Bụi mịn có thể tàn phá 90m² bề mặt phổi, tăng nguy cơ ung thư

1. 5 yếu tố làm tăng nguy cơ ung thư phổi khi hít bụi mịn

Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) thuộc WHO đã xếp ô nhiễm không khí ngoài trời và vật chất dạng hạt trong ô nhiễm không khí ngoài trời vào Nhóm 1 - tác nhân gây ung thư cho người. Chúng ta nên hiểu cảnh báo này như thế nào? Có phải thường xuyên hít bụi mịn thì sớm muộn cũng mắc ung thư phổi?

PGS.TS.BS Lê Thị Tuyết Lan trả lời: WHO và các cơ quan nghiên cứu về ung thư trên thế giới đã có cơ sở khi xác nhận một số hóa chất và vật chất dạng hạt như PM2.5, PM10, ozone, nitrogen dioxide, sulfur dioxide có thể gây ung thư phổi. Tuy nhiên, không phải 100% những người hít phải các chất này đều mắc bệnh. Với bất kỳ tác nhân kích thích nào, đều có sự tương tác giữa tác nhân đó và chủ thể. Ví dụ, ở TPHCM, ai cũng phải hít thở không khí, nhưng chỉ một số người mắc ung thư phổi.

Các tác nhân này còn tác động tùy theo cơ địa của mỗi người. Một trong những trường hợp có nguy cơ cao nhất là người có hút thuốc lá.

Điểm thứ hai là có người hút thuốc lá nhiều đến mức mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Khi đường thở thắt lại, cơ thể không thể làm sạch bụi, đặc biệt là các chất gây ung thư. Vì vậy, nguy cơ ung thư cao hơn.

Điểm thứ ba chúng tôi rất quan tâm là hút thuốc lá thụ động. Ví dụ, nếu một người đàn ông trong gia đình hút thuốc lá, vợ con hít phải khói thuốc cũng có nguy cơ.

Một điểm nữa cũng rất quan trọng là nếu trong gia đình đã có người mắc ung thư phổi, nguy cơ sẽ rất cao.

Điểm thứ năm là trong công việc, có những người phải hít hóa chất, bụi, các dạng hạt và hơi độc. Những người này sẽ tăng nguy cơ mắc ung thư khi hít phải bụi mịn bên ngoài.

2. Bụi mịn vượt qua các lớp bảo vệ của phổi như thế nào?

PM2.5 có kích thước không quá 2,5 micromet, đủ nhỏ để đi sâu vào phổi và một phần có thể đi vào máu. Điều gì xảy ra khi phổi phải tiếp xúc với những hạt bụi siêu nhỏ này ngày này qua ngày khác? Bằng cơ chế nào phơi nhiễm kéo dài có thể góp phần dẫn đến ung thư phổi?

PGS.TS.BS Lê Thị Tuyết Lan trả lời: Khi sống trong môi trường ô nhiễm, da, niêm mạc và phổi là những nơi tiếp xúc trực tiếp nhất. Nếu trải rộng, lá phổi có diện tích khoảng 90 m², bằng một sân tennis. Khi chúng ta hít không khí vào, bụi có thể tiếp xúc với bề mặt rộng như vậy, nên nguy cơ phơi nhiễm rất lớn.

Cơ thể có nhiều lớp bảo vệ, bắt đầu từ mũi. Cuốn mũi, niêm mạc mũi, chất nhầy và lông mũi giúp chặn các hạt bụi lớn hơn 10 micromet. PM là viết tắt của particulate matter, nghĩa là vật chất dạng hạt. Sau mũi là VA (vegetation adenoid), một bộ phận bạch huyết giúp chặn thêm một lần nữa, như cổng bảo vệ thứ hai.

Xuống đến vùng hầu họng, chúng ta có hai amidan và một mạng lưới bạch huyết dày đặc. Khi vùng này sưng lên, chúng ta có thể thấy biểu hiện được gọi là viêm họng hạt. Trong điều kiện lý tưởng, nếu mức độ ô nhiễm không quá cao, không khí sau khi đi qua vùng hầu họng có thể đã vô trùng trước khi xuống đến nắp thanh quản.

Điều kiện đó rất khó đạt được. Ở những nơi như Bắc Âu, nơi phần lớn người dân đi xe đạp, điều đó may ra có thể xảy ra. Ở Việt Nam, ô nhiễm không khí đến từ xe chạy xăng, xe chạy dầu và đặc biệt là các công trình xây dựng ở một nước đang phát triển. Vì vậy, khó bảo đảm không khí đã vô trùng khi đến trước nắp thanh quản.

