Tiết lộ cuộc “đối thoại” ngầm bên trong cơ thể: Tế bào gốc làm gì khi chạm mặt vùng tổn thương?

Thưa bác sĩ, tại sao hình ảnh cánh cửa hẹp thường được dùng khi nói về liệu pháp tế bào gốc cho bệnh mạn tính? Phải chăng đây là lựa chọn cuối cùng khi các phương pháp nội khoa truyền thống đã đi vào ngõ cụt?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng - Giám đốc Chuyên môn Trung Tâm Y khoa chuyên sâu VietHope trả lời: Nếu xem tế bào gốc là phương pháp điều trị cuối cùng khi người bệnh đã đi vào "ngõ cụt", có lẽ cách hiểu đó chưa đúng. Bởi khi hiểu như vậy, chúng ta có thể bỏ lỡ thời gian vàng - thời điểm người bệnh có khả năng đáp ứng tốt nhất với liệu pháp tế bào gốc.

"Cánh cửa hẹp" ở đây không có nghĩa là lựa chọn cuối cùng, mà cần hiểu rằng không phải người bệnh nào cũng phù hợp hoặc đáp ứng với điều trị tế bào gốc. Điều này còn tùy thuộc vào từng bệnh nhân, điều kiện nền và kiểu hình bệnh tật của họ.

Vì vậy, "cánh cửa hẹp" chính là việc lựa chọn đúng tiêu chuẩn đầu vào, để quá trình điều trị bằng tế bào gốc được thực hiện an toàn và hiệu quả hơn.

Như vậy, thời điểm áp dụng liệu pháp tế bào gốc cần được cân nhắc dựa trên tình trạng sức khỏe, bệnh nền, kiểu hình bệnh tật và nhiều yếu tố chuyên môn khác. Vậy với các bệnh mạn tính, đâu là thời điểm phù hợp để người bệnh được đánh giá khả năng đáp ứng với liệu pháp tế bào gốc?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Chính xác. Liệu pháp tế bào gốc là một phương pháp điều trị, vì vậy cũng có chỉ định và chống chỉ định rõ ràng.

Không phải người bệnh nào cũng có thể áp dụng tế bào gốc. Việc điều trị phải tùy thuộc vào từng đối tượng cụ thể. Bác sĩ cần sàng lọc kỹ để xác định người bệnh có phù hợp hay không; nếu có chống chỉ định, liệu pháp này sẽ không thể thực hiện.

Với bệnh nhân mắc bệnh mạn tính như tiểu đường hay suy thận, tế bào gốc sẽ đối thoại với các cơ quan đang tổn thương như thế nào để kích hoạt quy trình sửa chữa tự thân?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Nhiều người vẫn nghĩ tế bào gốc khi đưa vào cơ thể sẽ tạo ra một cơ quan mới hoặc thay thế những tế bào đã tổn thương. Tuy nhiên, đó chỉ là một phần rất nhỏ trong cơ chế hoạt động của tế bào gốc.

Trên thực tế, cơ chế chính của liệu pháp này là "đối thoại" với cơ thể, đặc biệt là với các tế bào hiện hữu và hệ miễn dịch.

Chẳng hạn, trong bệnh thận mạn ở giai đoạn sớm hoặc trung bình, tế bào gốc sẽ tiết ra các tín hiệu sinh học giúp ức chế phản ứng viêm, làm chậm quá trình xơ hóa, đồng thời kích thích các tế bào tiền thân tại thận tự phục hồi và sửa chữa.

Vì vậy, cơ chế quan trọng nhất của tế bào gốc là điều hòa hệ miễn dịch và tác động lên các cơ quan đang trong quá trình viêm, xơ hóa hoặc tổn thương, thay vì chỉ hoạt động như những "viên gạch" để xây dựng lại một cơ quan mới.

Thưa BS, cơ chế tự phục hồi của cơ thể ở người trưởng thành có còn hoạt động mạnh như ở trẻ nhỏ hay không? Liệu pháp tế bào gốc hỗ trợ kích hoạt khả năng tự sửa chữa đó như thế nào?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Cơ thể người trưởng thành vẫn có khả năng tự phục hồi, nhưng cơ chế này không còn mạnh mẽ như ở trẻ nhỏ. Liệu pháp tế bào gốc được ứng dụng nhằm hỗ trợ kích hoạt lại khả năng tự sửa chữa vốn có của cơ thể.

