Giang mai, HIV và viêm gan B: Vì sao thai phụ cần tầm soát đủ 3 bệnh?

1. Giang mai bẩm sinh tăng trở lại: Điều gì khiến giới chuyên môn lo ngại?

Thưa bác sĩ Khanh, gần đây nhiều bệnh viện nhi ghi nhận số ca giang mai bẩm sinh có xu hướng tăng trở lại. Vì sao một căn bệnh tưởng như đã được kiểm soát lại quay trở lại, và đâu là điều khiến giới chuyên môn lo ngại nhất?

BS Trương Hữu Khanh - Phó Chủ tịch Thường trực Hội Truyền nhiễm TPHCM trả lời: Khoảng hai năm trở lại đây, chúng ta bắt đầu ghi nhận nhiều trường hợp trẻ mắc giang mai bẩm sinh. Có những trường hợp được phát hiện từ người mẹ nên có thể can thiệp kịp thời. Tuy nhiên, cũng có không ít trẻ chỉ được phát hiện mắc bệnh sau khi đã xuất viện và trở về nhà một thời gian.

Điều đáng lo ngại là phần lớn trẻ mắc giang mai bẩm sinh không có biểu hiện rõ ngay sau sinh mà diễn tiến âm thầm. Trong khi đó, ở người lớn, giang mai cũng là bệnh có diễn tiến khá kín đáo. Bệnh chỉ biểu hiện cấp tính trong một thời gian ngắn rồi tiếp tục tồn tại âm thầm trong cơ thể qua nhiều giai đoạn, thậm chí hàng chục năm sau mới xuất hiện biến chứng. Tuy nhiên, trong suốt thời gian đó, nếu người phụ nữ mang thai thì vẫn có thể lây bệnh cho con.

Việc giang mai bẩm sinh quay trở lại thực chất phản ánh tình trạng giang mai ở người lớn đang quay trở lại. Nguồn lây có thể xuất phát từ người phụ nữ hoặc từ người đàn ông lây sang người phụ nữ, sau đó truyền sang thai nhi trong quá trình mang thai. Vì vậy, đây là vấn đề rất đáng quan tâm và cần có những giải pháp kiểm soát hiệu quả.

Thông thường, khi một bệnh đã được kiểm soát nhưng lại quay trở lại, điều đó cho thấy các biện pháp phòng ngừa trước đây không còn phát huy hiệu quả hoặc không còn được duy trì như trước.

Trước đây, mọi người rất lo ngại về giang mai nên việc phát hiện sớm, xét nghiệm sớm và điều trị sớm được triển khai rất tích cực. Bên cạnh đó, giang mai có đường lây truyền tương tự HIV. Khi các biện pháp phòng ngừa HIV, đặc biệt là quan hệ tình dục an toàn, được đẩy mạnh thì số ca mắc giang mai cũng giảm theo.

Tuy nhiên, những năm gần đây, việc dự phòng HIV bằng thuốc đạt hiệu quả rất cao nên thực hành quan hệ tình dục an toàn không còn được duy trì ở mức như trước. Trong khi HIV đã có thuốc dự phòng thì giang mai lại chưa có, vì vậy bệnh vẫn tiếp tục lây truyền trong cộng đồng.

2. Giang mai bẩm sinh diễn tiến âm thầm và có thể để lại hậu quả suốt đời

Thưa bác sĩ, nhiều người cho rằng giang mai chỉ là bệnh lây truyền qua đường tình dục ở người lớn. Thực tế, giang mai bẩm sinh lại lây từ mẹ sang con. Vậy bệnh diễn tiến như thế nào và nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời thì sẽ để lại những hậu quả gì đối với trẻ?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Giang mai lây truyền qua đường tình dục ở người lớn thường diễn tiến qua nhiều giai đoạn, từ giai đoạn cấp tính ban đầu đến các giai đoạn tiếp theo.

Tuy nhiên, đối với giang mai bẩm sinh, diễn tiến của bệnh lại khác. Có những trẻ khi sinh ra đã xuất hiện các biểu hiện ngoài da như bong tróc da. Nhưng tùy vào thời điểm thai nhi bị lây nhiễm trong thai kỳ, nhiều trường hợp lại không có bất kỳ biểu hiện nào mà bệnh âm thầm tiến triển.

Trong những trường hợp này, giang mai có thể gây viêm màng não nhưng không có triệu chứng. Bệnh cũng có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh, răng và xương. Có những trẻ ngay từ khi mới sinh, chỉ cần chụp X-quang đã phát hiện xương bị tổn thương. Chính vì diễn tiến âm thầm nên rất khó nhận biết bằng mắt thường, trong khi bệnh lại ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của trẻ.

Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, hậu quả sẽ rất nặng nề. Trường hợp thai nhi nhiễm bệnh từ sớm và kéo dài trong thai kỳ có thể dẫn đến các dị tật, tổn thương xương, hư răng, ảnh hưởng hệ thần kinh và khiến trẻ chậm phát triển. Những tổn thương này có thể theo trẻ suốt đời.

Ngay cả khi trẻ đã được sinh ra nhưng bỏ lỡ cơ hội điều trị, vi khuẩn giang mai vẫn tiếp tục tồn tại trong cơ thể, gây tổn thương nhiều cơ quan, ảnh hưởng đến hệ thần kinh, làm giảm chất lượng cuộc sống và về lâu dài còn có thể trở thành nguồn lây truyền bệnh.

3. "Thời điểm vàng" để phát hiện là ngay từ đầu thai kỳ

Thưa bác sĩ, đâu là "thời điểm vàng" để phát hiện và điều trị giang mai nhằm ngăn ngừa lây truyền từ mẹ sang con? Đồng thời, trong thực tế, việc sàng lọc và chẩn đoán bệnh ở phụ nữ mang thai hiện nay đang gặp những khó khăn gì?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Thời điểm tốt nhất để phát hiện giang mai là ngay khi người phụ nữ mang thai, càng sớm càng tốt, đặc biệt trong 6 tháng đầu thai kỳ. Đây là giai đoạn cần xác định người mẹ có mắc giang mai hay không.

Nếu phát hiện sớm và điều trị đúng, vi khuẩn giang mai sẽ được loại bỏ khỏi máu người mẹ, từ đó giảm nguy cơ lây truyền qua nhau thai sang thai nhi.

Ngược lại, nếu phát hiện muộn, người mẹ vẫn cần được điều trị. Tuy nhiên, khi em bé chào đời phải được làm xét nghiệm để xác định đã bị lây nhiễm hay chưa, bởi có thể thai nhi đã nhiễm bệnh từ trước. Trong trường hợp đó, điều trị cho người mẹ sẽ không thay thế được việc điều trị cho trẻ. Sau khi sinh, em bé cũng cần được điều trị để tránh vi khuẩn tiếp tục tồn tại trong cơ thể, gây tổn thương nhiều cơ quan và để lại hậu quả lâu dài.

Tuy nhiên, việc phát hiện sớm trên thực tế không hề đơn giản. Khó khăn đầu tiên là nhiều cơ sở sản khoa chưa thực hiện xét nghiệm sàng lọc. Trong khi đó, phụ nữ mang thai thường không có triệu chứng nên nếu không xét nghiệm sẽ rất dễ bỏ sót. Đến khi em bé chào đời mới phát hiện thì đã quá muộn.

Bên cạnh đó, giang mai có nhiều loại xét nghiệm và phải trải qua nhiều bước để chẩn đoán. Có những xét nghiệm có độ nhạy rất cao, cho kết quả dương tính nhưng chưa chắc người bệnh thực sự mắc giang mai. Vì vậy, bác sĩ cần biện luận kết quả và chỉ định thêm các xét nghiệm cần thiết để xác định chẩn đoán.

Ngoài chuyên môn, việc tư vấn cho phụ nữ mang thai và gia đình cũng rất quan trọng để họ hiểu và chấp nhận xét nghiệm lại khi cần thiết. Đồng thời, thông tin của người bệnh phải được bảo mật nhằm tránh tâm lý e ngại hoặc kỳ thị, ảnh hưởng đến quá trình tầm soát và điều trị.

4. Thai phụ cần được tư vấn đúng và bảo mật thông tin

Thưa bác sĩ, với tâm lý e ngại, sợ bị kỳ thị khiến nhiều thai phụ không muốn làm xét nghiệm hoặc không dám chia sẻ về tình trạng của mình. Trong trường hợp này, nhân viên y tế cần tư vấn như thế nào để người bệnh cảm thấy an toàn, được tôn trọng và vì sao việc bảo mật thông tin lại đặc biệt quan trọng?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Khi tư vấn cho phụ nữ mang thai về những xét nghiệm mang tính nhạy cảm, trước hết cần có không gian tư vấn riêng và người tư vấn phải có đủ chuyên môn. Điều quan trọng là giúp người bệnh hiểu rằng mọi xét nghiệm đều nhằm bảo vệ sức khỏe của người mẹ và ngăn ngừa lây truyền bệnh sang em bé.

Nhân viên y tế cũng cần giải thích rõ rằng nếu phát hiện sớm thì có thể điều trị và ngăn ngừa lây truyền từ mẹ sang con. Đồng thời, cần giúp thai phụ và gia đình hiểu rằng ngay cả những người có lối sống lành mạnh vẫn có thể mắc bệnh, vì vậy không nên chủ quan hay e ngại việc xét nghiệm.

