U nang buồng trứng xoắn - Nhận diện sớm để không trễ “giờ vàng”

1. U buồng trứng xoắn - cấp cứu phụ khoa nguy hiểm

U nang buồng trứng xoắn là gì, vì sao được xếp vào nhóm cấp cứu phụ khoa nguy hiểm và nếu không phát hiện kịp thời, hậu quả có thể nghiêm trọng đến mức nào, thưa BS?

BS.CK2 Trần Thị Mỹ Phượng - Phó Trưởng khoa Cấp cứu Hồi sức Tích cực Chống độc, Bệnh viện Hùng Vương trả lời: U buồng trứng xoắn là một cấp cứu phụ khoa rất nguy hiểm, thực chất là biến chứng của u nang buồng trứng. Trước hết, cần hiểu u nang buồng trứng là gì. Đây là bệnh lý phụ khoa xảy ra ở khoảng 5-10% phụ nữ và không loại trừ bất kỳ đối tượng nào: từ phụ nữ khỏe mạnh, phụ nữ mang thai, cho đến các bé gái chưa vị thành niên, phụ nữ trong độ tuổi sinh sản hay thậm chí các cụ bà đã mãn kinh từ lâu vẫn có thể mắc. Tỷ lệ mắc bệnh phụ thuộc vào bản chất của khối u cũng như độ tuổi.

U buồng trứng xoắn là biến chứng của u nang buồng trứng. Ở một số trường hợp, tình trạng xoắn chỉ thoáng qua, xoắn lỏng rồi tự tháo xoắn, không cần can thiệp. Tuy nhiên, nếu xoắn chặt, nhiều vòng sẽ cản trở máu nuôi buồng trứng, khiến buồng trứng có nguy cơ hoại tử, thậm chí mất hẳn buồng trứng. Nặng hơn, khối u có thể vỡ, gây nhiễm trùng, nhiễm độc, đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh.

Chính vì vậy, khi đối mặt với u nang buồng trứng, chị em cần chú ý đến “giờ vàng” để cấp cứu kịp thời, khi buồng trứng vẫn còn khả năng bảo tồn.

2. Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ gây xoắn buồng trứng

Những nguyên nhân nào dễ làm tăng nguy cơ u nang buồng trứng xoắn, đặc biệt là trong bối cảnh ngày càng nhiều phụ nữ mang khối u buồng trứng lành tính mà không biết?

BS.CK2 Nguyễn Bảo Trị - Phó Trưởng phòng Kế hoạch Tổng hợp - Bệnh viện Hùng Vương trả lời: Để dễ hình dung cơ chế xoắn buồng trứng, có thể ví von buồng trứng giống như quả lắc chuông. Khối u nằm ở phần quả chuông, còn hệ thống dây chằng nâng đỡ buồng trứng chính là sợi dây treo quả chuông đó. Buồng trứng được giữ cố định bởi hai hệ thống dây chằng: dây chằng thắt lưng - buồng trứng, nối buồng trứng vào thành chậu; và dây chằng tử cung - buồng trứng, nối buồng trứng với tử cung. Khi xảy ra xoắn buồng trứng, tức là các dây chằng này bị xoắn lại, làm cản trở tuần hoàn máu.

Có nhiều yếu tố làm tăng nguy cơ xoắn buồng trứng. Trong đó, các khối u buồng trứng, đặc biệt là u bì với kích thước trên 5cm, có nguy cơ xoắn cao hơn so với các loại u khác. Bên cạnh đó, ở phụ nữ mang thai, sự thay đổi sinh lý khiến buồng trứng tăng kích thước, đặc biệt trong giai đoạn thai từ 10-17 tuần, nguy cơ xoắn buồng trứng cũng cao hơn. Trường hợp bệnh nhân điều trị hiếm muộn bằng IVF, quá trình kích thích buồng trứng gây hội chứng quá kích, khiến buồng trứng to lên bất thường, từ đó cũng làm tăng nguy cơ xoắn.

