U nang buồng trứng xoắn: Chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa tái phát

1. Chẩn đoán u buồng trứng xoắn

Hiện nay, u nang buồng trứng xoắn được chẩn đoán bằng những phương tiện nào? Trong trường hợp khẩn cấp, làm sao để bác sĩ phân biệt chính xác với các nguyên nhân đau bụng cấp khác?

BS.CK2 Trần Thị Mỹ Phượng - Phó Trưởng khoa Cấp cứu Hồi sức Tích cực Chống độc, Bệnh viện Hùng Vương trả lời: Cũng như nhiều bệnh lý khác, chẩn đoán u buồng trứng xoắn phải dựa vào sự kết hợp giữa triệu chứng lâm sàng và các phương tiện cận lâm sàng.

Về lâm sàng, khoảng 90% bệnh nhân u buồng trứng xoắn có triệu chứng đau bụng, thường khu trú ở một bên vùng bụng dưới. Cơn đau ngày càng tăng và không đáp ứng với thuốc giảm đau. Khoảng 70% trường hợp đau bụng kèm theo nôn ói. Nếu bệnh nhân đến trễ, có thể xuất hiện sốt hoặc các triệu chứng chèn ép do khối u quá to: chèn ép trực tràng gây táo bón, chèn ép bàng quang gây tiểu lắt nhắt, tiểu gắt hoặc bí tiểu, chèn ép hệ thống tĩnh mạch làm phù chân. Nếu đến muộn hơn nữa, bệnh nhân có thể rơi vào tình trạng choáng do đau, nhiễm trùng, nhiễm độc.

Khi thăm khám, bác sĩ có thể sờ thấy khối u buồng trứng trên bụng. Nếu khám âm đạo, khi lắc cổ tử cung bệnh nhân sẽ đau do cuống buồng trứng bị xoắn, đây là dấu hiệu đặc trưng. Ngoài ra, siêu âm là phương tiện cận lâm sàng phổ biến, có thể thực hiện ở hầu hết bệnh viện và phòng khám. Siêu âm đầu dò âm đạo hoặc siêu âm ngả trực tràng (ở bệnh nhân chưa lập gia đình) giúp phát hiện khoảng 90% trường hợp u buồng trứng xoắn.

Siêu âm Doppler có thể ghi nhận tình trạng giảm tưới máu hoặc thiếu tưới máu hoàn toàn, cho thấy buồng trứng bị hoại tử hay thậm chí vỡ. Đặc biệt, hình ảnh “dấu xoáy nước” ở cuống buồng trứng, dòng máu xoáy quanh vòng xoắn là đặc điểm quan trọng trong chẩn đoán.

Bên cạnh đó, xét nghiệm công thức máu giúp đánh giá tình trạng nhiễm trùng, xét nghiệm marker ung thư (tumor marker) được chỉ định để loại trừ khả năng u buồng trứng ác tính. Cần lưu ý rằng, nếu xoắn buồng trứng lành tính, hướng xử trí sẽ khác với xoắn buồng trứng ác tính. Tuy nhiên, không có phương pháp nào cho chẩn đoán chính xác tuyệt đối 100%. Chẩn đoán cuối cùng và chắc chắn nhất vẫn là khi mổ bụng thám sát, trực tiếp thấy khối u và vòng xoắn.

Nguyên tắc trong cấp cứu sản phụ khoa là nếu nghi ngờ cao u buồng trứng xoắn, cần chỉ định mổ thám sát sớm để ngăn ngừa hoại tử buồng trứng và kịp thời bảo tồn chức năng. Hiện nay, 80-90% trường hợp có thể được xử trí bằng nội soi tháo xoắn và bóc u.

2. Phẫu thuật - phương pháp điều trị triệt để u buồng trứng xoắn

Hiện nay có những phương pháp nào trong điều trị u nang buồng trứng xoắn, thưa BS? Trong quá trình can thiệp, khi nào có thể bảo tồn được buồng trứng, và khi nào buộc phải cắt bỏ? Những yếu tố nào sẽ quyết định việc giữ lại hay phải “hy sinh” buồng trứng?

BS.CK2 Nguyễn Bảo Trị - Phó Trưởng phòng Kế hoạch Tổng hợp - Bệnh viện Hùng Vương trả lời: Hiện nay, phẫu thuật vẫn là phương pháp điều trị triệt để nhất đối với u buồng trứng xoắn. Tuy nhiên, việc có bảo tồn được buồng trứng hay không phụ thuộc vào hai yếu tố quan trọng.

Yếu tố thứ nhất là bản chất của khối u buồng trứng lành tính hay ác tính. Do đó, trước phẫu thuật cần phải đánh giá kỹ lưỡng cả trên lâm sàng và cận lâm sàng, bao gồm siêu âm và xét nghiệm marker khối u, nhằm xác định nguy cơ ác tính.

