vitamin: B1, B12, E

+ Polyacetylen: falcarinol, falcarindiol, falcarinolon

+ Sterol: sitosterol, stigmasterol, …

+ Nguyên tố vi lượng: Mg, Ca, Al, Cr, Cu, Zn, As, P, Fe, …

Hoa, lá, quả, rễ cây đương quy Trung Quốc

II. Công dụng của đương quy

1. Công dụng của đương quy theo đông y cổ truyền

Đương quy có vị ngọt, hơi đắng, hơi cay, mùi thơm, tính ấm. Công năng hoạt huyết, bổ huyết, điều kinh, thông kinh, dưỡng gân, tiêu sưng, nhuận tràng.

Đương quy là một vị thuốc dùng rất phổ biến trong đông y, là đầu vị trong chữa bệnh phụ nữ và dùng làm thuốc bổ. Đương quy dùng chữa các chứng thiếu máu xanh xao, đau đầu, cơ thể gầy yếu, suy tim, mệt mỏi, đau lưng, đau ngực bụng, viêm khớp, chân tay tê lạnh, tê liệt, đại tiện táo bón, mụn nhọt lở ngứa, tổn thương ứ huyết, kinh nguyệt không đều, thống kinh, bế kinh...

2. Công dụng của đương quy theo đông y hiện đại

Các tác dụng của đương quy đã nghiên cứu

+ Đương quy tạo ra một tác dụng giống hormone sinh dục oestrogen (nội tiết tố đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì vẻ đẹp của người phụ nữ) và progesteron (hormone quan trọng trong việc duy trì chu kỳ kinh nguyệt và đặc biệt là chuẩn bị cho quá trình mang thai ở người phụ nữ) nhưng yếu, tác động lên người nữ giới và tác động này không xảy ra trên nam giới.

+ Đương quy làm tăng sức bền cơ bắp và tăng sức đề kháng cho người sử dụng.

+ Chống viêm: đặc biệt đương quy tạo ra tác dụng chống viêm trên cả hai giai đoạn cấp tính và mạn tính của quá trình viêm, công năng này tương tự các thuốc chống viêm phi steroid, nhưng tuyệt vời là không làm ức chế miễn dịch.

+ Quy thân giúp tăng tỉ lệ và chất lượng hồng cầu và huyết sắc tố, điều trị hiệu quả cho bệnh nhân thiếu máu trên lâm sàng do bệnh lý hoặc do hóa trị liệu.

+ Điều trị tác dụng độc hại của thuốc giãn cơ trơn đường hô hấp và xạ trị ung thư: Đương quy ức chế sự co thắt cơ trơn ruột, bảo vệ hệ thống miễn dịch trước tác động của tia xạ, làm tăng số lượng tế bào lympho T nói chung (một loại tế bào quan trọng trong miễn dịch), tăng số lượng và chức năng tế bào lympho T hoạt động sau khi bị ức chế bởi thuốc.

+ Đương quy chứa đồng thời thành phần kích thích tử cung và thành phần ức chế tử cung. Thành phần ức chế chủ yếu là tinh dầu, thành phần này làm cho tử cung giãn nghỉ. Thành phần kích thích không phải là tinh dầu và tan trong nước hoặc cồn, thành phần này làm hưng phấn cơ tử cung làm cho sự co bóp tăng. Vì vậy muốn làm cho co bóp tử cung thì cần sắc thuốc có đương quy trong thời gian lâu để bốc hơi bớt phần tinh dầu; trái lại, nếu muốn cho tử cung giãn nghỉ thì cần sắc thuốc trong thời gian ngắn để bảo vệ phần bay hơi. Ngoài ra đương quy còn có tác dụng làm tăng sinh tử cung.

+ Đối với hệ tim mạch: Thành phần tinh dầu trong đương quy làm tăng huyết áp, thành phần không tinh dầu làm hạ huyết áp, do đó cũng tương tự như trên, khi sắc đương quy nhanh thì có tác dụng tăng huyết áp, khi sắc đương quy thời gian lâu thì có tác dụng hạ huyết áp.

Nước sắc đương quy thông thường làm chậm nhịp tim, chống loạn nhịp, do đó có lợi cho bệnh nhân rối loạn nhịp nhanh. Nước sắc đương quy có khả năng ức chế sự ngưng tập tiểu cầu, ngăn chặn hoạt động của thrombin, nên hạn chế hình thành huyết khối trong lòng mạch, ngăn ngừa nhồi máu cơ tim và não ở người có nguy cơ tim mạch cao. Ngoài ra, đương quy cũng điều trị thiếu máu do thiếu B12 và acid folic.

+ Đối với hệ thần kinh: nước sắc đương quy giúp người bệnh được trấn tĩnh, có lợi cho bệnh nhân rối loạn lo âu hoặc một số bệnh chứng tâm thần. Đương quy cũng làm tăng cường tuần hoàn não, điều trị tốt cho bệnh nhân thiểu năng tuần hoàn não. Thảo dược này còn giúp tăng tác dụng của thuốc ngủ trên bệnh nhân rối loạn giấc ngủ.