Một số nghiên cứu còn cho thấy xoắn buồng trứng xảy ra ở bên phải nhiều hơn bên trái. Điều này được lý giải do đặc điểm giải phẫu: bên trái buồng trứng thường được cố định bởi đại tràng xích ma và thành chậu, nên ít di động hơn. Ngoài ra, chiều dài dây chằng tử cung - buồng trứng có sự khác biệt, bên phải thường dài hơn bên trái, tạo điều kiện để buồng trứng dễ xoắn hơn.

3. Khó khăn trong chẩn đoán u buồng trứng xoắn

Xoắn buồng trứng có biểu hiện rõ ràng không, thưa BS? Những triệu chứng nào thường gặp và có dấu hiệu nào dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý khác như viêm ruột thừa, sỏi thận, viêm tiết niệu...?

BS.CK2 Trần Thị Mỹ Phượng trả lời: U buồng trứng xoắn là bệnh lý khó chẩn đoán vì triệu chứng dễ nhầm lẫn với nhiều bệnh khác trong khung chậu. Dấu hiệu thường gặp nhất là cơn đau bụng đột ngột, xảy ra ở một bên vùng bụng dưới, có thể bên trái hoặc bên phải, tùy vị trí buồng trứng bị xoắn. Cơn đau thường ngày càng tăng và không đáp ứng với thuốc giảm đau. Ở một số trường hợp xoắn lỏng, người bệnh có thể đau dữ dội rồi giảm dần, sau đó tự hồi phục nhờ tuần hoàn được tái lập.

Tuy nhiên, nếu tình trạng xoắn chặt, cơn đau sẽ ngày càng dữ dội và kèm theo nôn ói. Có tới 90% bệnh nhân u buồng trứng xoắn có biểu hiện đau dữ dội, và trong số đó, khoảng 70% kèm triệu chứng nôn ói. Chính triệu chứng này dễ khiến bệnh nhân và cả nhân viên y tế nhầm lẫn với rối loạn tiêu hóa, dẫn đến hướng điều trị sai lệch.

Trong trường hợp u nằm bên phải, khi bệnh nhân đến trễ và có sốt, dễ bị chẩn đoán nhầm với viêm ruột thừa. Khi buồng trứng xoắn gây giảm máu nuôi, khối u bắt đầu phình to, có thể chèn ép trực tràng gây táo bón, chèn ép bàng quang khiến người bệnh đi tiểu nhiều lần, tiểu gắt hoặc thậm chí bí tiểu, rất dễ nhầm với sỏi đường tiết niệu. Nếu khối u đủ lớn để chèn vào tĩnh mạch, bệnh nhân có thể bị phù chân, tiếp tục đánh lạc hướng chẩn đoán. Những yếu tố này làm việc nhận diện và xử trí kịp thời u buồng trứng xoắn trở nên khó khăn hơn rất nhiều.

4. Độ tuổi và các yếu tố làm tăng nguy cơ xoắn buồng trứng

Phụ nữ trong độ tuổi nào thường gặp tình trạng xoắn buồng trứng nhiều hơn, thưa BS? Và vì sao những người đang mang thai hoặc đang điều trị hỗ trợ sinh sản lại có nguy cơ cao hơn ạ?

BS.CK2 Nguyễn Bảo Trị trả lời: Theo các báo cáo, phụ nữ trong độ tuổi sinh sản là nhóm có nguy cơ cao nhất mắc u buồng trứng xoắn. Tuy nhiên, bệnh vẫn có thể xuất hiện ở những lứa tuổi khác. Ở trẻ nhỏ, khoảng 50% trường hợp xoắn buồng trứng xảy ra mà không kèm theo u, tức là xoắn ở hệ thống dây chằng. Ở phụ nữ mãn kinh, xoắn buồng trứng cũng được ghi nhận nhưng thường có triệu chứng mơ hồ, đau âm ỉ, khó xác định vị trí. Do vậy, bệnh nhân lớn tuổi thường đến bệnh viện muộn, bỏ lỡ “thời gian vàng” để xử trí.

Trong thai kỳ, nguy cơ xoắn buồng trứng tăng cao hơn. Nguyên nhân là do buồng trứng to lên nhờ sự phát triển của nang cơ năng - nang hoàng thể, có vai trò sản xuất progesterone để nuôi dưỡng phôi thai. Sự gia tăng kích thước này khiến buồng trứng dễ di động hơn, từ đó làm tăng nguy cơ xoắn.