Một vết thương ở trẻ nhỏ thường lành nhanh hơn người lớn vì trẻ, đặc biệt là trẻ sơ sinh, có số lượng và tỷ lệ tế bào gốc trong cơ thể cao hơn rất nhiều.

Trong khi đó, ở người trưởng thành, số lượng tế bào gốc đã giảm đáng kể theo thời gian. Vì vậy, việc bổ sung tế bào gốc vào cơ thể nhằm giúp các tế bào này "đối thoại" với hệ miễn dịch và các mô tổn thương, từ đó kích hoạt lại quá trình tự phục hồi. Đây cũng là cơ chế cốt lõi của liệu pháp điều trị bằng tế bào gốc.

Thưa BS, dưới góc độ chuyên môn, đâu là điểm khác biệt lớn nhất giữa điều trị truyền thống - chủ yếu kiểm soát triệu chứng và tư duy phục hồi chức năng cơ quan mà y học tái tạo đang hướng tới?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Y học điều trị truyền thống chủ yếu sử dụng thuốc để tác động vào các cơ chế sinh bệnh, nhằm cắt đứt quá trình diễn tiến của bệnh.

Trong khi đó, y học tái tạo sử dụng tế bào hoặc các protein sinh học được chiết xuất từ tế bào để phát ra những tín hiệu sinh học, giúp cơ thể tự sửa chữa và điều hòa các phản ứng viêm theo cơ chế tự nhiên nhất.

Có thể hiểu đơn giản, điều trị truyền thống chủ yếu giúp kiểm soát triệu chứng, nhưng phần lớn chưa thể đảo ngược quá trình bệnh lý, dù hiện nay một số thuốc mới đã cho thấy khả năng này.

Với y học tái tạo, đặc biệt là liệu pháp tế bào gốc, ngoài việc làm chậm tiến triển của bệnh, phương pháp này còn có thể hỗ trợ phục hồi một phần chức năng của cơ quan bị tổn thương.

Thưa BS, nhiều người băn khoăn rằng liệu pháp tế bào gốc có chi phí ban đầu khá cao. Vậy xét trong dài hạn, phương pháp này có giúp người bệnh giảm gánh nặng điều trị, như giảm sử dụng thuốc, giảm số lần nhập viện hay cải thiện khả năng lao động và chất lượng cuộc sống hay không?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Khi nhắc đến tiết kiệm, nhiều người thường nghĩ ngay đến chi phí tài chính. Tuy nhiên, với một người bệnh phải nhập viện nhiều lần, ngoài chi phí điều trị và thuốc men còn có rất nhiều chi phí gián tiếp, như người thân phải nghỉ làm để chăm sóc hay những khoản phát sinh trong suốt quá trình nằm viện.

Liệu pháp tế bào gốc có chi phí điều trị ban đầu cao hơn so với điều trị thông thường. Tuy nhiên, về lâu dài, phương pháp này có thể giúp giảm số lần nhập viện, giảm chi phí điều trị và thuốc men, đồng thời người thân không phải nghỉ việc để chăm sóc. Đó là giá trị kinh tế gián tiếp mà người bệnh và gia đình có thể tiết kiệm được.

Bên cạnh đó là giá trị về tinh thần. Người bệnh có thêm nhiều thời gian không phải nằm viện, được cải thiện chất lượng cuộc sống và có thêm thời gian dành cho gia đình cũng như các hoạt động thường ngày.

Tại Bệnh viện Vạn Hạnh và Trung tâm Y khoa Chuyên sâu VietHope, chúng tôi cũng thấu hiểu những băn khoăn này nên luôn xây dựng chi phí điều trị ở mức phù hợp, để người dân có thể tiếp cận công nghệ tế bào gốc mà không phải đối mặt với rào cản tài chính quá lớn.

Thưa BS, đâu là "thời điểm vàng" để người bệnh bắt đầu can thiệp bằng liệu pháp tế bào gốc nhằm đạt hiệu quả tối ưu, thay vì chờ đến khi cơ quan đã suy giảm chức năng nghiêm trọng hoặc bệnh tiến triển đến giai đoạn muộn?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Cơ chế chính của tế bào gốc là "đối thoại" với các tế bào trong cơ thể. Muốn quá trình này hiệu quả thì các tế bào đích phải còn tồn tại và vẫn đủ khả năng tiếp nhận những tín hiệu sinh học từ tế bào gốc.

