Phương pháp can thiệp rối loạn ngôn ngữ ở trẻ gồm những gì?

Theo ThS  Hoàng Văn Quyên - Cố vấn đơn vị Âm ngữ trị liệu Phòng khám đa khoa Trường ĐH Y khoa Phạm Ngọc Thạch, trẻ dưới 3 tuổi, nếu có biểu hiện chậm nói, không nên vội đánh giá trẻ tự kỷ hay mắc bệnh lý nào đó, mà cần tìm đến bác sĩ chuyên môn để thăm khám và quyết định xem trẻ chậm ngôn ngữ đơn thuần hay chậm ngôn ngữ phối hợp với bệnh lý khác, ví dụ: tự kỷ, chậm phát triển toàn bộ, yếu nửa người, di chứng não…

Đối với trẻ trên 3 tuổi bị chậm ngôn ngữ và không có bệnh lý kèm theo gọi là rối loạn ngôn ngữ ở trẻ em đang phát triển.

Sau khi thăm khám đánh giá, nếu được chẩn đoán rối loạn ngôn ngữ, trẻ sẽ được sử dụng các phương pháp can thiệp tùy theo tình trạng bệnh.

Cha mẹ nên cho con đi khám nếu thấy dấu hiệu nghi ngờ trẻ chậm nói

I. Mục tiêu can thiệp rối loạn ngôn ngữ là gì?

Mục tiêu can thiệp rối loạn ngôn ngữ nhằm giúp cải thiện chất lượng sống của trẻ, bao gồm:

• Thay đổi hoặc loại bỏ vấn đề cơ bản
• Dạy các kỹ thuật bù trừ
• Thay đổi môi trường
• Thay đổi hoặc làm giảm các rối loạn

Theo các nhà khoa học, rối loạn ngôn ngữ ở trẻ em đang phát triển cần xác định được mục tiêu ưu tiên, không tập trung vào ngôn ngữ, lời nói, giao tiếp để giúp cho việc điều trị đạt hiệu quả cao. Cụ thể:

Ưu tiên cao nhất: Nếu trẻ sử dụng được ngôn ngữ từ 10-50% ở các bối cảnh được yêu cầu.

Ưu tiên cao: Khi trẻ chỉ sử dụng ngôn ngữ được 1-10% các bối cảnh được yêu cầu nhưng được hiểu trong các nhiệm vụ tiếp nhận.

Ưu tiên thấp: Ngôn ngữ được sử dụng trong 50% các ngữ cảnh được yêu cầu; trẻ không sử dụng được hoặc không hiểu, không thực hiệu được.

II. Các cách tiếp cận trị liệu rối loạn ngôn ngữ ở trẻ

Theo Can thiệp Fey 1986, p.49  “cộng sự giao tiếp (chuyên viên/giáo viên/phụ huynh/anh chị em) của trẻ cần kích thích hoặc đáp ứng với trẻ trong một thái độ được cho là có ý thức để tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển về khả năng giao tiếp của trẻ, nếu trẻ đang có nguy cơ trong vấn đề phát triển”.

Theo đó, việc tiếp cận can thiệp sẽ bao gồm:

Thứ nhất, hướng tự nhiên nhất là tập trung vào trẻ, vào các hoạt động sống hàng ngày của đứa trẻ như: kích thích tập trung, cấu trúc đúng dạy trong môi trường tự nhiên, trị liệu lời/các thói quen sinh hoạt hàng ngày để có mẫu câu đúng.

Hãy dạy trẻ tự nói và nói song song, bắt chước từ của trẻ, mở rộng/bành trướng, kéo dài/mở rộng, xây dựng, biên tập lại, với tốc độ chậm, lặp đi lặp lại trong cuộc sống sinh hoạt hàng ngày hoặc đi học. Khi dạy trẻ cụm từ, từ vựng mới cần làm nổi bật âm thanh, nhấn mạnh, bắt đầu từ câu đơn giản sau đó mới nâng cấp lên.

Thứ 2, hướng ít tự nhiên hơn là chuyên gia lâm sàng hướng dẫn, sẽ sử dụng chiến lược chuyên sâu áp dụng trên trẻ như kiểm soát hoạt động, tài liệu và các câu trả lời; các hoạt động gồm lặp lại, chơi lặp lại, làm mẫu.

Thứ 3, kết hợp 2 hướng can thiệp trên: Mô hình đơn giản để kết nối các hoạt động của trẻ với ngôn ngữ. Các hoạt động bao gồm tự nói, nói song song, bắt chước trẻ, mở rộng, kéo dài, xây dựng và chia nhỏ.

Cha mẹ cần lưu ý, mỗi trẻ sẽ được áp dụng các cách tiếp cận can thiệp khác nhau, không trẻ nào giống trẻ nào. Điều này cần được đánh giá từ bác sĩ, chuyên gia có kinh nghiệm.

III. Các nguyên tắc và kỹ thuật can thiệp rối loạn ngôn ngữ ở trẻ

Khi thực hiện các kỹ thuật đối với sẻ cần nắm rõ 4 nguyên tắc: nhấn mạnh, đơn giản, lặp đi lặp lại, tốc độ.

