Y học tái tạo: Khơi dậy quyền năng "tự sửa chữa" và giới hạn thực tế của cơ thể

1. Tế bào gốc không tạo ra cơ quan mới mà kích hoạt cơ chế tự sửa chữa của cơ thể

Thưa bác sĩ, trong y học tái tạo, khái niệm “cơ thể tự sửa chữa” nên được hiểu như thế nào cho đúng? Liệu có phải tế bào gốc có thể biến đổi thành bất kỳ bộ phận nào đang hỏng hóc hay không?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng - Giám đốc chuyên môn Trung tâm Y khoa Chuyên sâu VietHope trả lời: Nhiều người nghĩ rằng, khi đưa tế bào gốc vào cơ thể, người bệnh sẽ mọc ra một lá phổi mới, một lá gan mới hoặc phần cơ quan bị xơ hóa sẽ được tái tạo hoàn toàn. Thực tế không phải như vậy.

Tế bào gốc đóng vai trò như một "điều phối viên", giúp cơ thể chuyển từ trạng thái có nhiều tín hiệu gây viêm và xơ hóa sang trạng thái giảm dần các tín hiệu này. Đồng thời, tế bào gốc cung cấp các tín hiệu để những tế bào tiền thân sẵn có trong cơ thể tự sửa chữa và tự biệt hóa thành các tế bào mới.

Ở các nghiên cứu cơ bản, tế bào gốc có khả năng biệt hóa, tức có thể phát triển thành nhiều loại tế bào chức năng như tế bào phổi, gan, thận hay thần kinh. Tuy nhiên, trong các thử nghiệm lâm sàng khi đưa vào cơ thể người, tỷ lệ biệt hóa trực tiếp này rất thấp. Cơ chế tác động chủ yếu của tế bào gốc vẫn là điều hòa môi trường của cơ thể và tạo ra các tín hiệu sinh học để các tế bào tiền thân vốn có tự phát triển thành những tế bào mới.

2. Lão hóa đi kèm với sự suy giảm khả năng tự sửa chữa của cơ thể

Trong cơ thể chúng ta mỗi ngày vẫn diễn ra hàng triệu quá trình tái tạo tế bào. Nhưng theo tuổi tác, stress, viêm mạn tính hay bệnh nền kéo dài, khả năng này dần suy giảm. Điều gì khiến cơ thể mất dần khả năng tự phục hồi theo thời gian? Có phải lão hóa thật ra bắt đầu từ sự suy giảm năng lực tái tạo ở cấp độ tế bào?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Khi cơ thể trưởng thành và tuổi càng cao, khả năng tự sửa chữa ở cấp độ tế bào cũng giảm dần. Đây là một trong những đặc điểm của quá trình lão hóa.

Có thể thấy rất rõ điều này qua thực tế: ở trẻ em, vết thương thường lành nhanh hơn và quá trình hồi phục sau bệnh cũng tốt hơn nhiều so với người lớn tuổi.

Một trong những nguyên nhân là lực lượng tế bào gốc của cơ thể suy giảm cả về chất lượng và chức năng, làm giảm khả năng tái tạo và phục hồi mô.

Bên cạnh tuổi tác, viêm mạn tính, stress kéo dài và các bệnh lý nền cũng góp phần thúc đẩy quá trình này. Chính các bệnh lý nền tạo ra môi trường viêm mạn tính kéo dài, khiến khả năng tự sửa chữa của cơ thể tiếp tục suy giảm.

3. Tế bào gốc định vị vùng tổn thương nhờ cơ chế "homing"

Người ta thường nói tế bào gốc có khả năng “định vị” vùng đau. Làm thế nào mà những tế bào này biết được đâu là khớp gối đang thoái hóa hay lá phổi đang viêm để tập trung đến đó sau khi được đưa vào cơ thể?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Trong y học, khả năng tế bào gốc nhận biết và di chuyển đến vùng tổn thương được gọi là homing. Khi một cơ quan bị tổn thương, vùng tổn thương không "im lặng" mà liên tục phát ra các tín hiệu bằng cách tiết các chất hóa hướng động và các chất gây viêm.

Chính các tín hiệu này sẽ thu hút những tế bào tham gia vào quá trình sửa chữa, trong đó có tế bào gốc. Các chất hóa hướng động được giải phóng vào đường máu, giúp tế bào gốc nhận biết vị trí tổn thương và di chuyển đến đúng cơ quan cần sửa chữa để thực hiện chức năng của mình.