Chi phí xét nghiệm cũng không quá cao so với lợi ích mang lại, nhưng có thể bảo vệ sức khỏe của cả mẹ và con, đồng thời hạn chế lây truyền bệnh cho người khác. Do giang mai diễn tiến rất âm thầm, việc phát hiện và điều trị sớm luôn là yếu tố quan trọng nhất.

Bên cạnh đó, bảo mật thông tin người bệnh là yêu cầu đặc biệt quan trọng. Trong bối cảnh mạng xã hội và các kênh truyền thông phát triển mạnh, thông tin có thể lan truyền rất nhanh. Đối với những người không may có kết quả xét nghiệm dương tính, nếu thông tin bị tiết lộ sẽ dễ dẫn đến kỳ thị và gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến cuộc sống của họ.

Không chỉ có nguy cơ phải chịu trách nhiệm trước pháp luật, việc làm lộ thông tin còn có thể ảnh hưởng đến hạnh phúc của cả một gia đình. Chẳng hạn, khi phát hiện người phụ nữ mang thai mắc bệnh hoặc người chồng là nguồn lây cho vợ, rất dễ phát sinh mâu thuẫn, thậm chí đổ vỡ gia đình.

Nếu không được tư vấn đầy đủ và đúng cách, người bệnh cũng có thể rơi vào khủng hoảng tâm lý và có những hành vi gây nguy hiểm cho bản thân. Vì vậy, kỹ năng tư vấn và bảo mật thông tin luôn giữ vai trò hết sức quan trọng.

5. Tầm soát sớm - chìa khóa ngăn lây truyền HIV, viêm gan B và giang mai từ mẹ sang con

Việt Nam đang hướng tới mục tiêu của Tổ chức Y tế Thế giới là loại trừ lây truyền từ mẹ sang con đối với HIV, viêm gan B và giang mai. Theo bác sĩ, ngành y tế cần làm gì để đạt được mục tiêu này? Đồng thời, bác sĩ muốn gửi thông điệp gì đến các cặp vợ chồng đang chuẩn bị mang thai hoặc đang mang thai để bảo vệ em bé ngay từ trong bụng mẹ?

BS Trương Hữu Khanh trả lời: Theo tôi, chúng ta đã có hướng dẫn chuyên môn và nếu thực hiện tốt thì hoàn toàn có thể đạt được mục tiêu. Tuy nhiên, điều này còn phụ thuộc vào từng địa phương. Chẳng hạn, tại TP.HCM, công tác triển khai, giám sát, tư vấn và đào tạo được thực hiện khá bài bản. Trong khi đó, ở một số địa phương khác, năng lực và nguồn lực còn hạn chế, nhân sự làm công tác tư vấn và xét nghiệm cũng thường xuyên thay đổi.

Vì vậy, cần tăng cường đào tạo, đào tạo lại và giám sát thường xuyên. Nếu không làm tốt những việc này thì sẽ rất khó đạt được mục tiêu loại trừ lây truyền từ mẹ sang con.

Mục tiêu của Tổ chức Y tế Thế giới là không còn trẻ sơ sinh mắc HIV, viêm gan B và giang mai. Đây không chỉ là vấn đề của một cá nhân mà còn ảnh hưởng đến chất lượng giống nòi và sức khỏe của các thế hệ tương lai. Nếu không kiểm soát tốt, những căn bệnh này sẽ tiếp tục âm thầm lây truyền qua nhiều thế hệ.

Đối với các cặp vợ chồng đang chuẩn bị mang thai hoặc đang mang thai, tôi muốn nhắn nhủ rằng bên cạnh hạnh phúc của hai vợ chồng, điều quan trọng là con sinh ra phải có sức khỏe tốt cả về thể chất lẫn tinh thần.

Muốn làm được điều đó, cha mẹ cần hiểu và chủ động phòng ngừa những bệnh có nguy cơ lây truyền từ bố mẹ sang con, trong đó có HIV, viêm gan B và giang mai. Việc phòng ngừa cần bắt đầu từ xét nghiệm sàng lọc, tầm soát và điều trị đầy đủ khi cần.

Đừng cho rằng mình chắc chắn không mắc bệnh. Chỉ có xét nghiệm mới có thể khẳng định điều đó. Dù có lối sống như thế nào, khi mang thai vẫn nên thực hiện các xét nghiệm cần thiết. Chi phí xét nghiệm không quá cao nhưng có thể bảo vệ sức khỏe của cả cha mẹ và mang lại một khởi đầu khỏe mạnh cho con.