1. Kỹ thuật lấy trẻ làm trung tâm

a. Kỹ thật tự nói

Nói lớn về những gì đang làm khi chơi để dạy trẻ các kỹ năng và ngôn ngữ khi chơi. Điều này tốt cho những đứa trẻ nói không lời hay mắc cỡ hoặc khó bảo.

Cha mẹ có thể nói để trẻ bắt chước lại, từ những câu từ đơn giản và tăng dần độ khó.

b. Nói song song

Nói về những gì trẻ đang làm (trẻ không cần phải đáp ứng lại). Hãy sử dụng từ vựng và ngữ pháp đơn giản, tránh dài dòng, phức tạp.

Bên cạnh đó, nên cho trẻ tự chọn hoạt động và đồ chơi mình yêu thích, không bắt buộc trẻ lựa chọn theo người lớn.

c. Mở rộng/bành trướng

Lặp lại chuỗi lời nói của trẻ nhưng thêm thông tin ngữ pháp hay ngữ nghĩa. Ví dụ: nước mẹ/con uống nước => con muốn uống nước => bây giờ con muốn uống nước/mẹ ơi con muốn uống nước.

d. Bắt chước

Trẻ nhỏ rất thích bắt chước người lớn nên bắt chước điều trẻ nói/làm. Lưu ý, khi trẻ làm có thể không đúng nhưng khi người lớn bắt chước lại cần bắt trước cho đúng. Ví dụ: trẻ nói “khách xe” - người lớn “à, khách lên xe” hoặc “bỏ hàng vào xe” => “à, bỏ hàng hóa vào xe”.

e. Kéo dài

Cần đáp ứng lại chuỗi lời nói của trẻ mà mở rộng thêm vài khía cạnh về mặt ý nghĩa trẻ nói bằng cách thêm thông tin mới có liên quan. Giúp trẻ nhận thức về việc luôn phiên và trẻ lời với thông tin mới hoặc phủ nhận.

Ví dụ: “à, bác thấy rồi, xe ô tô” là cách kéo dài câu (không phải kéo dài chữ), ý nghĩa và ngữ nghĩa để trẻ học.

f. Xây dựng

Mở rộng chuỗi lời nói ngắn của trẻ thành chuỗ dài hơn hoặc chia nhỏ chuỗi lời nói ra những hình thức nhỏ hơn và tích lũy trở lại. Từ đó, giúp trẻ nghe những phần ngôn ngữ bạn chia nhỏ và tích lũy lại.

g. Biên tập lại

Phân bố lại một lỗi dưới dạng đúng của nó và thường theo một chuỗi lời nói khác.

Tùy vào khả năng sử dụng ngôn ngữ của trẻ mà có cách can thiệp phù hợp

2. Trực tiếp từ chuyên viên (chuyên viên kiểm soát hoạt động, vật liệu, đáp ứng)

Bao gồm 3 kỹ thuật:

a. Drill

Drill tức là nhấn nhá và lặp đi lặp lại. Trẻ được yêu cầu thực hiện nhiều lần trong khoảng thời gian nhắn. Ví dụ: có 2 con bò, khi đọc nhấn nhá vào số “2” và lặp lại.

b. Rill Pay

Kết hợp đọc nhấn nhá và lặp lại với đồ chơi đơn giản cho trẻ dễ hiểu và hứng thú hơn.

c. Làm mẫu

Làm mẫu và lặp lại cấu trúc/từ muốn hướng đến trong khuôn khổ đã chọn sẵn trò chơi. Ví dụ: có thể đặt mục tiêu sử dụng số nhiều 12 lần trong 1 phút.

Tuy nhiên, làm mẫu cũng phải tùy thuộc vào trình độ ngôn ngữ hiện tại của trẻ như: trẻ nghe được bao nhiêu từ, câu, hiểu được mấy từ 1 câu, nói được mấy từ 1 câu, chơi được mấy hoạt động trong 1 hoạt động lớn thì từ đó mới làm mẫu.

3. Tiếp cận kết hợp

• Kích thích được tập trung: dựng một cảnh mà trẻ thử phát âm ra các kiểu chuỗi lời nói cụ thể.
• Cấu trúc theo chiều dọc: dùng để tập trung vào các mục tiêu, đưa các nhận xét của trẻ về một chủ đề. Ví dụ: nhận xét về đồ chơi của trẻ.
• Giảng dạy theo môi trường: thiết lập và sử dụng môi trường để thu được các tương tác và chuỗi lời nói cụ thể từ trẻ. Ví dụ: bắt chước, sử dụng các yêu cầu hay câu hỏi.
• Trị liệu theo kịch bản/thói quen: để dạy các kỹ năng ngôn ngữ, giảm độ khó của yêu cầu.

Lưu ý: đối với trẻ cấp 2, 3 nên kiểm soát các hoạt động và đồ dùng để dạy. Có thể cố ý dụ trẻ để tạo ra các ngôn ngữ mục tiêu tự phát hoặc làm mẫu và nêu rõ các mục tiêu.