Vô sinh ở nam giới: Khỏe mạnh vẫn có khả năng vô sinh

1. Không phải cứ khỏe mạnh là khả năng sinh sản bình thường

Nhiều nam giới cho rằng mình vẫn khỏe mạnh, thường xuyên tập thể thao, đời sống tình dục bình thường nên không nghĩ bản thân có thể gặp vấn đề về sinh sản. Tuy nhiên, trên thực tế vẫn có không ít trường hợp được phát hiện vô sinh. Từ kinh nghiệm thăm khám hằng ngày, bác sĩ có thường gặp những trường hợp như vậy không ạ?

TS.BS Lê Vũ Tân - Khoa Nam học, Bệnh viện Bình Dân trả lời: Chúng ta không thể đánh giá khả năng sinh sản của một người nam giới chỉ dựa vào vẻ bề ngoài.

Trong quá trình thăm khám và tư vấn cho các trường hợp vô sinh hiếm muộn nam, tôi gặp rất nhiều bệnh cảnh khác nhau. Có những trường hợp nhìn bên ngoài rất vạm vỡ, cơ bắp, nhưng khi làm xét nghiệm lại không có tinh trùng. Khi khai thác bệnh sử kỹ hơn, những người này cho biết họ thường xuyên tập gym và tự ý sử dụng testosterone.

Một bệnh cảnh khác là những người đàn ông đến khám vì vô sinh hiếm muộn có vóc dáng rất cao, khoảng trên 1,8 m, tay chân dài nhưng hơi gầy. Khi thăm khám, chúng tôi nhận thấy hai tinh hoàn bị teo nhỏ. Đây là biểu hiện điển hình của hội chứng Klinefelter - một rối loạn nhiễm sắc thể khiến nam giới có tay chân dài, tinh hoàn teo nhỏ và khả năng có con tự nhiên rất thấp nếu không được can thiệp y khoa, đặc biệt là các can thiệp chuyên sâu về nam khoa.

Ngoài ra, cũng có những trường hợp người nam giới sau hơn một năm kết hôn và mong con nhưng vẫn không chịu đi khám. Dù được vợ và gia đình nhiều lần thuyết phục, họ vẫn cho rằng nguyên nhân không phải từ mình. Nhiều người chia sẻ: "Ông bà mình vẫn nói cây độc không trái, gái độc không con, nên nhiều khi nguyên nhân là từ phụ nữ chứ không phải từ em. Em ăn uống bình thường, nhậu được, hút thuốc cũng bình thường". Họ rất tự tin vào sức khỏe của bản thân. Tuy nhiên, khi xét nghiệm tinh dịch đồ, kết quả cho thấy mật độ tinh trùng chỉ còn vài triệu trên mỗi ml. Trong trường hợp này, chúng tôi xác định nguyên nhân vô sinh đến từ người chồng, trong khi người vợ đã được khám và đánh giá sức khỏe sinh sản hoàn toàn bình thường.

Qua những câu chuyện trên có thể thấy, vô sinh hiếm muộn có thể xuất phát từ cả nam giới và nữ giới với tỷ lệ tương đương nhau. Vì vậy, nếu một cặp vợ chồng đã kết hôn, mong con và quan hệ đều đặn trong hơn một năm nhưng vẫn chưa có tin vui thì cả hai nên cùng đi khám hiếm muộn. Người nam nên được thăm khám bởi bác sĩ nam khoa, còn người nữ nên đến khám với bác sĩ chuyên khoa sản phụ khoa hoặc chuyên khoa hỗ trợ sinh sản (IVF).

2. Vô sinh không đồng nghĩa với yếu sinh lý

Một quan niệm khá phổ biến hiện nay là đàn ông vô sinh đồng nghĩa với yếu sinh lý. Tuy nhiên, nhiều nam giới vẫn duy trì đời sống tình dục bình thường, có ham muốn và đạt cực khoái như bình thường nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc có con. Vì sao sinh lý bình thường nhưng khả năng sinh sản lại bị ảnh hưởng, thưa bác sĩ?