Tuy nhiên, lượng tế bào gốc được huy động đến vùng tổn thương có thể không đủ. Vì vậy, trong một số trường hợp, liệu pháp tế bào gốc cần được tiêm trực tiếp vào vị trí tổn thương nhằm cung cấp lượng tế bào nhiều hơn, đồng thời phát huy khả năng định vị của tế bào gốc theo các tín hiệu từ mô bị tổn thương.

4. Ba cơ chế chính giúp tế bào gốc "dọn dẹp" môi trường viêm

Trong một môi trường đang bị viêm mạn tính, tế bào gốc thực hiện vai trò “quét dọn” các yếu tố gây viêm ra sao để tạo ra một “mảnh đất lành” cho quá trình tái tạo bắt đầu?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Tế bào gốc tham gia "dọn dẹp" môi trường viêm thông qua nhiều cơ chế khác nhau, trong đó có ba cơ chế chính.

Thứ nhất, tế bào gốc ức chế các phản ứng gây viêm bằng cách ức chế hoạt động quá mức của các tế bào miễn dịch, bao gồm tế bào lympho, đại thực bào và bạch cầu đa nhân trung tính.

Thứ hai, tế bào gốc có khả năng quét dọn các vi sinh vật như virus và vi khuẩn.

Thứ ba, sau khi dọn dẹp môi trường viêm tương đối hài hòa, tế bào gốc sẽ cung cấp các tín hiệu để các tế bào tiền thân tại cơ quan đó phát triển thành những tế bào có chức năng, từng bước thay thế các tế bào đã chết.

Đó là ba cơ chế chính. Ngoài ra, tế bào gốc còn có nhiều cơ chế khác mà các nhà nghiên cứu vẫn đang tiếp tục khám phá.

5. Tế bào gốc như một "tổng đài viên" điều phối quá trình phục hồi của cơ thể

Bác sĩ từng nhắc đến việc tế bào gốc tạo ra môi trường để các tế bào tiền thân phát triển. Có phải tế bào gốc đóng vai trò như một “tổng đài viên” điều phối các tín hiệu phục hồi trong cơ thể?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Có thể ví tế bào gốc trung mô như một "tổng đài viên" điều phối các hoạt động miễn dịch chống viêm của cơ thể.

Những protein do tế bào gốc tiết ra, hay còn gọi là các tín hiệu mà tế bào gốc tiết ra, giống như những "cuộc gọi" gửi đến cơ quan bị tổn thương. Khi nhận được các tín hiệu này, cơ quan đó sẽ phản hồi bằng cách đáp ứng với những tín hiệu mà tế bào gốc đã phát ra. Sau khi tế bào gốc dọn dẹp môi trường viêm, các tế bào tiền thân tại cơ quan sẽ bắt đầu phát triển thành những tế bào có chức năng để tham gia vào quá trình phục hồi.

6. Tế bào gốc không chỉ giảm đau mà còn hướng đến phục hồi sụn khớp

Sự khác biệt lớn nhất giữa việc dùng một viên thuốc giảm đau và việc dùng tế bào gốc để tái tạo sụn khớp là gì, thưa bác sĩ? Tại sao kết quả của y học tái tạo lại mang tính bền vững hơn?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Khi bị đau khớp gối hoặc đau lưng, chúng ta có thể dùng thuốc giảm đau để cắt triệu chứng đau. Tuy nhiên, thuốc giảm đau không có khả năng tái tạo và phục hồi mô. Bên cạnh đó, thuốc chỉ có thời gian tác dụng nhất định, chẳng hạn trong 12 hoặc 24 giờ.

Trong khi đó, tế bào gốc điều hòa quá trình viêm nên gián tiếp giúp giảm đau. Đồng thời, tế bào gốc còn tiết ra các tín hiệu để tế bào sụn khớp bắt đầu phục hồi dần.

Chính việc vừa cắt quá trình viêm, vừa giảm đau, vừa phục hồi sụn khớp giúp liệu pháp tế bào gốc mang lại hiệu quả bền vững hơn. Nếu chỉ dùng thuốc giảm đau, triệu chứng đau có thể được cải thiện nhưng quá trình thoái hóa vẫn tiếp tục diễn ra.

