Rối loạn ngôn ngữ ở trẻ: nguyên nhân và cách phát hiện?

Theo kết quả nghiên cứu của Hiệp hội Nhi khoa ở Mỹ năm 2017, trẻ từ 0-6 tuổi dành nhiều thời gian sử dụng các thiết bị điện tử cầm tay như điện thoại, máy tính bảng, trò chơi điện tử,… có nguy cơ cao mắc chứng chậm nói đến 49%. Tuy nhiên, các bậc phụ huynh lại vô tình bỏ qua dấu hiệu này và không can thiệp sớm.

Khi trẻ lên 3 là “thời điểm vàng” để phát triển ngôn ngữ, nhưng nhiều cha mẹ vẫn chủ quan, cho rằng trẻ sẽ tự hoàn thiện ngôn ngữ theo một cách tất yếu. Đến khi phát hiện những bất thường về ngôn ngữ của con trẻ, cũng là lúc đã muộn.

Ở Việt Nam, theo nghiên cứu của tác giả Phạm & cộng sự năm 2019 cho thấy, 7% trẻ mẫu giáo 5 tuổi có rối loạn ngôn ngữ. Còn tại Úc, 13% trẻ 4-5 tuổi thường có rối loạn ngôn ngữ hoặc 11-15% học sinh lớp 7. Thông tin được CN Cao Phương Anh - Trưởng đơn vị Âm ngữ trị liệu Phòng khám đa khoa Trường ĐH Y khoa Phạm Ngọc Thạch chia sẻ.

Để quý phụ huynh nhận diện các dấu hiệu và phát hiện sớm giúp kịp thời khắc phục để con trẻ tự tin giao tiếp với mọi người, AloBacsi xin được tóm lược nội dung chia sẻ của CN Cao Phương Anh qua bài viết dưới đây.

I. Rối loạn ngôn ngữ ở trẻ là gì?

Ngôn ngữ là một quy tắc hoặc hệ thống chung để thể hiện các khái niệm sử dụng các biểu tượng và theo các quy luật kếp hợp các biểu tượng đó.

Rối loạn ngôn ngữ là thuật ngữ dùng để chỉ những trẻ có vấn đề ngôn ngữ kéo dài đến tuổi thiếu niên hoặc lớn hơn, những vấn đề ngôn ngữ này có ảnh hưởng nghiêm trọng đến những tương tác hàng hoặc sự tiến bộ học đường.

II. Nguyên nhân trẻ bị rối loạn ngôn ngữ?

Nguyên nhân gây rối loạn ngôn ngữ ở trẻ, bao gồm:

Thứ nhất, yếu tố sinh học: nguy cơ gen di truyền từ gia đình chiếm 20-30%. Hoặc cấu trúc và chức năng khác biệt của não bộ ở trẻ chưa hoàn thiện hay giảm vùng ngôn ngữ.

Thứ 2, vấn đề nhận thức: khó khăn trong việc xử lý thính giác, hoặc năng lực xử trí, tiếp nhận và trao đổi thông tin còn hạn chế.

Thứ 3, yếu tố môi trường như: điều kiện kinh tế xã hội thấp, trình độ học vấn của người mẹ đã gián tiếp làm ảnh hưởng đến mức độ nghiêm trọng trong rối loạn ngôn ngữ của trẻ.

Ngoài ra, rối loạn ngôn ngữ còn liên quan đến các vấn đề bệnh lý kèm theo như: tự kỷ, khiếm thính,…

Lưu ý: với bé sống trong môi trường đa ngôn ngữ, có ba/mẹ là người nước ngoài thì đây không phải nguyên nhân gây rối loạn ngôn ngữ ở trẻ.

Tỷ lệ rối loạn ngôn ngữ ở trẻ ngày càng gia tăng trong cuộc sống hiện đại.

III. Cách phân biệt chậm và rối loạn ngôn ngữ ở trẻ?

Đối với trẻ chậm ngôn ngữ (chậm nói): sẽ ít từ ngữ hơn trẻ cùng tuổi, các kết hợp từ ngữ thành câu không thành thục và khả năng hiểu sẽ kém, hay phải tìm kiếm các gợi ý, chú ý kém, gặp khó khăn trong việc làm theo hướng dẫn.

Còn với trẻ bị rối loạn ngôn ngữ: sự chậm trễ ở mức trầm trọng có thể dẫn đến sự rối loạn, khiến trẻ gặp phải các vấn đề xử ý thông tin thính giác, rối loạn ngữ nghĩa - ngữ dụng.

Thường trẻ từ 18 - 36 tháng tuổi có chậm trễ ngôn ngữ sẽ được coi là trẻ chậm nói. Trong đó, 50% sẽ tự hết trước 3 tuổi, nhưng 50% tiếp tục chậm trễ về ngôn ngữ tương đương với rối loạn ngôn ngữ phát triển. Nếu cha mẹ không can thiệp sớm sẽ làm mất “thời gian vàng” của trẻ để phát triển ngôn ngữ.

Do đó, trong độ tuổi này nếu các bậc phụ huynh phát hiện con có dấu hiệu chậm nói thì cần đưa đến bác sĩ chuyên môn để tư vấn hoặc có chiến lược can thiệp tiếp theo. Vì càng được can thiệp sớm sẽ đem đến hiệu quả cao hơn.