TS.BS Lê Vũ Tân trả lời: Trước khi phân tích vì sao tinh trùng của người đàn ông bị suy giảm chất lượng, chúng ta cần làm rõ khái niệm "yếu sinh lý" - một thuật ngữ mà rất nhiều người vẫn thường sử dụng.

Trước đây, khi một cặp vợ chồng kết hôn hơn một năm hoặc nhiều năm mà vẫn chưa có con, người xung quanh thường xì xào rằng người chồng "bị yếu". Tuy nhiên, từ "yếu" ở đây thực chất được dùng để ám chỉ tinh trùng yếu, chứ không phải yếu sinh lý theo đúng nghĩa.

Thực tế, "yếu sinh lý" là một thuật ngữ dân gian, bao hàm rất nhiều bệnh lý khác nhau trong nam khoa. Rối loạn cương dương được gọi là yếu sinh lý, xuất tinh sớm cũng được gọi là yếu sinh lý. Giảm ham muốn tình dục hay vô sinh hiếm muộn cũng thường được xếp chung vào khái niệm này.

Vì vậy, khi một người đàn ông đến khám và cho biết mình bị yếu sinh lý, các bác sĩ nam khoa sẽ phải phân loại cụ thể người bệnh đang gặp vấn đề gì. Nếu người bệnh đến khám vì vô sinh hiếm muộn, bác sĩ sẽ chỉ định các xét nghiệm cần thiết để đánh giá số lượng và chất lượng tinh trùng.

Ở những trường hợp kết quả xét nghiệm cho thấy số lượng và chất lượng tinh trùng suy giảm, có thể hình dung số lượng tinh trùng giống như số lượng "con cá". Số lượng càng nhiều thì khả năng có tinh trùng di chuyển đến gặp trứng để thụ tinh càng cao. Còn chất lượng tinh trùng thể hiện ở khả năng di động. Tinh trùng cần bơi khỏe, bơi tốt thì mới có thể vượt qua quãng đường dài để đến gặp trứng và thực hiện quá trình thụ tinh.

Hiện nay có rất nhiều nguyên nhân khiến số lượng và chất lượng tinh trùng của nam giới suy giảm. Đây không chỉ là nhận định cá nhân mà đã được nhiều nghiên cứu trên thế giới ghi nhận. Các nghiên cứu đều cho thấy chất lượng tinh trùng của nam giới đang có xu hướng giảm dần theo thời gian.

Một trong những nguyên nhân là các bệnh lý. Một số bệnh có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh tinh, chẳng hạn như viêm tinh hoàn hoặc viêm tinh hoàn do quai bị. Sau viêm, tinh hoàn có thể bị teo. Nếu chỉ còn một bên tinh hoàn hoạt động thì số lượng và chất lượng tinh trùng cũng sẽ bị ảnh hưởng.

Ngoài ra, một số bệnh lý khác như giãn tĩnh mạch thừng tinh, tinh hoàn ẩn hoặc thoát vị bẹn cũng có thể tác động đến hệ sinh sản của nam giới, làm suy giảm cả số lượng lẫn chất lượng tinh trùng.

Bên cạnh bệnh lý, lối sống cũng là một yếu tố quan trọng. Một số nghề nghiệp có nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng tinh trùng, đặc biệt là những người làm nông nghiệp, thường xuyên tiếp xúc với hóa chất. Trong đó, thuốc trừ sâu là một trong những tác nhân rất nguy hại đối với tinh trùng.

Khi thăm khám, tôi thường hỏi người bệnh có sử dụng đầy đủ các biện pháp bảo hộ khi phun thuốc trừ sâu hay không, có tiếp xúc an toàn với hóa chất hay không. Bởi trên thực tế, nhiều người không để ý rằng nếu không che chắn cẩn thận, họ có thể hít phải hóa chất hoặc để hóa chất bám vào tay chân. Sau đó, trong quá trình ăn uống hoặc sinh hoạt, các chất này có thể vô tình đi vào cơ thể và ảnh hưởng đến sức khỏe sinh sản.

Ngoài ra, một số yếu tố thuộc lối sống hiện đại cũng góp phần làm suy giảm số lượng và chất lượng tinh trùng. Đặc biệt là tình trạng căng thẳng kéo dài. Stress có thể đến từ công việc, áp lực gia đình hoặc thậm chí từ mạng xã hội. Những yếu tố này đều có thể ảnh hưởng bất lợi đến chất lượng tinh trùng.

