TS.BS Phạm Nguyên Quý: Vì sao có bác sĩ rất giỏi… nhưng bệnh nhân vẫn muốn đổi đi?

Có những bệnh nhân bước vào phòng khám và muốn nghe bác sĩ giải thích thật kỹ từng chỉ số, từng nguy cơ, từng lựa chọn điều trị.

Nhưng cũng có người chỉ muốn nghe BS chốt một câu: “Bác yên tâm, bác đang ổn lắm.”

Có bác sĩ nói rất logic, rõ ràng, nhanh gọn.

Có bác sĩ lại thích trò chuyện, tạo cảm giác thân mật trước khi đi vào chuyên môn.

Đôi khi, cả hai BS đều là người tốt, có chuyên môn, có thiện chí - nhưng vẫn có thể gây “thảm họa giao tiếp” đối với một nhóm bệnh nhân.

Tại sao vậy? 

Câu trả lời có thể nằm ở KHÔNG HỢP tính cách.

Gần đây nhiều người nói tới MBTI - hệ thống chia nhóm tính cách thành 16 kiểu. Dĩ nhiên MBTI không phải “chân lý khoa học tuyệt đối”, nhưng nó khá vui và hữu ích để hiểu rằng: “À… hóa ra người đối diện không cố tình làm mình khó chịu. Chỉ là họ suy nghĩ/phản ứng khác mình.”

Trong thực hành y khoa, hiểu được điều này là cực kỳ quan trọng. Bởi bệnh nhân đâu chỉ cần thuốc. Họ cần cảm giác được hiểu và yêu thương. Còn bác sĩ đâu chỉ chữa bệnh. Họ còn phải “giao tiếp hiệu quả trong áp lực hằng ngày”.

Xin giới thiệu vài tình huống thường gặp điển hình.

A. LÝ TRÍ/Thinking gặp CẢM XÚC/Feeling

Bác sĩ LÝ TRÍ: “Khối u hiện tại đáp ứng kém. Chắc vài tháng nữa bác hết thuốc.”

Bệnh nhân: “… Vậy là tôi sắp ra đi hả bác sĩ?”

Bác sĩ thật ra không sai. Họ đang nói sự thật, chính xác, khoa học.

Nhưng với bệnh nhân thiên về cảm xúc, cách nói quá trực diện có thể giống một “nhát dao tâm lý”.

Ngược lại, nếu bác sĩ quá mềm mỏng: “Bác đã cố gắng nhiều, tôi ước gì có loại thuốc khác…” thì bệnh nhân kiểu LÝ TRÍ lại khó chịu: “Rốt cuộc bệnh tôi tiến triển như thế nào? Sao bác sĩ mà mơ hồ thế?”

Khủng hoảng xảy ra khi:

- Một bên cần dữ liệu

- Còn một bên lại muốn sự đồng cảm

Để giảm thiểu khoảng cách này, hãy nhớ rằng “Thông tin đúng phải đi kèm cách nói phù hợp”

- Bác sĩ hãy hỏi: “Bác muốn nghe chi tiết chuyên môn hay muốn tóm tắt dễ hiểu?”

- Bệnh nhân cũng nên nói thật: “Tôi hơi nhạy cảm, bác sĩ giải thích từ từ giúp tôi nhé.”

B. Hướng nội/Introvert gặp Hướng ngoại/Extrovert

Có những bác sĩ cực giỏi chuyên môn nhưng ít nói. Họ thường khám rất nhanh, viết rất đẹp. Nhưng biểu cảm khuôn mặt hay giống… giám khảo kỳ thi.

Trong khi đó bệnh nhân hướng ngoại thì thường muốn kể nhiều về bản thân mình, muốn hỏi nhiều và được quan tâm.

Khi hai tính cách này gặp nhau, chỉ sau 5 phút, bệnh nhân sẽ nghĩ: “Bác sĩ lạnh lùng quá…”

Trong khi bác sĩ lại nghĩ: “Bác đi vào trọng tâm dùm…”

Ngược lại cũng có bác sĩ nói...quá nhiều trong khi bệnh nhân hướng nội đang muốn yên tĩnh để tiêu hóa thông tin.

Để giảm thiểu khoảng cách này, hãy nhớ rằng:

- Không phải ai im lặng cũng khó gần.

- Không phải ai nói nhiều cũng dễ tính. 

Đừng đánh giá sự quan tâm chỉ qua sự nồng nhiệt. Một bác sĩ ít nói vẫn có thể rất thương bệnh nhân. Chỉ là họ biểu hiện khác với điều bạn muốn thôi.

Một điều thú vị là không có MBTI nào “tốt hơn” hay “tốt nhất”

Trong bệnh viện lẫn trong cuộc sống, mỗi kiểu tính cách đều có điểm mạnh:

- Người lý trí giúp bệnh nhân quyết định rõ ràng

- Người cảm xúc giúp bệnh nhân thấy được an ủi

- Người nguyên tắc giữ điều trị an toàn

- Người linh hoạt giúp thích nghi khó khăn

Quan trọng nhất, không phải là so đo: “Bệnh nhân thuộc nhóm nào?” hay “Bác sĩ thuộc nhóm nào”, mà là tôn trọng sự khác biệt và xem trục trặc có đang xảy ra vì “lệch tần số” hay không.

Là bác sĩ điều trị ung thư tại Nhật Bản, tôi thấy rằng những khác biệt tính cách này có thể vượt qua “êm dịu” hơn bằng:

- Một câu hỏi xác nhận nhẹ nhàng,

- Lời giải thích chậm hơn,

- Lắng nghe không phán xét,

Đó cũng là những cân nhắc giúp cải thiện trải nghiệm của người bệnh. Vì cuối cùng, bệnh nhân thường không nhớ hết tên thuốc, nhưng họ nhớ rất lâu cảm giác khi được đối xử như một con người. 

Điều trị tốt không chỉ là điều trị đúng. Mà còn là “bắt đúng tần số” của nhau để "ăn rơ".

TS.BS Phạm Nguyên Quý

Trưởng khoa Ung thư Nội khoa, Bệnh viện Trung ương Kyoto Miniren

NCV lâm sàng Đại học Kyoto

Đồng sáng lập Y học cộng đồng

BS tư vấn/cố vấn tại Bernard Healthcare