+ Công dụng kháng khuẩn: Đương quy có thể ức chế trực khuẩn dịch hạch, lỵ Shigella shigae, thương hàn, phó thương hàn, phẩy khuẩn tả và phế cầu khuẩn.

+ Đối với hệ miễn dịch: đương quy làm tăng hoạt tính thực bào của đại thực bào trên thực nghiệm. Dược liệu này làm tăng sản sinh kháng thể, hoạt hóa tế bào miễn dịch dòng B và dòng T, nâng cao khả năng đề kháng bệnh tật. Hoạt tính sản sinh Interferon (một nhóm các protein tự nhiên được sản xuất bởi các tế bào của hệ miễn dịch ở hầu hết các động vật nhằm chống lại các tác nhân ngoại lai như virus, vi khuẩn, ký sinh trùng và tế bào ung thư) trong đương quy cũng rất mạnh.

+ Đối với hệ hô hấp: nhờ vào thành phần phthalid mà đương quy giúp chống lại hen suyễn, thông qua cơ chế giãn cơ trơn trực tiếp (mà không liên quan thụ thể beta-adrenergic và không bị ảnh hưởng bởi kích thích giải phóng chất trung gian từ hệ thần kinh giao cảm, điều này càng làm tăng giá trị của loại thảo dược này).

+ Giảm đau: đương quy giúp giảm các loại cơn đau liên quan đến co thắt đường tiêu hóa hoặc đau do viêm.

Các tác dụng của đương quy dùng theo kinh nghiệm

Trong truyền thống Trung Quốc và Nhật Bản, đương quy dùng điều trị sa tử cung, phong thấp, táo bón, hói đầu, lao phổi, chống co giật, làm ra mồ hôi và kích thích ăn ngon miệng. Phụ nữ uống nước sắc đương quy vài ngày trước ngày dự sinh sẽ dễ sinh con, giảm đau khi sinh.

Đương quy Nhật Bản

III. Cách dùng - liều dùng đương quy

1. Liều dùng đương quy

Liều dùng dao động rất nhiều tùy theo bài thuốc, nhưng thường không quá 20g cho dạng thuốc sắc uống.

2. Một số bài thuốc sử dụng đương quy theo kinh nghiệm dân gian hoặc cổ truyền

Có hàng trăm bài thuốc liên quan đến đương quy, sau đây là một số bài lưu truyền lâu đời:

+ Trị đau bụng kinh, bế kinh, kinh nguyệt không đều: Ngày uống 10-20g đương quy, dạng sắc uống hoặc rượu thuốc, uống trước khi thấy kinh 7 ngày.

+ Chữa thiếu máu, cơ thể suy nhược, kinh nguyệt không đều, sau sinh máu hôi chảy mãi không dứt: Dùng đương quy 16g, thục địa 12g, bạch thược 8g, xuyên khung 6g, nước 6700ml, sắc còn 200ml, chia 3 lần uống trong ngày. Nếu phụ nữ sinh xong bị bệnh nhiều, có thể thêm hắc can khương, đậu đen, trạch lan, ngưu tất, ích mẫu, bồ hoàng.

+ Chữa các chứng uất, ngoại cảm, phụ nữ Can uất, nóng rét không khỏi, dùng bài Bát vị tiêu dao tán: đương quy, bạch truật, bạch thược, bạch linh, sài hồ, bạc hà, chích thảo, mỗi vị 6g, đơn bì 4g, chi tử 4g, sắc uống trong ngày.

+ Trị phụ nữ rong kinh, rong huyết, có thai ra máu hoặc sẩy thai ra máu không dứt, dùng bài Giao ngải thang: Đương quy 12g, sinh địa 12g, bạch thược 16g, xuyên khung 8g, a giao 8g, cam thảo 8g, ngải diệp 8g, sắc uống.

+ Chữa ngoại cảm trong lạnh ngoài nóng, sợ rét, không khát, chân tay lạnh, tiêu chảy phân sống, dùng bài Ngũ tích tán: Đương quy, nhục quế, bạch linh, bạch chỉ, xuyên khung, bạch thược, cam thảo, mỗi vị 12g, bán hạ 8g, cát cánh 6g, thương truật 3g, trần bì 3g, can khương 2g, hậu phác 1,6g, sắc uống.

+ Chữa huyết nhiệt, táo bón, dùng bài Nhuận táo thang: Đương quy, thục địa, đại hoàng, cam thảo, đào nhân, mỗi vị 4g, sinh địa 3g, thăng ma 3g, hồng hoa 1g, sắc uống.

+ Chữa răng nướu, môi miệng sưng đau, dùng bài Thanh vị tán: Đương quy, sinh địa, mỗi vị 6g, thăng ma 8g, hoàng liên 5g, mẫu đơn 5g, sắc uống. Nếu đau nhiều thì thêm thạch cao.