Khi hít phải hạt bụi, cơ thể còn có thể đóng nắp thanh quản. Xuống dưới nữa, hai dây thanh âm có thể đóng rất chặt. Dọc đường dẫn khí, hệ thống lông chuyển và chất nhầy thường xuyên quét bụi lên vùng hầu họng với tốc độ 10 mm mỗi giờ. Bụi theo đàm được khạc ra ngoài. Vì đàm có chứa bụi bẩn, chúng ta nên khạc vào giấy rồi bỏ đi, tránh nuốt xuống.

Hệ thống này có thể giữ lại các hạt có kích thước khoảng 2 micromet. Bụi PM2.5 gồm những hạt có kích thước từ 2,5 micromet trở xuống. Các hạt bụi mịn và các hạt trong khói thuốc lá có thể đi sâu vào phổi, tới phế nang. Phế nang là những túi dùng để trao đổi khí, có tổng diện tích khoảng 90 m². Đây là nơi cơ thể lấy oxy và thải CO₂.

Sau nhiều lớp lọc, thành trì cuối cùng là các đại thực bào ở phế nang. Giống như trong phim Scavenger, chúng có nhiệm vụ “lùng và diệt”. Chúng đi khắp bề mặt 90 m² để giữ cho phế nang sạch, giúp cơ thể nhận oxy và thải CO₂.

Cơ thể bảo vệ màng phế nang rất kỹ vì ngay sát màng phế nang là mạch máu. Một số chất lọt xuống phế nang có thể đi vào máu và theo máu đi khắp cơ thể. Chẳng hạn, có những người thợ nhuộm hít phải hóa chất trong quá trình làm việc và mắc ung thư bàng quang. Hóa chất có thể theo máu đến bàng quang.

Đại thực bào cần mẫn dọn sạch bề mặt phế nang suốt ngày để bảo vệ màng phế nang - mao mạch và toàn thân. Khả năng bảo vệ này có giới hạn. Khi chúng ta liên tục hút thuốc lá hoặc hít bụi PM2.5, đại thực bào có thể quá tải và chết. Khi đó, phế nang mất đi lớp bảo vệ miễn dịch này và có thể xảy ra xơ phổi.

Khi lớp bảo vệ suy yếu, bụi PM2.5 cùng benzen, các hợp chất hữu cơ, ozone, nitrogen dioxide và sulfur dioxide có thể cùng tác động, làm biến đổi gen của tế bào và góp phần dẫn đến ung thư.

3. Bụi công trường có thể gây những bệnh hô hấp nào?

Nhưng ung thư phổi có lẽ chưa phải là vấn đề duy nhất. Tại công trường, bụi có thể phát sinh từ cát, xi măng, bê tông, gạch, thạch cao, gỗ..., trong đó một số hoạt động cắt, khoan, mài bê tông hoặc gạch còn có thể tạo ra bụi silica rất mịn. Nếu thường xuyên sống hoặc làm việc trong môi trường nhiều bụi như vậy, ngoài ung thư, chúng ta còn phải đối mặt với những bệnh lý hô hấp nào?

PGS.TS.BS Lê Thị Tuyết Lan trả lời: Công nhân cắt gạch, cắt đá mà thiếu phương tiện bảo vệ có nguy cơ hít phải bụi silica. Silica có trong nhiều vật liệu phổ biến như cát, đá và gạch. Hít phải bụi silica có thể gây bệnh bụi phổi silic (silicosis). Đây là bệnh phổi nghề nghiệp hàng đầu, đứng thứ hai trong các bệnh nghề nghiệp, sau điếc nghề nghiệp.

Khi cắt gạch, người lao động cần đeo khẩu trang, bố trí quạt để thổi bụi ra ngoài và rửa mũi. Nhiều bệnh nhân làm thợ hồ đến khám vì mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD). Những người này vừa tiếp xúc với bụi xây dựng, vừa thường xuyên hút thuốc lá.

Bụi PM2.5 và khói thuốc lá có thể góp phần gây hen ở trẻ em. Người đã mắc hen dễ lên cơn khi nhà bên cạnh đang xây hoặc xung quanh có công trình thi công. Tiếp xúc với bụi cũng có thể góp phần làm phát sinh COPD hoặc gây đợt cấp ở người đã mắc bệnh.

Bụi phổi silic là bệnh phổ biến và nguy hiểm. Người hít phải lượng bụi lớn có thể mắc bệnh ở thể cấp tính, chẳng hạn khi vào khu vực núi đá ngay sau khi nổ mìn để đào vàng. Bệnh có thể tiến triển rất nhanh và dẫn đến tử vong.

