Tế bào gốc có thể điều trị bệnh gì, vì sao chưa dùng rộng rãi?
Tế bào gốc đang được nghiên cứu cho nhiều bệnh lý, từ bệnh máu, bệnh phổi đến thoái hóa khớp. Tuy nhiên, một phương pháp cho kết quả tốt ở vài người bệnh chưa có nghĩa là đã đủ điều kiện áp dụng rộng rãi. PGS.TS Phạm Văn Phúc - Viện trưởng Viện Tế bào gốc, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên - ĐHQG-TPHCM giải thích khoảng cách ấy qua những sản phẩm từng được cấp phép rồi phải rút khỏi thị trường.
Tế bào gốc đang được thử nghiệm điều trị những bệnh nào?
Theo số liệu PGS.TS Phạm Văn Phúc tổng hợp, thế giới có hơn 8.200 thử nghiệm lâm sàng liên quan đến tế bào gốc, trên hơn 100 tình trạng bệnh lý. Bệnh về máu là nhóm được nghiên cứu nhiều nhất. Các thử nghiệm còn trải rộng sang bệnh phổi, tim mạch, thần kinh, bệnh tự miễn, đái tháo đường và thoái hóa khớp.
Một loại được sử dụng nhiều trong nghiên cứu là tế bào gốc trung mô. Tính đến tháng 6/2026, 3 nguồn thu nhận phổ biến nhất lần lượt là tủy xương, dây rốn và mô mỡ. Tuy vậy, chuyên gia lưu ý, tế bào lấy từ những nguồn khác nhau, thậm chí từ những người hiến khác nhau, có thể không giống nhau về chất lượng. Đây là trở ngại khi muốn tạo ra sản phẩm có hiệu quả đồng đều cho nhiều người bệnh.
Vì thế, giới nghiên cứu đang quan tâm đến tế bào gốc vạn năng cảm ứng, gọi tắt là iPSC. Từ iPSC, các nhà khoa học có thể tạo ra tế bào gốc trung mô (iMSC) hoặc tế bào NK với số lượng lớn. Theo PGS.TS Phạm Văn Phúc, hướng này có tiềm năng phục vụ sản xuất quy mô lớn và kiểm soát chất lượng. Viện Tế bào gốc dự kiến tiến hành thử nghiệm lâm sàng iMSC trong điều trị thoái hóa khớp vào năm 2027. Đây là kế hoạch nghiên cứu, chưa phải phương pháp điều trị đã được chứng minh hiệu quả để sử dụng rộng rãi.
PGS.TS Phạm Văn Phúc cũng nhắc đến exosome, một hướng phát triển sản phẩm không chứa tế bào đang được quan tâm. Viện giới thiệu công nghệ xịt mũi được định hướng hỗ trợ các trường hợp có di chứng sau tai biến. Tuy nhiên, với hai sản phẩm exosome mà Phó Giáo sư đề cập trong báo cáo, dù đã vào thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 2, 3, đến thời điểm trình bày vẫn chưa được cấp phép.
Vì sao có sản phẩm tế bào gốc được cấp phép rồi vẫn bị thu hồi?
PGS.TS Phạm Văn Phúc cho biết, trên thế giới có 39 sản phẩm thuộc các nhóm liệu pháp tế bào được phê duyệt. Đáng chú ý, tháng 3/2026, Nhật Bản cấp phép có điều kiện cho hai sản phẩm phát triển từ iPSC, hướng đến điều trị bệnh Parkinson và suy tim nặng. “Có điều kiện” nghĩa là đơn vị phát triển vẫn phải tiếp tục nghiên cứu, báo cáo kết quả; giấy phép có thể bị rút nếu hiệu quả không được chứng minh.
Khả năng đó đã xảy ra với một số sản phẩm khác. Theo báo cáo, Alofisel bị rút khỏi thị trường châu Âu sau khi nghiên cứu quy mô lớn không chứng minh được hiệu quả so với giả dược. Prochymal ngừng phát triển, còn HeartSheet bị thu hồi khi dữ liệu theo dõi sau cấp phép không chứng minh được hiệu quả như yêu cầu. Những trường hợp này cho thấy kết quả khả quan ở nghiên cứu ban đầu có thể không được lặp lại khi đánh giá trên nhiều người bệnh hơn.
Chuyên gia phân tích thêm trường hợp Ryoncil, sản phẩm được Mỹ cấp phép vào tháng 12/2024. Trước đó, dù có dữ liệu lâm sàng tốt, hồ sơ của sản phẩm từng bị từ chối vì chưa đáp ứng yêu cầu về kiểm soát chất lượng, đặc biệt là phương pháp đánh giá hoạt lực - khả năng tạo ra tác dụng mong muốn, và bảo đảm chất lượng đồng đều giữa các lô sản xuất.
Nuôi được tế bào gốc chưa đủ để tạo thành thuốc điều trị
Theo PGS.TS Phạm Văn Phúc, khi nuôi cấy để tăng số lượng, tế bào có thể thay đổi về chất lượng, lão hóa hoặc biệt hóa. Các nhà nghiên cứu còn phải giải quyết nguy cơ sinh u, đột biến, thải ghép, đáp ứng miễn dịch và hiện tượng tế bào bị giữ lại ở phổi sau khi đưa vào cơ thể.
Vì vậy, xác định mẫu nuôi cấy chứa đúng loại tế bào gốc mới là bước nhận diện. Điều cần đánh giá là sản phẩm cuối cùng đưa vào người bệnh: chất lượng có ổn định giữa các lô sản xuất hay không, hoạt lực ra sao và có đáp ứng yêu cầu sử dụng trên người hay không. Đây là lý do ông nhấn mạnh cách tiếp cận theo hướng dược phẩm hóa, thay vì chỉ kiểm tra đặc điểm của tế bào.

PGS.TS Phạm Văn Phúc cho rằng, tương lai của liệu pháp tế bào gốc cần tập trung vào năm hướng: chuẩn hóa như dược phẩm, sản xuất ở quy mô lớn, bảo vệ đa lớp, đưa liệu pháp đến đúng đích và phát triển các liệu pháp không tế bào. Bài toán không còn dừng ở việc nuôi được nhiều tế bào gốc, mà là mỗi lô sản phẩm đưa đến người bệnh phải được kiểm soát chất lượng và chứng minh hiệu quả.
Thông tin biên tập
Tác giả
Đơn vị chịu trách nhiệm nội dung: AloBacsi
Bài viết có hữu ích với bạn?
Có thể bạn quan tâm
Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ
Để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình
Đăng ký nhận bản tin sức khoẻ để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình
