Tích hợp chăm sóc giảm nhẹ vào hệ thống y tế cơ sở: Y học song hành cùng sự thấu cảm

Nỗi đau thể xác và gánh nặng tâm lý của người trong cuộc

Mở đầu buổi thảo luận, hội nghị dành thời gian để lắng nghe tiếng nói của những người trực tiếp đối mặt với căn bệnh nan y đã mang đến cái nhìn chân thực nhất về mục tiêu cuối cùng của mọi chính sách y tế: Nâng cao chất lượng sống cho người bệnh và gia đình.

Chị Phạm Thị Hồng Anh - một bệnh nhân ung thư vú từ cuối năm 2015 đã chia sẻ câu chuyện của bản thân, khiến cả hội trường lặng đi vì xúc động. Hành trình của chị không chỉ là những ca phẫu thuật hay những đợt hóa trị dài đằng đẵng mà còn là cuộc chiến tâm lý khốc liệt của một con người đang đứng giữa lằn ranh của sự sống và cái chết.

Chị kể lại ký ức kinh hoàng khi nằm cùng phòng bệnh với các bệnh nhân ung thư phổi giai đoạn cuối tại Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch. Hình ảnh những người bệnh phải xách theo chai dịch màng phổi bên mình đã ám ảnh chị đến tận cùng, khiến chị không khỏi bị quan cho tương lai của chính mình.

Trong đêm tối, chị trốn viện về nhà chỉ để nhìn đứa con lúc ấy mới hơn 8 tuổi. Với tâm thế của một người sắp đi xa không hẹn ngày trở lại, chị nghẹn ngào hỏi con: “Nếu chẳng may mẹ không còn sống được với con lâu hơn thì con có buồn không? Con có nhớ mẹ không?”.

Câu trả lời ngây thơ nhưng đầy sức nặng của người con đã trở thành điểm tựa duy nhất giúp chị tiếp tục chiến đấu: “Con sẽ lấy tuổi của con cho mẹ. Mẹ yên tâm, mẹ sẽ không chết”.

May mắn là sau đó chẩn đoán di căn phổi được đính chính là lao phổi, nhưng hành trình đau đớn vẫn tiếp tục với 6 lần gây mê toàn phần, những cơn đau “khủng khiếp” sau mổ mà thuốc giảm đau thông thường không thể khống chế được, và tác dụng phụ từ những đợt hóa trị khiến chị nôn mửa suốt ngày đêm.

Chị Hồng Anh chia sẻ những dòng nhật ký đầy bế tắc: “Mình muốn chết, mình không còn muốn bất kỳ thứ gì trên đời này nữa”. Nỗi sợ hãi lớn nhất của chị là sự thiếu thông tin và hỗ trợ y tế tại nhà khi gặp các phản ứng không mong muốn hay những lúc trở nặng giữa đêm. Chị tham thiết mong muốn chăm sóc giảm nhẹ (CSNG) được đưa về y tế cơ sở để đồng hành cùng người bệnh trong chặng đường khó khăn khi phải điều trị tại nhà.

Tiếp nối mạch cảm xúc, chị Lê Hải Đường - thân nhân bệnh nhân đã chia sẻ góc nhìn của người chăm sóc. Chị cho biết đã từng giữ vị trí quản lý cao cấp ở công ty nước ngoài nhưng phải nghỉ việc để chăm sóc cha bị ung thư phổi. Đau đớn chồng chất, một thời gian sau mẹ chị cũng phát hiện mắc ung thư vú.

Chị mô tả lại cảm giác bất lực khi thấy người cha vốn can trường, bản lĩnh nay trở nên yếu ớt, ôm lấy con gái và rơi nước mắt nói: “Con ơi bố mệt quá!”.

Gánh nặng chăm sóc khiến chị rơi vào trạng thái quá tải, căng thẳng kéo dài, mất ngủ và luôn bị ám ảnh bởi tiếng ho của cha. Chị nhận ra rằng chăm sóc một người bệnh nặng là câu chuyện rất lớn. Đó là nỗi lo cho từng bữa ăn, là sự bất an trước các tác dụng phụ xảy ra hằng ngày và là sự tuyệt vọng khi người thân muốn chấm dứt cuộc sống vì đau đớn.

Thông điệp mạnh mẽ nhất chị gửi đến hội thảo là: “Cần đến cả một ngôi làng để chăm một người bệnh nặng, từ lúc họ bệnh cho đến lúc ra đi”. Chị khẳng định sự có mặt của CSGN tại cơ sở sẽ giúp hành trình của cả người bệnh và thân nhân nhẹ nhàng hơn rất nhiều.

Tầm nhìn về sự chăm sóc toàn diện: Kết nối hệ thống và tiếp cận đa chiều

Từ những câu chuyện thực tế, BS.CK2 Võ Đức Hiếu - Phó Chủ tịch Hội Y học Chăm sóc giảm nhẹ Việt Nam - Phó Giám đốc Bệnh viện Ung bướu TPHCM đã tổng kết và đưa ra những định hướng quan trọng. Ông khẳng định ung thư ngày nay không còn là “án tử” nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng, minh chứng rõ ràng là sự hiện diện của chị Hồng Anh sau 11 năm điều trị.