7. Y học tái tạo chỉ phát huy hiệu quả khi cơ quan vẫn còn khả năng đáp ứng

Cơ thể có thể “tự sửa chữa” đến mức độ nào? Có ngưỡng giới hạn nào mà y học tái tạo hiện nay vẫn chưa thể vượt qua? Và làm sao để bệnh nhân có kỳ vọng đúng mức về sự “hồi sinh” này?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Khả năng tự sửa chữa của cơ thể cũng có những giới hạn. Tế bào gốc cần được đưa vào đúng giai đoạn, khi cơ quan bị tổn thương vẫn còn các tế bào tiền thân để tiếp nhận những tín hiệu từ tế bào gốc.

Nếu cơ quan đã xơ hóa hoàn toàn hoặc gần như mất chức năng, việc đưa tế bào gốc vào cũng không còn nơi để tiếp nhận các tín hiệu. Khi đó, sự đáp ứng gần như bằng không.

Tế bào gốc là một công cụ, nhưng chỉ phát huy hiệu quả khi được sử dụng đúng giai đoạn, lúc cơ quan vẫn còn khả năng tiếp nhận các tín hiệu từ tế bào gốc.

Bên cạnh đó, khi tế bào gốc tương tác với hệ miễn dịch để ức chế quá trình viêm, cơ thể cũng phải còn đủ khả năng đáp ứng. Nếu cơ thể đã suy kiệt quá nhiều, quá trình tương tác giữa tế bào gốc và hệ miễn dịch cũng có thể gây bất lợi cho người bệnh.

8. Hiệu quả của liệu pháp tế bào gốc thường xuất hiện theo từng giai đoạn

Có lẽ điều người bệnh quan tâm nhất khi bước vào y học tái tạo là: bao lâu thì cơ thể bắt đầu thật sự hồi phục? Theo BS, quá trình tái tạo bằng tế bào gốc thường diễn ra theo mốc thời gian như thế nào trong cơ thể?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Trong khoảng 7 ngày đầu, tế bào gốc bắt đầu thực hiện vai trò dọn dẹp quá trình viêm mạn tính trong cơ thể. Từ tuần thứ hai trở đi, các tế bào tiền thân tại cơ quan bị tổn thương sẽ bắt đầu đáp ứng với các tín hiệu từ tế bào gốc.

Vì vậy, trong khoảng 1-2 tuần đầu, người bệnh có thể bắt đầu cảm nhận sự thay đổi nhưng chưa rõ nét. Từ tuần thứ hai trở đi, nếu đáp ứng với liệu pháp, các triệu chứng sẽ cải thiện rõ hơn. Người bệnh có thể cảm thấy các khớp bớt đau, đi lại dễ dàng hơn hoặc, với bệnh lý phổi, sẽ thấy dễ thở hơn.

Về lâu dài, người bệnh có thể cảm nhận số lần xuất hiện các đợt cấp phải nhập viện giảm dần, sinh hoạt hằng ngày trở nên dễ dàng hơn và có thể thực hiện được những hoạt động mà trước đây không làm được.

9. Y học tái tạo cần đúng "mảnh đất" và đủ thời gian để phát huy hiệu quả

Tại sao cùng một lượng tế bào gốc nhưng có người phục hồi rất nhanh, có người lại chậm hơn? Yếu tố “nền đất” (sức khỏe nội tại của bệnh nhân) quyết định thế nào đến sự thành bại của quá trình tự sửa chữa?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Thể trạng nội tại của người bệnh, tình trạng nền của cơ thể và điều kiện tại cơ quan dự kiến điều trị là những yếu tố quan trọng nhất để bác sĩ dự đoán liệu pháp tế bào gốc có thành công hay không.

Cùng một loại tế bào gốc, cùng một lượng tế bào, nhưng nếu cơ quan đó vẫn còn "mảnh đất" để tế bào gốc phát huy tác dụng, vẫn còn những tế bào có thể tiếp nhận các tín hiệu từ tế bào gốc thì hiệu quả điều trị sẽ rất cao.

Ngược lại, nếu phổi đã xơ hóa gần như hoàn toàn hoặc khớp gối đã thoái hóa gần hết thì việc đưa tế bào gốc vào cũng giống như "bơm vào một mảnh đất trơ", rất khó mang lại hiệu quả.

- Như vậy, Y học tái tạo dường như đòi hỏi sự kiên nhẫn rất lớn, vì nó không tạo hiệu quả kiểu “cắt triệu chứng ngay lập tức”. BS thường giải thích điều này với bệnh nhân ra sao để họ hiểu đúng về tiến trình hồi phục?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Nên chia sẻ thật với bệnh nhân rằng liệu pháp tế bào gốc không giúp người bệnh hết đau ngay lập tức. Đây là một quá trình diễn ra dần dần vì tế bào cần thời gian để hoạt động, đồng thời cơ thể cũng cần thời gian để tái tạo.