Nếu người bệnh đến ở giai đoạn quá muộn, khi cơ quan đã xơ hóa và các tế bào chức năng gần như không còn, sẽ không còn "đối tượng" để tế bào gốc phát huy tác dụng. Vì vậy, quan niệm cho rằng tế bào gốc là liệu pháp dành cho giai đoạn cuối của bệnh là hoàn toàn không đúng.

Có thể hình dung đơn giản, muốn trồng một cái cây thì phải có đất. Nếu không còn đất thì cũng không thể trồng cây. Tế bào gốc cũng vậy, phải còn những tế bào có khả năng đáp ứng thì liệu pháp mới phát huy hiệu quả.

Chẳng hạn, với bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), tôi từng gặp những bệnh nhân đến khám khi cả hai lá phổi đã xơ hóa gần như hoàn toàn. Trong những trường hợp này, tôi buộc phải từ chối điều trị bằng tế bào gốc. Dù người bệnh và gia đình rất mong muốn, nhưng nếu vẫn thực hiện thì vừa không đúng chỉ định, vừa khiến người bệnh tốn kém thời gian và chi phí mà không mang lại hiệu quả.

Vì vậy, "thời điểm vàng" của liệu pháp tế bào gốc ở mỗi bệnh lý sẽ khác nhau và cần được bác sĩ đánh giá dựa trên tình trạng bệnh, các bệnh lý nền và khả năng đáp ứng của từng người.

Lời khuyên của tôi là hãy đi khám càng sớm càng tốt nếu muốn tìm hiểu hoặc cân nhắc điều trị bằng liệu pháp tế bào gốc. Đừng chờ đến khi bệnh đã tiến triển quá muộn, bởi khi đó việc điều trị bằng y học tái tạo sẽ trở nên rất khó khăn, thậm chí không còn mang lại hiệu quả.

Thưa BS, liệu pháp tế bào gốc có thể áp dụng cho mọi bệnh mạn tính hay không? Hiệu quả điều trị sẽ phụ thuộc vào những yếu tố nào, như loại bệnh, mức độ tổn thương, thời điểm can thiệp hay khả năng đáp ứng của từng người bệnh?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Để xác định bệnh mạn tính nào có thể cân nhắc liệu pháp tế bào gốc, cần quay lại cơ chế tác động của phương pháp này. Tế bào gốc có vai trò điều hòa hệ miễn dịch, kiểm soát những phản ứng viêm không có lợi và ức chế quá trình xơ hóa.

Vì vậy, những bệnh mạn tính có cơ chế bệnh sinh liên quan đến rối loạn miễn dịch, viêm kéo dài, xơ hóa hoặc hủy mô sẽ phù hợp hơn với cơ chế tác động của tế bào gốc.

Trên thế giới hiện nay đã có nhiều thử nghiệm lâm sàng về ứng dụng tế bào gốc trong các bệnh mạn tính như xơ gan, suy thận, bệnh phổi, suy tim... Một số nghiên cứu đã ghi nhận những kết quả bước đầu về hiệu quả của phương pháp này, nhưng cũng có những kết quả chưa như mong đợi.

Lý do là hiệu quả điều trị phụ thuộc rất lớn vào tiêu chuẩn chọn bệnh và thời điểm can thiệp. Nếu lựa chọn đúng người bệnh, đúng giai đoạn, hiệu quả sẽ tốt hơn.

Do đó, bệnh mạn tính nào có thể can thiệp và can thiệp vào thời điểm nào phải do bác sĩ quyết định dựa trên bằng chứng khoa học, sau đó thảo luận kỹ với người bệnh. Chúng ta cũng cần chấp nhận rằng sẽ có những trường hợp không còn phù hợp để điều trị bằng liệu pháp tế bào gốc.

Thưa BS, với bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), liệu pháp tế bào gốc có thể giúp cải thiện chức năng hô hấp và chất lượng cuộc sống của người bệnh như thế nào? Cơ chế tác động của phương pháp này ra sao?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Cơ chế bệnh sinh chính của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là tình trạng viêm mạn tính kéo dài. Quá trình viêm này liên tục tác động lên đường thở, khiến tổ chức phổi bị tổn thương, xơ hóa và các tế bào phế nang dần bị phá hủy.

Khi được đưa vào cơ thể, tế bào gốc sẽ được các tín hiệu từ vùng phổi tổn thương thu hút đến vị trí cần điều trị. Tại đây, tế bào gốc tiết ra các tín hiệu sinh học giúp ức chế phản ứng viêm, từ đó làm chậm quá trình xơ hóa của phổi.