Tuy nhiên, để có được kết quả đó, hệ thống y tế cần sự kết nối chặt chẽ từ tuyến trên xuống tuyến cơ sở để người bệnh dễ dàng tiếp cận sự tư vấn, chăm sóc và giảm thiểu các triệu chứng vất vả trong quá trình điều trị.

BS.CK2 Võ Đức Hiếu nhấn mạnh rằng mô hình y tế hiện đại phải chuyển dịch sang chăm sóc toàn diện cho một con người, bao gồm cả thể chất, tâm lý, dinh dưỡng, xã hội và chăm sóc vết thương. Việc tạo ra các câu lạc bộ bệnh nhân và các hoạt động truyền thông giáo dục sức khỏe là rất cần thiết để trang bị cho thân nhân những kỹ năng đúng đắn, giúp họ đồng hành tốt hơn với bệnh nhân và bác sĩ. Ông bày tỏ niềm tin rằng sự đồng lòng của các tuyến y tế sẽ giúp hành trình của người bệnh dù vẫn còn dài nhưng không còn quá gian khổ.

Đồng quan điểm, TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu - Phó Giám đốc Sở Y tế TPHCM một lần nữa khẳng định vai trò cực kỳ quan trọng của CSGN tại tất cả các tuyến y tế. Ông nhấn mạnh CSGN không chỉ nên gói gọn trong các bệnh viện chuyên khoa tuyến cuối mà cần phải được thực hiện ở nhiều nơi để có thể gần dân nhất.

Thế nhưng ông cũng đặt ra câu hỏi lớn về những rào cản thực sự khiến mô hình này dù rất cần thiết nhưng vẫn chưa được triển khai rộng rãi trong suốt thời gian qua.

Giải quyết dứt điểm những rào cản cốt lõi: Cơ chế điều hành, tài chính và hành lang pháp lý

Để giải đáp cho những trăn trở về rào cản, GS.TS Phạm Mạnh Hùng - Nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế đã đưa ra nhiều ý kiến đóng góp sâu sắc dựa trên kinh nghiệm nhiều chục năm tiếp cận vấn đề này. Theo GS, vấn đề không nằm ở nhận thức, vì ai cũng biết CSGN là quan trọng, mà nằm ở vấn đề điều hành và cơ chế.

GS.TS Phạm Mạnh Hùng cảnh báo không nên coi trạm y tế cơ sở là “cái thùng không đáy” để nhồi nhét mọi nhiệm vụ vào đó mà chưa có sự tháo gỡ về nguồn lực. Ông đưa ra 5 khuyến nghị cụ thể để hiện thực hóa việc tích hợp CSGN:

1. Xác định nội dung cụ thể: Cần hướng dẫn rõ ràng những việc gì trạm y tế có thể làm được, thay vì chỉ nói chung chung về CSGN.

2. Lựa chọn ưu tiên: Nên chọn thí điểm trên một số bệnh có tỷ lệ mắc và tử vong cao trong cộng đồng để áp dụng trước.

3. Vấn đề tài chính và thu nhập là điểm mấu chốt. GS thẳng thắn đặt câu hỏi "tiền ở đâu?". Hiện nay Bảo hiểm y tế chưa chi trả cho nhân lực chăm sóc (care), mà chỉ tập trung vào điều trị. Nếu không cải thiện được thu nhập cho cán bộ y tế cơ sở khi họ gánh thêm nhiệm vụ mới, thì mô hình khó lòng bền vững.’

4. Đào tạo và nhân lực: Cần quy định rõ cán bộ nào thực hiện và chế độ đào tạo ra sao để tránh gây áp lực quá tải cho nhân viên trạm y tế.

5. Hành lang pháp lý về thuốc giảm đau (Morphine): Đây là vấn đề GS đặc biệt lo ngại. Việc sử dụng Morphine cần có quy trình pháp lý rõ ràng và sự đồng thuận với bên Bộ Công an để bảo vệ nhân viên y tế, tránh những rắc rối pháp lý không đáng có.

GS.TS Phạm Mạnh Hùng khuyến nghị TPHCM nên triển khai dưới dạng các dự án thí điểm để rút kinh nghiệm trước khi phát triển đại trà.

Kết thúc phiên thảo luận, TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu đã trân trọng cảm ơn và ghi nhân những ý kiến tâm huyết của GS.TS Phạm Mạnh Hùng. Ông cam kết Sở Y tế TPHCM sẽ cùng các chuyên gia nghiên cứu, thảo luận chi tiết các đề xuất này để việc lồng ghép CSGN vào hệ thống y tế được diễn ra suôn sẻ trong thời gian tới, đáp ứng mong mỏi của những người bệnh như chị Hồng Anh và những người chăm sóc như chị Hải Đường.

>>> "Chăm sóc giảm nhẹ là nghĩa vụ đạo đức tối thượng của người thầy thuốc"

>>> Giảm đau là quyền cơ bản nhưng tại sao 91% bệnh nhân Việt vẫn phải vật vã trong đau đớn?