Nếu cần giảm đau ngay, người bệnh nên sử dụng thuốc hoặc các biện pháp điều trị khác. Còn với y học tái tạo, hiệu quả không đến từ việc cắt triệu chứng tức thời mà cần có thời gian để cơ thể phục hồi.

Vì vậy, bác sĩ cần trao đổi rõ với người bệnh về lộ trình điều trị, vai trò và khả năng mà tế bào gốc có thể mang lại, cũng như dự đoán về triệu chứng và khả năng hồi phục. Khi hiểu đúng về tiến trình này, người bệnh sẽ hợp tác tốt hơn trong quá trình điều trị.

10. Tế bào gốc chỉ là một phần trong chiến lược làm chậm quá trình lão hóa

Khi các cơ quan bên trong được tái tạo, điều đó ảnh hưởng thế nào đến tuổi sinh học của một con người? Chúng ta có thực sự đang “lập trình” lại quá trình lão hóa từ cấp độ tế bào?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Hiện nay, các nhà nghiên cứu vẫn đang tiếp tục tìm lời giải cho khả năng làm chậm hoặc đảo ngược quá trình lão hóa bằng liệu pháp tế bào gốc. Liệu pháp tế bào gốc có khả năng góp phần làm chậm và ngăn chặn quá trình lão hóa. Tuy nhiên, lão hóa còn chịu tác động của nhiều yếu tố khác như dinh dưỡng, môi trường và lối sống.

Vì vậy, để làm chậm hay đảo ngược quá trình lão hóa không thể chỉ trông cậy vào tế bào gốc. Đây là một bài toán tổng thể mà thế giới hiện rất quan tâm, được gọi là y học trường thọ, trong đó tế bào gốc chỉ là một phần.

Không phải cứ đưa tế bào gốc vào cơ thể là sẽ trẻ hóa. Tế bào gốc cần được nhìn nhận ở góc độ trẻ hóa cơ quan nào và cải thiện chức năng gì. Bên cạnh đó, để đạt được mục tiêu trẻ hóa, người bệnh còn cần kết hợp nhiều yếu tố khác như dinh dưỡng, vận động, sức khỏe tâm sinh lý, thậm chí ở một số trường hợp còn cần hormone liệu pháp. Chỉ khi phối hợp nhiều giải pháp mới có thể mang lại kết quả trẻ hóa cho người bệnh.

11. Điều trị đa mô thức, cá thể hóa và đồng hành lâu dài cùng người bệnh

Tại sao VietHope lại chọn hướng đi y học tái tạo kết hợp với các liệu pháp tự nhiên như thiền? Có phải để tối ưu hóa khả năng tự chữa lành vốn có của con người mà bấy lâu nay chúng ta đã bỏ quên?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Tại hệ thống của chúng tôi, bao gồm VietHope và Vạn Hạnh, liệu pháp tế bào gốc được triển khai theo hướng điều trị đa mô thức, không chỉ điều trị bằng một phương pháp là tế bào gốc. Dựa trên các nghiên cứu hiện nay, điều trị đa mô thức mới mang lại hiệu quả tối đa cho người bệnh.

Một trong những phương thức được khuyến khích là thiền trị liệu nhằm giảm stress mạn tính. Chính stress kéo dài có thể gây ra phản ứng viêm, vì vậy việc giảm stress sẽ góp phần nâng cao hiệu quả điều trị.

Tuy nhiên, thiền trị liệu không phải là phương pháp bắt buộc đối với mọi người bệnh. Chúng tôi khuyến khích người bệnh giảm stress bằng nhiều cách khác nhau, trong đó có thiền trị liệu.

Tại đây cũng có các chuyên gia hướng dẫn người bệnh thực hành thiền đúng cách để giảm stress. Khi giảm được stress, hiệu quả của quá trình điều trị sau đó sẽ đạt mức tối đa.

- Và BS có thể chia sẻ cụ thể hơn, tại VietHope, bệnh nhân trước khi bước vào liệu pháp tế bào gốc thường phải trải qua quy trình đánh giá như thế nào? Vì sao y học tái tạo lại đòi hỏi việc sàng lọc và cá thể hóa rất kỹ trước điều trị?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Việc sàng lọc người bệnh trước điều trị giúp bác sĩ xác định người bệnh có đúng chỉ định điều trị bằng tế bào gốc hay không, đã qua giai đoạn điều trị bằng tế bào gốc hay vẫn còn quá sớm để cần áp dụng liệu pháp này. Đây là bước đầu tiên để bảo đảm chỉ định đúng.