Bên cạnh đó, nhiều người trẻ hiện nay thường rất tự tin vào sức khỏe sinh sản của mình vì cho rằng còn trẻ nên chưa cần lo lắng. Chính vì vậy, họ duy trì các thói quen như uống nhiều rượu bia, hút thuốc lá hoặc sử dụng các chất kích thích. Những thói quen này có thể chưa gây ảnh hưởng rõ rệt trong thời gian ngắn, nhưng nếu tiếp tục kéo dài, số lượng và chất lượng tinh trùng sẽ suy giảm dần. Đến khi lập gia đình và có nhu cầu sinh con, kết quả xét nghiệm mới cho thấy khả năng sinh sản đã giảm đi đáng kể, thậm chí rất khó có con.

3. Hiểu đúng cơ chế vô sinh ở nam giới

Hiện nay, nhiều cặp vợ chồng cũng chủ động trì hoãn việc sinh con để tập trung cho công việc và cuộc sống. Nhiều nam giới cho rằng mình còn trẻ, sinh lý bình thường, tập luyện thường xuyên, không hút thuốc, không uống rượu bia nên hoàn toàn yên tâm về sức khỏe sinh sản. Tuy nhiên, đến khi đi khám mới phát hiện gặp khó khăn trong việc có con. Vậy đâu là những nguyên nhân phổ biến dẫn đến tình trạng này, thưa bác sĩ?

TS.BS Lê Vũ Tân trả lời: Để hiểu rõ nguyên nhân gây vô sinh ở nam giới, trước hết cần hiểu về cơ chế sinh sản của nam giới.

Có thể hình dung tinh hoàn giống như một "nhà máy" sản xuất tinh trùng. Sau khi được tạo ra, tinh trùng sẽ đi qua hệ thống đường dẫn tinh để được vận chuyển từ tinh hoàn đến nơi dự trữ là túi tinh. Túi tinh nằm ở hai bên, phía sau bàng quang.

Khi quan hệ tình dục và người đàn ông đạt cực khoái, quá trình xuất tinh sẽ diễn ra. Lúc này, tinh dịch được tạo thành từ dịch của tuyến tiền liệt kết hợp với lượng lớn tinh trùng được phóng thích từ túi tinh. Như vậy, tinh dịch của nam giới gồm hai thành phần: phần dịch và phần tinh trùng. Có thể hình dung phần dịch giống như "nước", còn tinh trùng là những "con cá" bơi trong đó.

Với cơ chế này, bất kỳ nguyên nhân nào ảnh hưởng đến quá trình sản xuất hoặc vận chuyển tinh trùng đều có thể dẫn đến vô sinh hiếm muộn ở nam giới.

Ví dụ, nếu "nhà máy" sản xuất tinh trùng hoạt động không tốt, chẳng hạn tinh hoàn bị teo do bẩm sinh hoặc do quá trình viêm nhiễm, thì khả năng sản xuất tinh trùng sẽ suy giảm nghiêm trọng, thậm chí hầu như không còn.

Một trường hợp khác là tinh hoàn vẫn sản xuất tinh trùng bình thường, nhưng hệ thống đường dẫn tinh bị tắc. Trong nam khoa, tình trạng này được gọi là vô sinh do tắc nghẽn hoặc vô tinh do tắc nghẽn. Đối với những trường hợp này, tinh hoàn vẫn sản xuất tinh trùng rất tốt, nhưng tinh trùng bị ứ lại ở mào tinh hoặc đoạn đường dẫn tinh phía trước vị trí tắc. Phần phía sau chỗ tắc sẽ không có tinh trùng vì tinh trùng không thể đi qua đoạn bị tắc để ra ngoài.

Như vậy, đối với những người nam giới đã kết hôn hơn một năm, mong con nhưng vẫn chưa có thai, nên chủ động đi khám. Sau khi thăm khám và thực hiện các xét nghiệm cần thiết, bác sĩ sẽ đánh giá nguyên nhân gây vô sinh là gì để lựa chọn phương pháp tiếp cận và điều trị phù hợp cho từng trường hợp.