IV. Dấu hiệu trẻ bị rối loạn ngôn ngữ

1. Rối loạn ngôn ngữ trẻ trước tuổi đi học

Trước độ tuổi đi học, tầm 4 tuổi trẻ có thể nói được 900-1000 từ vựng, nhưng nếu bị rối loạn ngôn ngữ trẻ sẽ ít sử dụng từ vựng mới hoặc khó khăn học các từ mới, lựa chọn sai từ, khó khăn trong việc xác định các tính chất của vật; các điểm giống và khác nhau.

Trẻ sẽ sử dụng câu ngắn, mẫu câu không đa dạng, hay kém sử dụng các mẫu câu hỏi khác nhau, ví dụ: ba đâu rồi, mẹ đâu rồi, mình đi đâu,… Hoặc sai trật tự từ trong câu, ví dụ: mẹ ơi ăn cơm thì thành mẹ ơi cơm ăn.

Ngoài ra, trẻ cũng ít sử dụng từ nối trong câu (và, nhưng, sau đó,…) và thất bại khi thêm các thông tin số ở trước danh từ (3 cái bánh,…)

Kèm theo đó trẻ sẽ có các dấu hiệu sau:

• Hiểu chậm khi thực hiện theo các hướng dẫn, gợi ý của người khác. Tùy theo mức độ, với trẻ nhỏ sẽ có các gợi ý ngắn, câu ngắn nhưng trẻ lớn sẽ có câu phức tạp hơn hoặc có yêu cầu 2-3 bước để thực hiện.
• Các âm lời nói hạn chế: nói ngọng nhiều âm.
• Ít bắt chước ngôn ngữ, lời nói hoặc vận động.
• Kỹ năng chơi chậm và khó khăn khi phối hợp với bạn hoặc các trò chơi có luật lệ.
• Ít cử chỉ tự nhiên.
• Các ý thức giao tiếp hoặc khởi xướng hội thoại giảm: không chủ động làm quen hoặc đưa ra yêu cầu.

Cha mẹ nên học cách nhận biết sớm dấu hiệu rối loạn ngôn ngữ ở trẻ để giúp con tránh rơi vào tình trạng này.

2. Rối loạn ngôn ngữ ở trẻ đến trường

Khi trẻ 6 tuổi bắt đầu vào lớp 1, là khoảng thời gian trẻ bước sang 1 trang mới với rất nhiều bạn bè và thầy cô, nên vấn đề sử dụng ngôn ngữ sẽ khác, đòi hỏi nhiều và khó hơn.

Cho nên, nếu trẻ bị rối loạn ngôn ngữ sẽ có các dấu hiệu sau:

Trẻ chỉ sử dụng những câu có cấu trúc đơn giản, thường là khẳng định nhiều hơn phủ định. Ví dụ: cho con uống nước, con muốn đi ra ngoài,… mà không sử dụng câu phức tạp hơn. Bên cạnh đó, trẻ mất nhiều thời gian để truyền tải thông điệp, cách phát âm phức tạp cũng ít hơn và nhiều lỗi về ngữ pháp, ví dụ: trật tự từ, cách dùng từ,…

Trẻ thường có vốn từ vựng diễn đạt và hiểu chậm. Vốn từ vựng ít hơn và không cụ thể, ví dụ: này, kia, vật, bạn biết đó. Hoặc nghĩa, từ đồng nghĩa (u, bu, mẹ, má), trái nghĩa phức tạp, thuật ngữ liên quan và trừu tượng.

Trẻ không nói nhiều như những người cùng trang lứa dễ dẫn đến việc đổ vỡ trong giao tiếp vì ngôn ngữ kém trôi chảy/trạng thái hỗn độn. Hay sử dụng nhiều ngôn ngữ chống đối, kém lịch sự và khéo léo, mà lại có thể dùng ngôn ngữ không lời để giao tiếp như: đẩy, thúc.

Không quan tâm nhu cầu người nghe, đặc biệt mô tả không chính xác về vấn đề, sự việc nào đó. Ví dụ về chuyến du lịch của gia đình mà trẻ vừa trải qua.

Bên cạnh đó, trẻ sẽ kém nhạy cảm hơn đối với nhu cầu người nghe, không thể điều chỉnh lời nói theo tình huống người nghe.

Ngoài ra, hầu như trẻ sẽ phớt lờ những nỗ lực giao tiếp của người khác, không nhận ra những giới hạn tương tác.

V. Rối loạn ngôn ngữ ảnh hưởng đến trẻ ra sao?

Khi trẻ bị rối loạn ngôn ngữ thường sẽ dễ bị loại khỏi tương tác, bị bạn bè trang lứa từ chối, những ý kiến hay đề nghị bị phớt lờ khi tham gia hoạt động trong các nhóm, bị loại trừ ra khỏi những công việc giải quyết vấn đề hoặc ít tác động lên một tình huống.

Trẻ có khuynh hướng chơi với những đứa trẻ cũng mắc rối loạn ngôn ngữ hoặc những trẻ cũng gặp vấn đề. Từ đó, khiến trẻ không cởi mở, tăng cảm giác cô đơn và từ bỏ dễ dàng hơn.

Vì vậy, việc phát hiện sớm và can thiệp kịp thời là điều mà cha mẹ nên làm, để giúp con dễ dàng phát triển cùng bạn bè trang lứa và tự tin, mạnh dạn hơn trong cuộc sống tương lai.