Yếu tố thứ hai là diễn tiến của tình trạng xoắn. Xoắn buồng trứng có thể xảy ra ngay cả khi không có u, chẳng hạn ở tuổi dậy thì, trong thai kỳ hoặc khi buồng trứng bị kích thích, hình thành các nang cơ năng. Vì vậy, quyết định bảo tồn buồng trứng phụ thuộc vào mức độ tổn thương và khả năng hồi phục sau tháo xoắn.

Trong phần lớn các ca phẫu thuật, nguyên tắc ưu tiên là bảo tồn chức năng buồng trứng. Tuy nhiên, ở những trường hợp nghi ngờ ác tính hoặc ở phụ nữ mãn kinh, bác sĩ thường chỉ định cắt bỏ buồng trứng, thậm chí cắt luôn cả phần phụ (bao gồm buồng trứng và vòi trứng) để định hướng điều trị theo hướng ác tính.

Khi tháo xoắn, bác sĩ sẽ quan sát trực tiếp sự thay đổi màu sắc của buồng trứng để đánh giá khả năng hồi phục tuần hoàn. Thông thường, buồng trứng xoắn sẽ có màu xanh đen sậm. Nếu sau tháo xoắn, buồng trứng hồng trở lại, chứng tỏ tuần hoàn được tái lập và có thể bóc tách khối u, bảo tồn buồng trứng. Trước đây, nhiều báo cáo e ngại tháo xoắn vì lo sợ nguy cơ rối loạn đông máu, huyết khối hay thuyên tắc mạch. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây đã chứng minh tháo xoắn và bảo tồn buồng trứng, ngay cả khi màu sắc đã thay đổi, không làm tăng nguy cơ thuyên tắc, nhiễm trùng hay viêm phúc mạc.

Ngược lại, trong những trường hợp buồng trứng không hồi phục sau tháo xoắn, đã viêm phúc mạc, hoại tử hoặc vỡ, bác sĩ buộc phải cắt bỏ toàn bộ phần phụ chứa buồng trứng để đảm bảo an toàn cho người bệnh.

3. Ưu tiên bảo tồn buồng trứng và tiến bộ trong phẫu thuật nội soi

Có những điểm gì mới trong kỹ thuật phẫu thuật u nang buồng trứng xoắn hiện nay - nội soi, ít xâm lấn, bảo tồn tốt hơn - đang được áp dụng tại các cơ sở chuyên khoa như BV Hùng Vương không ạ?

BS.CK2 Nguyễn Bảo Trị trả lời: Trong phẫu thuật điều trị u buồng trứng xoắn, việc bảo tồn buồng trứng mang lại nhiều lợi ích hơn so với cắt bỏ phần phụ. Phẫu thuật bảo tồn giúp giảm nguy cơ chảy máu, hạn chế nhiễm trùng, đồng thời duy trì khả năng sinh sản tốt hơn. Vì vậy, nguyên tắc ưu tiên là bảo tồn chức năng buồng trứng, chỉ khi không thể bảo tồn mới phải cắt bỏ phần phụ.

Hiện nay có hai phương pháp phẫu thuật: mổ hở và nội soi - phương pháp ít xâm lấn hơn. Tại Bệnh viện Hùng Vương, khoảng 90% ca u buồng trứng xoắn được thực hiện bằng nội soi. Phẫu thuật nội soi mang lại nhiều lợi ích cho người bệnh. Trước hết là về thẩm mỹ: thay vì một đường mổ dài ngang hoặc dọc trên bụng, phẫu thuật nội soi chỉ cần các vết rạch vài milimet, nên hầu như không để lại sẹo lớn. Ngoài ra, nội soi còn giảm nguy cơ nhiễm trùng so với mổ hở, hạn chế mất máu nhờ ít tổn thương mạch máu thành bụng, đồng thời giúp bệnh nhân ít đau hơn sau mổ. Người bệnh được mổ nội soi có thể ngồi dậy, vận động sớm và hồi phục nhanh, sớm trở lại sinh hoạt và làm việc bình thường.

Về kỹ thuật, trước đây phẫu thuật nội soi thường sử dụng 4 lỗ trocar, sau đó cải tiến còn 3 lỗ, và gần đây tại Bệnh viện Hùng Vương đã thực hiện kỹ thuật 1 lỗ trocar ở rốn. Cách này vừa đảm bảo hiệu quả phẫu thuật, vừa tăng tính thẩm mỹ do hầu như không nhìn thấy vết mổ. Tiến bộ mới nhất là phẫu thuật nội soi qua đường tự nhiên, cụ thể là qua âm đạo. Bác sĩ sẽ đưa dụng cụ nội soi vào qua vòm cùng sau của âm đạo để tháo xoắn và bóc u buồng trứng. Với phương pháp này, bệnh nhân hoàn toàn không thấy vết mổ trên thành bụng, nâng cao tính thẩm mỹ và giảm sang chấn sau mổ.

