80% người bệnh xịt thuốc sai cách và những lý do chữa hen mãi vẫn không dứt cơn?

Thực tế hiện nay, thuốc kiểm soát hen đã đạt bước tiến rất lớn về hiệu quả. Bệnh nhân tuân thủ đúng phác đồ hoàn toàn có thể sinh hoạt, tập luyện thể thao bình thường, trẻ nhỏ đi học khỏe mạnh và đặc biệt là có được giấc ngủ trọn vẹn mà không cần đụng đến bình xịt cắt cơn.

Bởi vậy, mỗi khi người bệnh quay lại than thở vì sao vẫn dùng thuốc đều đặn mà đêm vẫn ho, làm việc nặng vẫn mệt và cơn hen vẫn ghé thăm, PGS.TS.BS Lê Thị Tuyết Lan - Chủ tịch Hội Hen Dị ứng Miễn dịch lâm sàng TPHCM cho rằng, điều đầu tiên bác sĩ cần làm là rà soát lại hàng loạt yếu tố đời thường trước khi vội kết luận bệnh trở nặng.

1. Sai lầm phổ biến nhất nằm ở kỹ thuật dùng thuốc

Dù trong mỗi lần khám bác sĩ đều tận tình hướng dẫn thao tác lắp dụng cụ, lắc bình, thở ra cạn khí rồi mới ngậm kín và hít sâu, nhưng con số thống kê khi tái khám khiến ai cũng giật mình: có tới 80% người bệnh thực hiện sai thao tác. Khi kỹ thuật xịt sai, các hạt thuốc chỉ đọng lại ở khoang miệng hoặc bị nuốt vào dạ dày chứ không thể đi sâu vào phế quản để chữa lành ổ viêm.

Bên cạnh đó là thói quen tự ý bớt liều vì tâm lý sợ tác dụng phụ của corticosteroid. Toa thuốc bác sĩ ghi rõ xịt sáng hai nhát, tối hai nhát, người bệnh lại lén lút chỉ xịt cữ sáng còn cữ tối bỏ hẳn. Liều thuốc thiếu hụt khiến nồng độ kháng viêm không đủ bảo vệ đường thở, cơn hen vì thế bùng phát về đêm là điều khó tránh khỏi.

2. Môi trường sống bủa vây bởi mạt nhà, lông mèo và khói nhang

Khám hen có tới 16 yếu tố nguy cơ kích phát cơn kịch phát mà bệnh nhân rất hay lơ là. Đáng sợ nhất là mạt bụi nhà - nguyên nhân gây dị ứng ở 70 đến 80% ca bệnh. Khí hậu Việt Nam nóng ẩm, thói quen nằm nệm gòn, đắp chăn bông, bọc ga gối bằng cotton chính là môi trường lý tưởng để mạt nhà sinh sôi. Do không thể xịt hóa chất diệt trừ hay bọc nylon bí bách, chuyên gia khuyên người bệnh nên chuyển sang dùng nệm cao su non và thay toàn bộ vỏ ga gối bằng chất liệu thun lạnh.

Nuôi thú cưng cũng là một nguồn cơn nguy hiểm. Lông, chất tiết và vảy da của mèo là loại dị nguyên cực mạnh đối với đường thở người mắc hen. Chuyên gia khẳng định dứt khoát không nuôi mèo trong nhà, kể cả các giống mèo không lông như mèo Ai Cập.

Đặc biệt, PGS Tuyết Lan cảnh báo khói nhang là chất cực độc với bệnh nhân hen suyễn. Thực tế bà từng chứng kiến một bệnh nhi 15 tuổi tử vong oan uổng chỉ vì một nhánh nhang. Khói nhang bám dai dẳng trong không gian kín, biến các buổi đi lễ chùa hay đám giỗ gia đình thành mối nguy kịch phát cơn hen ác tính. Chuyên gia tha thiết khuyên các gia đình có người mắc hen nên chuyển hẳn sang thắp nhang điện.