Đồng thời, các tín hiệu này còn kích thích những tế bào tiền thân tại phổi phát triển thành tế bào trưởng thành, góp phần thay thế các tế bào đã bị tổn thương hoặc mất chức năng. Đây là một trong những cơ chế tác động quan trọng của liệu pháp tế bào gốc trong điều trị COPD.

Ngoài ra, nhiều cơ chế khác cũng đang tiếp tục được nghiên cứu, như khả năng chống nhiễm khuẩn, cải thiện chức năng ty thể - nguồn cung cấp năng lượng của tế bào phổi - cùng nhiều cơ chế sinh học khác.

Thưa BS, liệu người bệnh sau khi điều trị bằng tế bào gốc có phải truyền tế bào gốc định kỳ suốt đời, tương tự như việc sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp hay không?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Khoảng 90% người bệnh của tôi đều hỏi: Liệu chỉ cần truyền tế bào gốc một lần là có thể duy trì hiệu quả suốt đời hay không?

Khác với điều trị bằng thuốc phải sử dụng hằng ngày, tế bào gốc sau khi được đưa vào cơ thể sẽ tồn tại từ vài tuần đến vài tháng, sau đó được đào thải theo cơ chế sinh học tự nhiên khi tế bào già và chết đi.

Tuy nhiên, dù tế bào gốc không còn tồn tại, những tín hiệu sinh học mà chúng tạo ra tại cơ quan điều trị vẫn tiếp tục phát huy tác dụng trong một khoảng thời gian nhất định.

Thời gian duy trì hiệu quả này phụ thuộc vào nhiều yếu tố, như mức độ tổn thương của cơ quan điều trị, chế độ dinh dưỡng và lối sống của người bệnh. Một lối sống lành mạnh sẽ tạo điều kiện để các tín hiệu sinh học tiếp tục phát huy hiệu quả lâu hơn.

Trên thực tế, liệu pháp tế bào gốc thường được cân nhắc điều trị nhắc lại sau khoảng 1,5-3 năm, tùy theo tình trạng bệnh, cơ địa và đáp ứng điều trị của từng người bệnh.

Bệnh nhân mạn tính thường mang tâm lý sống chung với lũ và ngại thay đổi. Bác sĩ làm thế nào để tiếp thêm niềm tin cho họ bước qua cánh cửa mới đầy tính công nghệ này?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Điều đầu tiên, tôi luôn cảm ơn người bệnh vì khi tìm đến bác sĩ, điều đó có nghĩa họ vẫn còn mong muốn thay đổi tình trạng sức khỏe của mình.

Tôi thường nói với người bệnh rằng chúng tôi sẽ cùng nhau tìm ra phương pháp điều trị phù hợp nhất, có thể là liệu pháp tế bào gốc hoặc kết hợp với những phương pháp điều trị khác, với mục tiêu mang lại hiệu quả tối ưu. Tuy nhiên, đó phải là hành trình có sự đồng hành của cả người bệnh, bác sĩ và gia đình, chứ không thể đến từ nỗ lực của riêng một phía.

Theo tôi, cách bác sĩ trò chuyện với người bệnh cũng rất quan trọng. Tôi luôn cố gắng động viên và tiếp thêm niềm tin để họ hiểu rằng nếu kiên trì điều trị và thay đổi lối sống, chất lượng cuộc sống hoàn toàn có thể được cải thiện.

Không có lý do gì để chấp nhận sống trong bi quan chỉ vì mắc một bệnh mạn tính như COPD. Người bệnh có quyền hy vọng và chúng ta hoàn toàn có thể cùng nhau biến hy vọng đó thành hiện thực.

Thưa BS, vì sao tại VietHope, liệu pháp tế bào gốc luôn được kết hợp với điều chỉnh lối sống và các phương pháp điều trị khác, thay vì chỉ sử dụng đơn thuần liệu pháp tế bào gốc?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Khi có dịp theo dõi một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng về điều trị suy tim bằng tế bào gốc tại bệnh viện lớn nhất Đan Mạch, tôi nhận thấy các chuyên gia ở đó yêu cầu người bệnh phải điều chỉnh chế độ dinh dưỡng trong 7-10 ngày trước khi điều trị bằng tế bào gốc.

Điều đó cho thấy liệu pháp tế bào gốc không thể phát huy hiệu quả nếu đứng một mình, mà luôn cần được kết hợp với dinh dưỡng, lối sống và các phương pháp điều trị phù hợp.

Tôi thường ví tế bào gốc như một cái cây. Muốn cây phát triển khỏe mạnh và cho trái ngọt thì trước hết phải chuẩn bị một mảnh đất đủ tốt. Nếu trồng cây trên một mảnh đất cằn cỗi, không được chăm sóc, cây rất khó phát triển, thậm chí có thể chết sau một thời gian.

Tế bào gốc cũng vậy. Khi người bệnh và bác sĩ cùng chuẩn bị một cơ thể ở trạng thái tốt nhất để tiếp nhận liệu pháp, hiệu quả điều trị sẽ được phát huy tối đa. Ngược lại, nếu điều trị trong tâm thế "cứ làm trước rồi tính sau", rất khó đạt được kết quả như mong đợi.

Vì vậy, khi đã đặt mục tiêu cải thiện sức khỏe, người bệnh cần đồng hành cùng bác sĩ trong suốt quá trình điều trị. Tôi luôn chia sẻ với bệnh nhân rằng, chiến thắng nào cũng cần có sự chuẩn bị và một sức khỏe tốt cũng vậy. Không có phương pháp nào chỉ cần một mũi tiêm là có thể giải quyết mọi vấn đề. Nhưng nếu cả bác sĩ và người bệnh cùng đầu tư thời gian, công sức và sự kiên trì cho hành trình điều trị, kết quả đạt được sẽ nhiều hơn những gì người bệnh kỳ vọng.

Mỗi bệnh nhân mạn tính là một bản thể với nền bệnh nền khác nhau. Quy trình lên phác đồ tế bào gốc cho từng cá nhân tại VietHope được thực hiện dựa trên những tiêu chí nào?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Tại VietHope, chúng tôi không áp dụng một phác đồ chung cho tất cả người bệnh. Mỗi người sẽ có một lộ trình điều trị được xây dựng riêng.

Trước hết, tôi luôn lắng nghe mong muốn của người bệnh khi tìm đến điều trị. Sau đó, người bệnh sẽ được đánh giá toàn diện chức năng các cơ quan để xác định có đủ điều kiện tiếp nhận liệu pháp tế bào gốc hay không.

Trên cơ sở đó, chúng tôi xây dựng phác đồ cá thể hóa, bao gồm: chuẩn bị người bệnh trước điều trị, lựa chọn loại tế bào gốc phù hợp, xác định nguồn tế bào, số lượng tế bào cần sử dụng, cũng như các liệu pháp phối hợp sau điều trị.

Mỗi người bệnh là một câu chuyện khác nhau. Vì vậy, toàn bộ quá trình từ đánh giá, chuẩn bị, điều trị đến theo dõi sau điều trị đều được cá thể hóa. Theo tôi, chính cách tiếp cận này giúp nâng cao hiệu quả điều trị cho từng người bệnh.

Sau cùng, mục tiêu lớn nhất của bác sĩ khi mở ra cánh cửa tế bào gốc cho người bệnh mạn tính là gì?

TS.BS Lê Thị Bích Phượng trả lời: Mục tiêu của chúng tôi không phải là giúp người bệnh khỏi hoàn toàn, bởi có những bệnh mạn tính không thể chữa khỏi. Điều chúng tôi hướng đến là giúp người bệnh sống tốt hơn, với chất lượng cuộc sống được cải thiện bằng những kết quả cụ thể, chứ không chỉ bằng lời nói.

Chẳng hạn, người bệnh COPD có thể hít thở gần như bình thường hơn, không còn thường trực nỗi lo phải nhập viện vì những đợt cấp. Người bệnh thoái hóa khớp có thể tự đi lại, tự leo cầu thang và tham gia những môn thể thao nhẹ phù hợp với thể trạng.

Khi người bệnh không còn bị bệnh tật chi phối quá nhiều, họ sẽ lấy lại sự cân bằng trong cuộc sống. Đó mới là mục tiêu lớn nhất mà chúng tôi hướng đến khi kết hợp y học tái tạo với các phương pháp điều trị khác tại Trung tâm Y khoa Chuyên sâu VietHope.

Trân trọng cảm ơn TS.BS Lê Thị Bích Phượng đã đồng hành cùng AloBacsi trong số podcast này!