4. Chăm sóc sau mổ và theo dõi hồi phục buồng trứng

Sau mổ tháo xoắn, khả năng phục hồi của buồng trứng như thế nào, thưa BS? Có cần theo dõi gì đặc biệt để đảm bảo buồng trứng vẫn còn “sống” và hoạt động trở lại bình thường ạ?

BS.CK2 Trần Thị Mỹ Phượng trả lời: Sau khi phẫu thuật u buồng trứng xoắn, người bệnh cần được nghỉ ngơi, có chế độ dinh dưỡng hợp lý, đồng thời tuân thủ việc theo dõi và tái khám theo đúng y lệnh ghi trong giấy xuất viện. Khả năng buồng trứng hồi phục hoàn toàn hay không, cũng như thời gian hồi phục nhanh hay chậm, phụ thuộc vào phương pháp phẫu thuật và phần buồng trứng được bảo tồn.

Nếu bệnh nhân bị cắt toàn bộ phần phụ và buồng trứng còn lại cũng đã từng cắt bỏ trước đó do bệnh lý khác, người bệnh sẽ rơi vào tình trạng mãn kinh hoàn toàn, không còn kinh nguyệt. Ngược lại, nếu vẫn còn bảo tồn được buồng trứng hoặc chỉ cắt một bên, buồng trứng còn lại thường hồi phục sau khoảng 4-6 tuần. Người bệnh sẽ có kinh nguyệt trở lại trong thời gian này, dù ban đầu chu kỳ có thể chưa đều.

Trong trường hợp sau mổ 2 tháng mà vẫn chưa thấy kinh nguyệt, bệnh nhân cần đi khám lại để được tầm soát nguy cơ suy giảm chức năng buồng trứng.

5. Nguy cơ tái xoắn buồng trứng và biện pháp dự phòng

Nếu đã từng bị xoắn buồng trứng 1 bên, người bệnh có nguy cơ bị lại ở buồng trứng còn lại không? Và có biện pháp nào giúp giảm nguy cơ tái xoắn, thưa BS?

BS.CK2 Nguyễn Bảo Trị trả lời: Hiện nay, các nghiên cứu về tỷ lệ tái xoắn buồng trứng còn rất hạn chế. Tuy nhiên, về mặt nguy cơ, tình trạng này vẫn tương tự như trước khi bệnh nhân bị xoắn buồng trứng. Cụ thể, người bệnh có u buồng trứng, đặc biệt là u bì kích thước trên 5cm, phụ nữ mang thai (đặc biệt giai đoạn từ 10-17 tuần), hoặc người có hội chứng quá kích buồng trứng đều thuộc nhóm nguy cơ cao bị xoắn tái phát.

Một số báo cáo rời rạc đề cập đến các biện pháp dự phòng như sử dụng thuốc ngừa thai phối hợp để giảm nguy cơ tái xoắn, hoặc trong phẫu thuật có thể treo buồng trứng cố định vào thành bụng nhằm hạn chế sự di động, từ đó giảm khả năng xoắn. Tuy nhiên, các bằng chứng này chưa đủ độ tin cậy để đưa ra khuyến cáo áp dụng thường quy.

Điều quan trọng nhất vẫn là khám phụ khoa định kỳ để phát hiện sớm những bất thường, đặc biệt là khối u buồng trứng. Khi phát hiện u, bác sĩ sẽ dễ dàng theo dõi và xử trí trước khi xảy ra biến chứng xoắn.

Sau phẫu thuật tháo xoắn lần đầu, nguy cơ tái xoắn có thể xuất hiện ở cả bên đã được điều trị hoặc buồng trứng còn lại, song chưa có số liệu chính xác về tỷ lệ này. Về mặt nguy cơ, phụ nữ vẫn có khả năng bị xoắn như những trường hợp bình thường nếu tồn tại các yếu tố nguy cơ: u bì buồng trứng trên 5cm (do cấu trúc không đồng đều khiến khối u dễ di động), mang thai hoặc hội chứng quá kích buồng trứng. Những yếu tố này đều làm tăng khả năng buồng trứng bị xoắn trở lại.

>>> Đọc thêm phần 1: U nang buồng trứng xoắn - Nhận diện sớm để không trễ “giờ vàng”

>>> Đọc thêm phần 3: Bảo tồn thiên chức làm mẹ sau u buồng trứng xoắn

Series Truyền hình trực tuyến Radar Sản phụ khoa do Bệnh viện Hùng Vương phối hợp cùng Cổng thông tin Tư vấn sức khỏe AloBacsi thực hiện, phát sóng định kỳ vào 19h Thứ 4 của tuần 1 và tuần 3 mỗi tháng.