3. Bỏ quên bệnh lý tai mũi họng và thể trạng béo phì

Bệnh hen khó kiểm soát còn xuất phát từ các bệnh nền đi kèm chưa được giải quyết rốt ráo. Người thừa cân, béo phì thường đối mặt với trào ngược dạ dày thực quản và hội chứng ngưng thở lúc ngủ, gây chèn ép cơ học khiến tình trạng khó thở thêm trầm trọng.

Ở trẻ em, gánh nặng lớn nhất nằm ở khu vực tai mũi họng. Chuyên gia luôn chú ý hỏi phụ huynh xem trẻ ngủ có ngon giấc không, có ngáy, lăn lộn hay sổ mũi triền miên không. Nhiều trẻ bị phì đại VA hoặc viêm amidan mạn tính, đờm nhớt và dịch viêm từ vòm họng liên tục rớt xuống đường hô hấp dưới khiến phế quản không thể nào lành lặn. Lúc này, việc phẫu thuật nạo VA hay cắt amidan theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa là cần thiết, cha mẹ không nên vì tiếc hay sợ mà để con chịu biến chứng viêm xoang, viêm tai giữa kéo dài.

4. Cảnh giác với nguy cơ chẩn đoán nhầm

Một vấn đề rất tế nhị được GINA tổng kết: có từ 12% đến 50% bệnh nhân được chuyển lên tuyến trên với chẩn đoán "hen nặng" thực chất lại không phải mắc hen. Y văn ghi nhận tới 16 nguyên nhân dễ gây nhầm lẫn, điển hình nhất là bệnh lao nội mạc khí phế quản. Những ca bệnh điều trị mãi không thuyên giảm đòi hỏi bác sĩ chuyên khoa phải trực tiếp thăm khám, chỉ định nội soi hoặc chụp CT để tìm đúng gốc rễ vấn đề.

Nếu đã xác định chính xác là hen nhưng vẫn khó khống chế, bác sĩ sẽ rà soát lại toàn bộ việc dùng thuốc, yếu tố môi trường và nâng phác đồ điều trị lên mức tối đa trong 3 đến 6 tháng. Sau thời gian này, nếu thử hạ liều mà bệnh xấu đi ngay thì mới chính thức kết luận là hen nặng. Chuyên gia chia sẻ chữ "hen nặng" mang gánh nặng rất lớn, đẩy người bệnh vào nguy cơ trầm cảm, suy giảm chức năng phổi và phải gánh chịu nhiều tác dụng phụ, nên người thầy thuốc luôn phải cân nhắc kỹ lưỡng trước khi đặt bút ghi chẩn đoán này.

Buồng đệm: Cứu cánh tiện lợi thay thế máy khí dung tiền triệu

Trước trở ngại bệnh nhân hít thuốc sai thao tác, chuyên gia phân tích các dụng cụ xịt hít hiện nay. Các bình hít bột khô tuy tiện vì chỉ cần mở nắp hít vào, nhưng lại đòi hỏi lực hít mạnh trên 30 lít/phút; người già yếu hoặc lúc đang lên cơn khó thở sẽ không đủ sức hút thuốc vào phổi.

Giải pháp tối ưu và an toàn nhất cho trẻ nhỏ (dưới 15 tuổi) cùng người cao tuổi là sử dụng bình xịt định liều kết hợp buồng đệm (spacer). Thuốc xịt vào buồng đệm sẽ lơ lửng bên trong, người bệnh chỉ việc ngậm đầu ngậm và từ từ hít sâu 3 đến 5 nhịp mà không sợ thất thoát hay đòi hỏi phải phối hợp tay bấm miệng hít phức tạp.

PGS.TS.BS Lê Thị Tuyết Lan khẳng định bình xịt kết hợp buồng đệm mang lại hiệu quả tương đương máy khí dung. Dùng buồng đệm vừa rẻ tiền, tiện lợi, vừa giúp bệnh nhân tránh được gánh nặng mua máy tiền triệu, không phải loay hoay nguồn điện, nguồn nước hay nỗi lo nhiễm khuẩn từ thiết bị khí dung.