Một trận cúm có thể khiến sức khỏe người cao tuổi suy sụp không thể phục hồi

Cúm mùa: Từ “bệnh vặt” đến gánh nặng thật sự

Mở đầu báo cáo, PGS.TS.BS Võ Thành Toàn - Phó Giám đốc Bệnh viện Thống Nhất chia sẻ hành trình cá nhân khi từ lĩnh vực chấn thương chỉnh hình ngoại khoa sang kiêm nhiệm nghiên cứu và điều hành trung tâm tiêm chủng. Từ trải nghiệm trong đại dịch COVID-19, ông nhận ra rằng cúm không hề là bệnh nhẹ, mà là mối đe dọa nghiêm trọng đối với người cao tuổi và người có bệnh nền.

Theo thống kê, cúm mùa ảnh hưởng đến 5 - 10% người lớn và 20 - 30% trẻ em mỗi năm, gây ra 3 - 5 triệu ca bệnh nặng toàn cầu. Tại Việt Nam, quan niệm “cúm chỉ là bệnh nhẹ” vẫn phổ biến, nhưng thực tế cho thấy cúm làm tăng nguy cơ nhập viện, biến chứng và tử vong, đặc biệt ở các nhóm dễ tổn thương.

Cúm không chỉ là bệnh hô hấp - virus cúm có thể kích hoạt các biến cố tim mạch và thần kinh nghiêm trọng, khiến nguy cơ nhồi máu cơ tim tăng 6 - 10 lần, nguy cơ đột quỵ tăng 3 - 10 lần và nguy cơ nhập viện do suy tim tăng 24 lần.

Cơ chế chính là do phản ứng viêm toàn thân, gây tăng đông, nứt vỡ mảng xơ vữa và tăng nhu cầu oxy cơ tim, khiến người bệnh dễ rơi vào tình trạng nguy kịch.

Ai cần được bảo vệ khỏi cúm mùa trước tiên?

PGS.TS.BS Võ Thành Toàn cảnh báo, ở người cao tuổi, sức đề kháng giảm và hệ miễn dịch lão hóa, khiến mỗi đợt nhiễm cúm có thể trở thành “cú trượt dốc” không thể phục hồi. Sau một trận cúm, họ có thể mất khả năng tự chủ vận động, kéo theo nguy cơ viêm phổi bệnh viện, thuyên tắc huyết khối, suy kiệt toàn thân - những yếu tố gần như gắn liền với tử vong sớm.

Tiêm vắc xin cúm giúp giảm đáng kể tỉ lệ nhập viện và tử vong ở người cao tuổi, đồng thời góp phần duy trì chức năng sống và khả năng vận động độc lập - yếu tố then chốt trong chăm sóc lão khoa.

Ở nhóm bệnh tim mạch, cúm mùa kích hoạt phản ứng viêm làm tăng đông máu, vỡ mảng xơ vữa, dẫn đến các biến cố nghiêm trọng. Tiêm vắc xin cúm giúp giảm nguy cơ nhập viện và tử vong ở bệnh nhân trên 65 tuổi.

Đối với bệnh nhân đái tháo đường (ĐTĐ), cúm làm tăng gấp 6 lần tỉ lệ nhập viện. Vắc xin cúm giúp giảm 56% biến chứng, 54% nhập viện và 58% tử vong.

Cúm mùa làm tăng tần suất cơn kịch phát và tử vong ở bệnh nhân COPD và hen.Tiêm ngừa cúm có thể giảm 52% số ca nhập viện và 70% tử vong. Theo PGS.TS.BS Võ Thành Toàn, đây là nhóm phải được tiêm định kỳ hàng năm, vì mỗi đợt cúm không chỉ làm tổn thương phổi mà còn tăng gánh nặng lên tim mạch.

Rào cản lớn nhất là suy nghĩ “Cúm là bệnh vặt”

Tại Việt Nam, rào cản chính ngăn cản người dân, đặc biệt là người cao tuổi, đi tiêm phòng cúm không phải là chi phí hay sự thiếu hụt vắc xin. Rào cản lớn nhất nằm ở chính nhận thức sai lầm của cộng đồng.