Tình huống tương tự cũng gặp ở bệnh nhân điều trị hiếm muộn bằng IVF. Việc sử dụng thuốc kích thích buồng trứng có thể gây hội chứng quá kích buồng trứng, khiến buồng trứng to lên quá mức, tăng khả năng di động và dễ dẫn đến xoắn.

5. “Thời gian vàng” trong xử trí u buồng trứng xoắn

Trong thực tế, có nhiều trường hợp đến viện trễ - mất “thời gian vàng” để tháo xoắn và giữ lại buồng trứng. BS có thể chia sẻ một (vài) ca điển hình tại Bệnh viện Hùng Vương để giúp khán giả hình dung rõ hơn?

BS.CK2 Trần Thị Mỹ Phượng trả lời: Trong xử trí u buồng trứng xoắn, luôn tồn tại một “thời gian vàng” - khoảng thời gian quyết định khả năng bảo tồn buồng trứng. Thời gian này phụ thuộc vào tình trạng xoắn lỏng hay xoắn chặt, cũng như việc tưới máu nuôi buồng trứng có bị tắc hoàn toàn hay không. Thời gian vàng có thể chỉ kéo dài vài giờ, cũng có thể là vài ngày.

Tại Bệnh viện Hùng Vương, mỗi ngày tiếp nhận từ 2-3 trường hợp u buồng trứng xoắn, bất kể ban ngày hay ban đêm. Nhờ can thiệp kịp thời, hơn 80-90% trường hợp được tháo xoắn, chờ buồng trứng hồng trở lại rồi tiến hành bóc tách khối u, bảo tồn buồng trứng. Tuy nhiên, vẫn có những ca bệnh đến muộn để lại hậu quả rất đáng tiếc.

Một trường hợp đau lòng là bé gái 12 tuổi, đột ngột đau bụng trong giờ học. Do ở vùng xa miền Tây, gia đình cho uống thuốc mua tại tiệm nhưng sau 2 ngày không giảm, em mới đến bệnh viện huyện. Ban đầu, em được chẩn đoán theo dõi viêm ruột thừa.

Sau 2 ngày, tình trạng sốt tăng dần, siêu âm mới phát hiện khối u buồng trứng, bệnh nhân được chuyển lên Bệnh viện Hùng Vương. Khi đến nơi, bụng em đã chướng, có phản ứng viêm phúc mạc, khối u buồng trứng khoảng 10cm đã xoắn và hoại tử, kèm dịch trong ổ bụng do vỡ u. Trong ca mổ cấp cứu, buồng trứng xoắn 3-4 vòng tím đen, không thể bảo tồn, buộc phải cắt bỏ. Em bé được cứu sống nhưng mất đi một buồng trứng khi tuổi đời còn quá trẻ.

Một trường hợp khác là thai phụ 8 tuần tuổi, nhập viện đa khoa vì đau bụng bên phải. Siêu âm phát hiện u buồng trứng xoắn, nhưng do không phải chuyên khoa sản phụ khoa, ekip phẫu thuật đã xử trí bằng cách cắt bỏ phần phụ, thay vì tháo xoắn và bóc u như đúng nguyên tắc. Điều đáng tiếc là phần phụ này chứa nang hoàng thể - cấu trúc quan trọng nuôi thai trong 3 tháng đầu. Sau mổ, bệnh nhân bị sảy thai.

Hai trường hợp trên là minh chứng rõ ràng cho việc mất đi thời gian vàng và xử trí không đúng tinh thần cấp cứu sản phụ khoa, để lại hậu quả nặng nề cho người bệnh.

>>> Đọc thêm phần 2: U nang buồng trứng xoắn: Chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa tái phát

>>> Đọc thêm phần 3: Bảo tồn thiên chức làm mẹ sau u buồng trứng xoắn

Series Truyền hình trực tuyến Radar Sản phụ khoa do Bệnh viện Hùng Vương phối hợp cùng Cổng thông tin Tư vấn sức khỏe AloBacsi thực hiện, phát sóng định kỳ vào 19h Thứ 4 của tuần 1 và tuần 3 mỗi tháng.