Đột quỵ và hạ canxi máu: Vì sao dễ nhầm lẫn và cách nhận biết sớm

1. Co rút bàn tay do hạ canxi dễ nhầm với yếu liệt trong đột quỵ

Thưa bác sĩ, đột quỵ và hạ canxi máu có thể gây ra triệu chứng giống nhau ở mức nào, vì sao lại dễ nhầm lẫn?

ThS.BS Hồ Hữu Thật - Trưởng khoa Nội Thần kinh, Bệnh viện An Bình (TPHCM) trả lời: 

Trong đa số trường hợp, đột quỵ và hạ canxi máu hoàn toàn có thể phân biệt được, không chỉ với bác sĩ chuyên khoa mà ngay cả người dân trong cộng đồng cũng có thể nhận biết nếu chú ý đến các dấu hiệu điển hình.

Khoảng 70 - 80% trường hợp đột quỵ biểu hiện bằng các triệu chứng rất đặc trưng như méo miệng, rối loạn hoặc mất ngôn ngữ, liệt nửa người. Đây là những dấu hiệu kinh điển, giúp định hướng chẩn đoán đột quỵ khá rõ ràng. Một số ít trường hợp đột quỵ xảy ra ở các vùng não đặc biệt hơn có thể gây nhìn mờ, mất thăng bằng, tuy nhiên tỷ lệ này không nhiều.

Trong khi đó, hạ canxi máu thường gây ra một dạng cơn co đặc trưng mà trong y khoa gọi là cơn tetani. Khi đó, bệnh nhân có thể xuất hiện co quắp bàn tay, các ngón tay co rút lại, cảm giác căng cứng. Ở một số trường hợp, tuy không phổ biến, tình trạng co rút này khiến người bệnh cảm nhận như không thể điều khiển hay cử động tay bình thường, từ đó dễ lầm tưởng mình đang bị yếu liệt giống như đột quỵ.

Chính vì vậy, sự nhầm lẫn thường xảy ra trong những tình huống mà cơn tetani do hạ canxi gây ra cảm giác “không vận động được tay”, tạo cảm giác gần giống với triệu chứng yếu liệt của đột quỵ.

2. “Bối cảnh bệnh nền” giúp phân biệt đột quỵ và hạ canxi máu

Về mặt thời gian khởi phát, hai tình trạng này có điểm nào giúp phân biệt sớm tại nhà hoặc tuyến đầu?

ThS.BS Hồ Hữu Thật trả lời:

Chỉ riêng yếu tố thời gian khởi phát thì rất khó để phân biệt, bởi cả đột quỵ và cơn tetani do hạ canxi máu đều có thể xảy ra đột ngột.

Đột quỵ là một biến cố mạch máu não cấp, thường khởi phát bất ngờ với các biểu hiện như liệt người đột ngột, méo miệng, nói đớ, không nói được. Hạ canxi máu, trong nhiều trường hợp, cũng có thể khởi phát rất đột ngột, với cơn tetani gây co quắp tay chân, khiến bệnh nhân hoảng loạn.

Tuy nhiên, để người dân và tuyến đầu có thể định hướng phân biệt sớm hơn, cần nhìn vào bối cảnh và cơ địa của người bệnh, vì không có tình trạng nào xảy ra mà không có nguyên nhân.

Đột quỵ thường gặp hơn ở người lớn tuổi, đặc biệt là những người có bệnh nền mạch máu rõ ràng như tăng huyết áp kéo dài, đái tháo đường kiểm soát chưa tốt, rối loạn mỡ máu hoặc người có thói quen nguy cơ như hút thuốc lá nhiều, uống rượu bia nhiều.

Khi một người thuộc nhóm cơ địa này xuất hiện triệu chứng thần kinh đột ngột, cần nghĩ nhiều đến khả năng đột quỵ.

Hạ canxi máu thường gặp ở người trẻ hơn, không thuộc nhóm nguy cơ đột quỵ kể trên. Ngoài ra, nhiều bệnh nhân hạ canxi máu đã từng có những cơn tương tự trong quá khứ, giúp gợi ý chẩn đoán khi triệu chứng tái diễn.

Tóm lại, các yếu tố trên sẽ giúp người thân và nhân viên y tế tuyến đầu định hướng đúng giữa đột quỵ và cơn tetani do hạ canxi máu, từ đó xử trí kịp thời và an toàn hơn.

3. Những dấu hiệu đột quỵ mà hạ canxi máu không có

Có những dấu hiệu cảnh báo đặc trưng nào của đột quỵ mà hạ canxi không có, giúp người dân dễ nhận biết hơn không, thưa BS?

ThS.BS Hồ Hữu Thật trả lời:

Vẫn có một số dấu hiệu khá đặc trưng giúp phân biệt đột quỵ với cơn tetani do hạ canxi máu.

Ở hạ canxin máu, các triệu chứng thường xảy ra hai bên. Còn với đột quỵ, đa số trường hợp biểu hiện chỉ ở một bên cơ thể, điển hình là liệt nửa người xảy ra đột ngột.

Trong cơn tetani do hạ canxi máu, đa phần bệnh nhân vẫn tỉnh táo, còn nhận biết và vẫn nói chuyện được, dù tay chân co rút và khó cử động. Ngược lại, đột quỵ nặng có thể khiến bệnh nhân rối loạn ý thức, hôn mê. Một số thể đột quỵ xảy ra ở vùng ngôn ngữ của não sẽ gây mất ngôn ngữ, như thể Broca hoặc Wernicke.

Đó là những triệu chứng khá đặc hiệu để phân biệt biến cố đột quỵ với cơn tetani hạ canxi máu.

4. Nghi đột quỵ: Ưu tiên chụp CT não

Nếu bác sĩ tuyến trước hoặc nhân viên y tế cộng đồng gặp tình huống nghi ngờ, cần ưu tiên xét nghiệm hay hình ảnh học nào để không bỏ sót đột quỵ?

ThS.BS Hồ Hữu Thật trả lời:

Khi tiếp cận người bệnh có triệu chứng thần kinh cấp tính, quy trình chẩn đoán luôn bắt đầu bằng hỏi bệnh, khám lâm sàng, sau đó nhanh chóng thực hiện các cận lâm sàng phù hợp để phân biệt tình trạng bệnh.

Với hạ canxi máu, việc chẩn đoán tương đối đơn giản. Hầu hết các cơ sở y tế đều có thể lấy máu xét nghiệm nồng độ canxi. Khi kết quả cho thấy canxi máu thấp, phù hợp với biểu hiện co quắp, tetani, có thể xác định đây là cơn hạ canxi máu.

Với đột quỵ, xét nghiệm canxi máu thường nằm trong giới hạn bình thường, vì vậy xét nghiệm máu không đủ để loại trừ đột quỵ. Trong trường hợp này, hình ảnh học giữ vai trò quyết định.

CT scan não là phương tiện phổ biến và ưu tiên hàng đầu trong tiếp cận đột quỵ cấp. Hiện nay, khoảng 90% bệnh nhân nghi đột quỵ cấp được chỉ định chụp CT não, nhằm nhanh chóng phát hiện đột quỵ xuất huyết não hoặc loại trừ xuất huyết trước khi xử trí tiếp theo.

MRI não (cộng hưởng từ sọ não) là phương pháp cao hơn CT, thường được sử dụng trong những trường hợp chẩn đoán khó, triệu chứng không điển hình hoặc khi CT chưa cho hình ảnh rõ ràng. MRI giúp phát hiện sớm các tổn thương nhồi máu não nhỏ hoặc ở vị trí sâu.

5. Chẩn đoán nhầm đột quỵ hay hạ canxi đều nguy hiểm như nhau

Ngược lại, có những trường hợp hạ canxi thật bị hiểu nhầm là đột quỵ, dẫn đến điều trị sai hướng - bác sĩ từng gặp chưa?