Ở thể mạn tính, bệnh có thể gây xơ phổi. Màng phế nang - mao mạch, nơi diễn ra quá trình trao đổi khí, chỉ dày khoảng 0,6 micromet. Khi phổi bị xơ, quá trình trao đổi khí bị cản trở.

Ô nhiễm không khí có thể dẫn đến ung thư phổi, bệnh bụi phổi silic, COPD và hen. Trong xây dựng, cần hết sức cảnh giác với amiăng, chất đã được xác định có thể gây ung thư phổi. Amiăng từng có trong vật liệu fibro xi măng ở các công trình cũ và vẫn có thể gặp trong một số vật liệu chống cháy.

4. Sống lâu năm ở khu vực ô nhiễm gây nguy cơ ung thư phổi

Một gia đình sống sát đường lớn hoặc công trình xây dựng suốt 10-20 năm chắc chắn sẽ lo lắng: "Liệu nguy cơ ung thư phổi của mình có cao hơn những người sống ở khu vực ít ô nhiễm hay không?". Khoa học hiện nay trả lời câu hỏi này như thế nào, thưa BS? Và mức độ nguy cơ còn phụ thuộc vào những yếu tố nào khác?

PGS.TS.BS Lê Thị Tuyết Lan trả lời: Ô nhiễm không khí là một yếu tố nguy cơ của ung thư phổi. Mức độ ảnh hưởng khác nhau ở từng người. Tiền sử gia đình có người mắc ung thư phổi là một yếu tố nguy cơ rất lớn. Các yếu tố khác cần lưu ý gồm thói quen giữ vệ sinh, bảo vệ hệ hô hấp và chăm sóc sức khỏe để hỗ trợ hệ miễn dịch.

Ở cấp quốc gia, các biện pháp giảm ô nhiễm môi trường được đề cập gồm khuyến khích sử dụng xe điện, xe đạp, phát triển điện hạt nhân và di dời các cơ sở, xí nghiệp gây ô nhiễm. Trong sinh hoạt hằng ngày, có thể thực hiện các biện pháp sau.

Đeo khẩu trang. Các đề tài nghiên cứu thực hiện khoảng một đến hai năm trước ở trẻ sống trong môi trường ô nhiễm ghi nhận lợi ích của việc đeo khẩu trang. Khẩu trang N95 ôm kín hơn và có thể gây khó chịu khi đeo lâu. Nhân viên y tế thường sử dụng loại khẩu trang này trong những khoảng thời gian nhất định. Khẩu trang y tế hoặc khẩu trang thông thường là những lựa chọn được đề cập khi đi lại, sinh hoạt hằng ngày.

Rửa mũi thường xuyên. Có thể dùng chai nước biển sâu có vòi xịt, giá khoảng 30.000-40.000 đồng. Thời điểm rửa mũi có thể là sau khi thức dậy, giữa ca làm việc và đặc biệt là trước khi ngủ. Khi rửa, cúi đầu, dùng tay phải đưa vòi xịt vào bên mũi trái và hướng về phía cánh mũi. Tránh xịt vào giữa mũi. Sau khi xịt, để nước tự chảy ra ngoài và tránh hỉ mũi.

Ngủ sớm và duy trì các thói quen có lợi cho sức khỏe. Nên tránh thức khuya và đi ngủ vào khoảng 22 giờ. Khoảng thời gian từ 22 giờ đến 4 giờ sáng được nhấn mạnh khi nói về giấc ngủ và hoạt động của hệ miễn dịch. Đại thực bào ở phổi và bạch cầu đa nhân trung tính trong máu tham gia bảo vệ cơ thể, xử lý các tế bào lạ, tế bào thoái hóa và tế bào biến chất. Các thói quen khác được đề cập gồm uống sữa, tập thể dục, phơi nắng sáng và ăn cam, chanh, quýt, bưởi.

Không khí trong nhà cần được giữ sạch và thông thoáng, vì thời gian ở nhà có thể kéo dài ít nhất khoảng 8 giờ mỗi ngày.

Trân trọng cảm ơn PGS.TS.BS Lê Thị Tuyết Lan và LG Việt Nam đã đồng hành cùng AloBacsi trong chương trình này.

>>> Đọc thêm phần 2: Sống cạnh đường lớn, công trường: Làm sao giảm bụi mịn trong nhà?

>>> Đọc thêm phần 3: Sống gần đường lớn, hút thuốc lâu năm: Tầm soát và bảo vệ phổi thế nào?