Việt Nam hiện có tỷ lệ tiêm vắc xin cúm thấp nhất khu vực, phần lớn do thiếu nhận thức và tư vấn y tế chưa đồng bộ. Nhóm có nguy cơ cao nhất là người càng lớn tuổi lại có tỷ lệ tiêm chủng càng thấp. Họ cho rằng "lớn tuổi rồi thì thôi", mà không nhận ra rằng chính họ mới là đối tượng cần được bảo vệ nhất.

Theo nghiên cứu tại Cần Thơ (2022 - 2023), có tới 84,5% người được hỏi không biết rằng có vắc xin cúm, trong đó nguyên nhân đến từ thiếu truyền thông và sự chủ động của nhân viên y tế.

Một nghịch lý khác đang tồn tại trong hệ thống y tế hiện nay là đang dồn một nguồn lực khổng lồ để giải quyết hậu quả của bệnh cúm như điều trị các đợt cấp COPD, suy tim mất bù, viêm phổi... trong khi việc can thiệp vào chính yếu tố khởi phát là virus cúm lại chưa được tối ưu hóa.

PGS.TS.BS Võ Thành Toàn nhấn mạnh: "Đây là một vấn đề mang tính hệ thống. Ai cũng biết "phòng bệnh hơn chữa bệnh", nhưng thực tế lại cho thấy chúng ta đang chạy theo để xử lý các biến chứng thay vì chủ động ngăn chặn nguyên nhân gốc rễ bằng một biện pháp đơn giản và hiệu quả là tiêm vắc xin”.

Nghiên cứu cho thấy bệnh nhân đặt niềm tin rất lớn vào lời khuyên của bác sĩ. Do đó, vai trò của nhân viên y tế trong việc tư vấn tiêm chủng là cực kỳ quan trọng. Bệnh viện Thống Nhất đã tích hợp nội dung tư vấn tiêm chủng vào phiếu khám bệnh ngoại trú và hồ sơ nội viện, yêu cầu bác sĩ đánh giá nguy cơ và ghi nhận tình trạng tư vấn vắc xin cúm.

Điều dưỡng cũng được đào tạo để nhắc bác sĩ và hỗ trợ truyền thông, nhằm biến việc tư vấn vắc xin trở thành thói quen trong thực hành lâm sàng.

Ở góc độ của một một bác sĩ chấn thương chỉnh hình, PGS.TS.BS Võ Thành Toàn chia sẻ: “Ban đầu, việc phòng ngừa thuyên tắc huyết khối sau thay khớp cũng bị xem nhẹ. Nhưng sau khi có tử vong, chúng tôi bắt buộc phòng ngừa và giờ đã thành tiêu chuẩn. Vắc xin cúm cũng cần được nhìn nhận với tinh thần đó: phải bắt buộc, phải hành động”.

Kết thúc phần trình bày, PGS.TS.BS Võ Thành Toàn đưa ra thông điệp “Cúm mùa không phải là một bệnh vặt”. Nó là một mối đe dọa nghiêm trọng, có hệ thống và có thể tàn phá sức khỏe của người cao tuổi, gây ra các biến cố tim mạch chết người và tạo ra gánh nặng khổng lồ cho hệ thống y tế.

Tiêm phòng là một biện pháp can thiệp đơn giản nhưng cực kỳ hiệu quả để bảo vệ không chỉ bản thân mà cả những người xung quanh, đặc biệt là người cao tuổi và người có bệnh nền.

>>> Hình ảnh học nội mạch - “Ánh sáng” của can thiệp mạch vành hiện đại

>>> Đề kháng insulin - Mắt xích trung tâm trong bệnh sinh và điều trị đái tháo đường type 2

>>> Phòng ngừa nguy cơ tim phổi ở bệnh nhân COPD: Bảo vệ trái tim từ lá phổi