Bên cạnh đó, sàng lọc còn giúp bác sĩ loại trừ các chống chỉ định, bảo đảm việc điều trị bằng tế bào gốc thật sự an toàn cho người bệnh. Vì vậy, trước hết người bệnh cần được thăm khám đầy đủ.

Cá thể hóa điều trị là dựa trên từng người bệnh, từng điều kiện nền và tổng trạng của người bệnh để lựa chọn loại tế bào, nguồn tế bào và số lượng tế bào phù hợp. Đồng thời, bác sĩ cũng sẽ cân nhắc kết hợp các phương pháp điều trị cơ bản hoặc các điều trị bổ sung, chứ không chỉ điều trị bằng tế bào gốc.

Vì vậy, đánh giá người bệnh ban đầu và cá thể hóa điều trị là những bước bắt buộc đối với mọi người bệnh điều trị bằng tế bào gốc tại hệ thống của chúng tôi.

- Ở góc nhìn chuyên môn, đâu là điểm khác biệt lớn nhất trong triết lý điều trị của VietHope khi tiếp cận một bệnh nhân mạn tính bằng y học tái tạo?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Điểm khác biệt trong triết lý điều trị của chúng tôi là không hứa hẹn với người bệnh những điều vượt quá khả năng mà liệu pháp tế bào gốc có thể mang lại.

Chúng tôi lựa chọn đồng hành cùng người bệnh trong suốt quá trình quản lý bệnh mạn tính, với mục tiêu nâng cao chất lượng cuộc sống bằng nhiều phương pháp khác nhau, trong đó có liệu pháp tế bào gốc.

12. Đánh giá hiệu quả điều trị dựa trên cả cận lâm sàng, chức năng cơ quan và chất lượng sống

Trong quá trình theo dõi sau điều trị, VietHope thường đánh giá hiệu quả hồi phục của bệnh nhân dựa trên những tiêu chí nào: chỉ số cận lâm sàng, chức năng cơ quan hay chính chất lượng sống hằng ngày của họ?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Việc theo dõi hiệu quả điều trị cần dựa trên cả ba tiêu chí: chỉ số cận lâm sàng, chức năng cơ quan và chất lượng cuộc sống của người bệnh.

Các chỉ số cận lâm sàng giúp đánh giá cơ thể đang đáp ứng với liệu pháp tế bào gốc như thế nào. Chức năng cơ quan cho thấy sự đáp ứng đó có mang lại những thay đổi tích cực về mặt chức năng hay không.

Tuy nhiên, kết quả cuối cùng vẫn là người bệnh phải cảm thấy khỏe hơn và chất lượng cuộc sống được cải thiện. Vì vậy, chúng tôi luôn theo dõi đồng thời cả ba tiêu chí này.

Ví dụ, nếu các chỉ số cận lâm sàng đều tốt hơn nhưng người bệnh vẫn cảm thấy mệt thì cần xem lại quá trình điều trị đã thật sự toàn diện hay chưa, còn thiếu yếu tố nào khiến người bệnh chưa đạt được sự cải thiện như mong đợi.

13. Những ca điều trị đầu tiên mang đến sự kinh ngạc về khả năng phục hồi của người bệnh

Qua nhiều năm điều trị, có khoảnh khắc nào bác sĩ cảm thấy kinh ngạc trước sức sống mãnh liệt và khả năng tự phục hồi của cơ thể bệnh nhân khi có sự trợ lực của tế bào gốc không?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Những trường hợp khiến tôi kinh ngạc nhất chính là những ca điều trị đầu tiên. Khi đó, liệu pháp tế bào gốc còn rất mới đối với chính bản thân tôi.

Có những người bệnh phải nhập viện liên tục vì khó thở. Tuy nhiên, sau liệu trình điều trị, trong suốt một năm họ không còn phải nhập viện nữa. Đó thực sự là kết quả khiến tôi rất bất ngờ.

Theo thời gian, khi có nhiều kinh nghiệm hơn, tôi nhận thấy mỗi kiểu hình bệnh sẽ có mức độ đáp ứng với liệu pháp tế bào gốc khác nhau. Có những kiểu hình bệnh đáp ứng rất tốt, nhưng cũng có những trường hợp đáp ứng điều trị rất kém.

Trân trọng cảm ơn TS.BS Lê Thị Bích Phượng đã đồng hành cùng AloBacsi trong số podcast này!