4. Quan sát tinh dịch có đủ để đánh giá khả năng sinh sản?

Bác sĩ có thể chia sẻ, cách nào để phát hiện sớm những nguy cơ ảnh hưởng đến khả năng sinh sản trước khi nam giới bước vào giai đoạn lập gia đình và sinh con không, thưa bác sĩ?

TS.BS Lê Vũ Tân trả lời: Hiện nay, trong chuyên ngành nam khoa và y học sinh sản có một khái niệm gọi là khám sức khỏe tiền hôn nhân. Đây là chương trình khám dành cho cả nam và nữ nhằm đánh giá sức khỏe sinh sản trước khi kết hôn hoặc trước khi có kế hoạch sinh con.

Đối với nam giới, khi đến khám sức khỏe sinh sản tiền hôn nhân, trước hết bác sĩ sẽ khai thác tiền sử bệnh tật, bao gồm tiền sử di truyền trong gia đình, lối sống, các bệnh lý nền và những yếu tố có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản.

Sau đó, người bệnh sẽ được thăm khám cơ quan sinh dục để đánh giá sự phát triển của dương vật, kiểm tra tinh hoàn có bị teo hay không, đồng thời khám đường dẫn tinh để phát hiện những dấu hiệu bất thường hoặc nghi ngờ tắc nghẽn.

Tiếp theo, người bệnh sẽ được chỉ định thực hiện một số xét nghiệm cần thiết. Trong đó, tinh dịch đồ là xét nghiệm đặc biệt quan trọng để đánh giá khả năng sinh sản của nam giới. Thông qua kết quả tinh dịch đồ, bác sĩ có thể đánh giá số lượng tinh trùng có bình thường hay không. Nếu số lượng đạt yêu cầu, bước tiếp theo là đánh giá khả năng di động của tinh trùng, tức tinh trùng có bơi tốt và khỏe hay không. Cuối cùng, bác sĩ sẽ xem xét hình dạng của tinh trùng có bình thường hay không. Đây là ba yếu tố quan trọng nhất khi đánh giá kết quả xét nghiệm tinh dịch đồ.

Bên cạnh đó, người bệnh cũng sẽ được thực hiện các xét nghiệm nội tiết sinh dục nhằm đánh giá chức năng nội tiết và phát hiện tình trạng suy sinh dục nếu có.

Một xét nghiệm khác cũng thường được chỉ định là siêu âm để khảo sát tinh hoàn và dương vật, giúp phát hiện các bất thường về cấu trúc trong vùng bìu và cơ quan sinh dục.

Sau khi hoàn tất quá trình thăm khám và thực hiện các xét nghiệm, dựa trên kết quả thu được, bác sĩ sẽ tư vấn cụ thể về tình trạng sức khỏe sinh sản của người bệnh.

Nếu sức khỏe sinh sản hoàn toàn bình thường, người bệnh có thể tiếp tục theo dõi và thực hiện kế hoạch học tập, công việc hoặc kế hoạch sinh con trong tương lai.

Ngược lại, nếu các kết quả cho thấy có bất thường, bác sĩ sẽ giải thích rõ những vấn đề đang tồn tại và khuyến cáo người bệnh cần theo dõi, tái khám cũng như thực hiện thêm các xét nghiệm cần thiết để xác định chính xác nguyên nhân. Việc phát hiện sớm giúp người bệnh có sự chuẩn bị và chủ động hơn trong kế hoạch sinh con sau này.

Đối với những trường hợp cần điều trị sớm hoặc có nguy cơ ảnh hưởng nhiều đến khả năng sinh sản, bác sĩ sẽ tư vấn người bệnh nên cân nhắc kế hoạch có con sớm hơn. Bởi quá trình điều trị thường cần thời gian, nếu trì hoãn quá lâu theo các kế hoạch cá nhân thì khả năng điều trị thành công có thể không còn cao như ở thời điểm được phát hiện ban đầu.

>>> Đọc thêm phần 2: Chủ động bảo vệ sức khỏe sinh sản: Tầm soát sớm, điều trị đúng