+ Trị ra mồ hôi trộm, đêm mất ngủ, ăn ít, hơi thở ngắn, dùng bài Thống tăng phương: Đương quy (rửa rượu) 20g, thục địa (nướng) 12g, liên nhục (sao) 12g, bạch thược (sao mật) 12g, nhân sâm (sao) 6g, phục thần 6g, đan sâm (rửa rượu) 4g, mẫu đơn (sao rượu) 4g, a giao (sao phồng) 4g, cao quy bản 10g, ngũ vị (sao mật) 15 hạt, sắc uống.

+ Bài thuốc Bình can khí hòa can huyết thang, dùng để trị đau nhói hông sườn, khó trở mình, và phong nhiệt úng bế, trên đầu xây xẩm, đau mắt, chảy nước mắt: Đương quy, thục địa, bạch thược, mỗi vị 8g, sinh địa 12g, đan sâm 6g, sài hồ 6g, sơn thù 4g, táo nhân (sống) 4g, ngô thù (tẩm hoàng liên sao) 4g, đơn bì (tẩm rượu) 4g, quế mỏng 2,8g, sắc uống.

+ Bài thuốc Hòa can ôn thận thang, chữa sưng đau tinh hoàn và rút gân: Đương quy 12g, bạch thược 10g, đơn bì 4g, sài hồ 4g, chi tử (sao đen) 4g, độc hoạt 4g, bạch truật (sao mật) 4g, xuyên khung 3,2g, ô dược (sao) 2g, ngô thù du (sao mật rượu) 2,8g, quất hạch (bỏ vỏ sao) 2,8g, tiểu hồi 1,2g, sắc uống.

3. Một số bài thuốc sử dụng đương quy đã nghiên cứu

+ Cải thiện tình trạng vô sinh hiếm muộn ở phụ nữ: bài thuốc gồm đương quy, sinh địa, hà thủ ô đỏ, quả ích mẫu, giúp kích thích tăng sinh đáng kể nang trứng.

+ Bài thuốc Thập toàn đại bổ gồm: đương quy 12g, xuyên khung 12g, thục địa 20g, bạch thược 12g, đảng sâm 12g, bạch linh 12g, bạch truật 12g, cam thảo 10g, hoàng kỳ 10g, nhục quế 6g, bài thuốc này dùng cho bệnh nhân giai đoạn hồi phục sau khi phẫu thuật, hoặc có bệnh mạn tính để điều trị thể trạng suy yếu. Trong đó hai vị đương quy và đảng sâm nổi bật với hoạt tính điều hòa miễn dịch.

Đương quy Trung Quốc

4. Sử dụng đương quy đối với phụ nữ mang thai và cho con bú

Không dùng đương quy cho phụ nữ mang thai, vì có thể gây co thắt tử cung, sinh non, sẩy thai, trừ khi gần sát ngày dự sinh (hỏi ý kiến bác sĩ phù hợp chuyên môn trước khi dùng).

Hiện nay chưa ghi nhận tác dụng ngoại ý trên đối tượng phụ nữ đang cho con bú. Tuy nhiên, cần thận trọng khi dùng vì chưa có minh chứng khoa học về tính an toàn của thảo dược này đối với dòng sữa mẹ, không nên tự ý dùng thảo dược này khi chưa có chỉ định của thầy thuốc.

5. Sử dụng đương quy đối với trẻ nhũ nhi

Hiện nay chưa ghi nhận tác dụng ngoại ý trên đối tượng trẻ nhũ nhi. Tuy nhiên, cần thận trọng khi dùng cho trẻ nhũ nhi vì chưa có minh chứng khoa học về tính an toàn của thảo dược này trên trẻ nhũ nhi, cần tham khảo ý kiến thầy thuốc có chuyên môn về lĩnh vực này trước khi dùng.

IV. Tác dụng phụ - thận trọng - tương tác và chống chỉ định của đương quy

Không dùng đương quy cho phụ nữ mang thai, vì có thể gây co thắt tử cung, sinh non, sẩy thai, trừ khi gần sát ngày dự sinh (hỏi ý kiến bác sĩ phù hợp chuyên môn trước khi dùng).

Cần thông báo cho bác sĩ đông y biết nếu như bạn có đang dùng thuốc chống đông máu, thuốc điều hòa kinh nguyệt, thuốc hoạt huyết dưỡng não, thuốc trị tăng huyết áp, thuốc trị rối loạn nhịp tim và thuốc trị rối loạn lo âu, để bác sĩ cân nhắc chỉnh liều đương quy.

V. Bảo quản đương quy

Cần làm khô thảo dược bằng máy sấy hoặc ánh nắng mặt trời, sau đó cho vào hủ thủy tinh, đậy kín, tránh ánh sáng. Có thể cho vào một viên vôi sống để hút ẩm. Nếu bạn không phải là thầy thuốc thì không nên lưu trữ thuốc tại nhà quá lâu. Nếu bạn buộc phải lưu trữ thảo dược tại nhà lâu hơn 1 tháng, cần kiểm tra chúng hàng tuần, nếu phát hiện mối mọt, ẩm mốc, biến đổi màu sắc, mùi vị thì cần loại bỏ ngay.

BS Đoàn Quang Nguyên