ThS.BS Hồ Hữu Thật trả lời:

Người bệnh thực sự bị hạ canxi máu nhưng lại được chẩn đoán là đột quỵ. Khi đó, xét nghiệm nồng độ canxi máu không được thực hiện kịp thời, khiến việc điều trị hạ canxi bị trì hoãn. Trong một số trường hợp, điều này có thể làm tình trạng bệnh diễn tiến nặng hơn và tiềm ẩn nguy hiểm cho người bệnh.

Ở chiều ngược lại - nguy hiểm hơn, người bệnh bị đột quỵ thật sự nhưng lại bị chẩn đoán nhầm là hạ canxi máu. Khi đó, bệnh nhân không được cấp cứu đột quỵ đúng mức, đặc biệt là không được can thiệp tái thông mạch máu trong “cửa sổ vàng” 4 giờ 30 phút hoặc tối đa 24 giờ. Việc khởi động phác đồ điều trị bị chậm trễ khiến tổn thương não lan rộng và không thể hồi phục.

Trong chuyên ngành đột quỵ có một thông điệp rất rõ ràng: “Mỗi phút điều trị tái thông bị trì hoãn trong đột quỵ nhồi máu não cấp, có khoảng 2 triệu tế bào thần kinh bị mất đi vĩnh viễn”. Đây không phải là con số ước đoán mà đã được chứng minh bằng các nghiên cứu khoa học và thực nghiệm.

Vì vậy, cả hai dạng chẩn đoán nhầm: hạ canxi thành đột quỵ hoặc đột quỵ thành hạ canxi đều không nên xảy ra.

Cách duy nhất để hạn chế tối đa sai sót là tuân thủ phương pháp luận y khoa chuẩn: hỏi bệnh kỹ, khám lâm sàng đầy đủ và kết hợp sớm các cận lâm sàng cần thiết như xét nghiệm máu và chẩn đoán hình ảnh (CT scan, MRI). Điều này giúp bác sĩ không bỏ sót bệnh và đưa ra hướng điều trị đúng, sớm và an toàn nhất cho người bệnh.

6. Truyền canxi nhầm cho bệnh nhân đột quỵ rất nguy hiểm

Trong xử trí cấp cứu, sai một bước có thể gây nguy hiểm. BS có thể nói rõ vì sao truyền canxi nhầm cho bệnh nhân đột quỵ là rất nguy hiểm?

ThS.BS Hồ Hữu Thật trả lời:

Trong một số trường hợp, nếu bệnh nhân đột quỵ bị chẩn đoán nhầm là hạ canxi và được truyền canxi với liều vừa phải, làm nồng độ canxi trong máu chỉ tăng nhẹ, thì thường không gây biến chứng nghiêm trọng ngay.

Vấn đề nguy hiểm thực sự là ở chỗ: điều trị đột quỵ bị trì hoãn.

Ngoài ra, trên một số cơ địa đặc biệt, nếu truyền canxi không kiểm soát tốt, làm nồng độ canxi trong máu tăng quá cao, người bệnh vẫn có nguy cơ gặp các tác dụng phụ và biến chứng chuyển hóa, gây bất lợi cho quá trình điều trị chung.

7. Đưa ngay đến khoa cấp cứu là cách nhanh và đơn giản nhất

Cuối cùng, BS có thể chia sẻ nguyên tắc “tránh nhầm” quan trọng nhất cho cả nhân viên y tế và người dân khi gặp các triệu chứng nghi ngờ đột quỵ - hạ canxi?

ThS.BS Hồ Hữu Thật trả lời:

Với người dân trong cộng đồng, không cần và cũng không nên cố tự phân biệt tại nhà giữa đột quỵ hay hạ canxi máu, vì cả hai tình trạng đều có thể khởi phát đột ngột và gây nguy hiểm. Việc đưa bệnh nhân đến bệnh viện càng sớm càng tốt sẽ giúp tránh được nguy cơ điều trị trễ hoặc xử trí sai hướng.

Tại khoa cấp cứu, bác sĩ chuyên môn sẽ thực hiện đầy đủ các bước cần thiết gồm hỏi bệnh, thăm khám thần kinh và làm các cận lâm sàng cần thiết để chẩn đoán chính xác.