Giảm đau là quyền cơ bản nhưng tại sao 91% bệnh nhân Việt vẫn phải vật vã trong đau đớn?

Thực trạng và rào cản tiếp cận Opioid tại Việt Nam

Theo ThS.BS.CK2 Nguyễn Ngọc Hương Thảo - Ủy viên BTV Hội Y học Chăm sóc giảm nhẹ Việt Nam - Trưởng khoa Chăm sóc giảm nhẹ, BV Ung bướu TPHCM, Opioid (cụ thể là Morphine) là thuốc thiết yếu không thể thiếu để triển khai chăm sóc giảm nhẹ tại cơ sở. Đây là nhóm thuốc giảm đau trung ương mạnh nhất, can thiệp vào các thụ thể thần kinh trung ương và được phân loại theo thang giảm đau 3 bậc của WHO. Mặc dù Hội đồng Y tế Thế giới từ năm 2014 đã khẳng định giảm đau là quyền con người, nhưng thực tế có đến 80% dân số thế giới chỉ tiếp cận chưa tới 10% lượng Morphine toàn cầu.

Tại Việt Nam, con số này rất đáng báo động khi lượng Opioid phân phối cho mỗi bệnh nhân chỉ đạt 125mg, so với hơn 68.000mg tại Canada. Điều này đồng nghĩa với việc 91% bệnh nhân Việt Nam phải chịu đau đớn mà không tiếp cận được thuốc.

Tại Bệnh viện Ung bướu TPHCM, dù số lượng sử dụng có tăng nhưng vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn cung ứng và quy định quản lý. Các rào cản chính ngăn cản bệnh nhân tiếp cận Opioid bao gồm:

- Tâm lý xã hội: Bệnh nhân và người nhà thường đánh đồng Morphine với ma túy, sợ nghiện hoặc quan niệm sai lầm rằng dùng thuốc sẽ khiến bệnh nhân nhanh tử vong do suy hô hấp.

- Nhân viên y tế: Thiếu đào tạo bài bản và tâm lý e ngại trách nhiệm pháp lý khi kê đơn thuốc gây nghiện.

- Hệ thống cung ứng: Các tuyến y tế cơ sở hầu như không có Morphine dạng uống.

- Pháp lý: Quy trình xin giấy xác nhận tại trạm y tế còn khó khăn, dịch vụ chăm sóc tại nhà chưa được chuẩn hóa và chưa được bảo hiểm y tế chi trả.

Nguyên tắc sử dụng và quản lý lâm sàng Opioid an toàn

BS Hương Thảo khẳng định Morphine là "tiêu chuẩn vàng" trong kiểm soát từ 70-90% các trường hợp đau ung thư và hiệu quả trong việc giảm cảm giác "chết đuối trên cạn" do khó thở ở bệnh nhân giai đoạn cuối.

Báo cáo viên lưu ý rằng thang giảm đau của WHO có thể sử dụng như một "thang máy", nghĩa là có thể dùng ngay Opioid mạnh cho bệnh nhân đau nặng mà không cần qua các bậc trung gian.

Nguyên tắc kê đơn an toàn được nhấn mạnh là "bắt đầu liều thấp và dò liều" tùy theo đáp ứng. Hiệu quả giảm đau cần được đánh giá lại sau 60 phút (uống) hoặc 30 phút (tiêm). Đặc biệt, thuốc phải được dùng theo giờ cố định (ví dụ mỗi 4 giờ với loại tác dụng ngắn) để duy trì nồng độ ổn định trong máu, tránh để bệnh nhân rơi vào cơn đau bùng phát dữ dội. Ngoài liều cố định, cần có liều cứu hộ (chiếm 10-20% tổng liều ngày) để kiểm soát các cơn đau đột ngột.

Về tác dụng phụ, táo bón là hiện tượng chắc chắn xảy ra và không tự hết, vì vậy bác sĩ cần kê kèm thuốc nhuận tràng ngay khi bắt đầu điều trị bằng Opioid. Các tác dụng phụ khác như buồn nôn, ngủ gà hay ức chế hô hấp cần được theo dõi kỹ bằng cách kiểm tra nhịp thở và nồng độ oxy. Bài báo cáo cũng phân biệt rõ giữa hiện tượng dung nạp thuốc (sinh lý bình thường), nghiện (bệnh lý tâm thần hiếm gặp ở bệnh nhân đau thực thể) và giả nghiện (do liều thuốc hiện tại chưa đủ kiểm soát đau).

Mô hình Opioid Stewardship và định hướng tương lai

Để giải quyết các bất cập, ThS.BS.CK2 Nguyễn Ngọc Hương Thảo đề xuất áp dụng mô hình Quản lý Opioid (Opioid Stewardship). Đây là chương trình phối hợp giữa chính sách và thực hành nhằm thúc đẩy việc sử dụng Opioid hợp lý, đúng thuốc, đúng liều và đúng bệnh nhân.

Mục tiêu cốt lõi của mô hình này bao gồm:

Một là, tối ưu hóa lợi ích lâm sàng: Không chỉ nhìn vào liều lượng mg mà phải đặt mục tiêu cụ thể trên từng cá nhân như giúp bệnh nhân ngủ được, ăn được và tự chăm sóc được.

Hai là, ngăn chặn rủi ro: Giảm thiểu lạm dụng, thất thoát thuốc nhưng tuyệt đối không cản trở quyền được giảm đau của người bệnh.

Ba là, xây dựng môi trường giao tiếp: Tạo sự cởi mở giữa bác sĩ, bệnh nhân và thân nhân trong việc chia sẻ quyết định điều trị.

Trong tương lai, chuyên gia kiến nghị cần xóa bỏ tâm lý sợ Opioid thông qua giáo dục, đảm bảo Morphine uống luôn sẵn có tại y tế cơ sở và đa dạng hóa các dạng thuốc (như siro cho trẻ em). Đồng thời, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ khám chữa bệnh từ xa để theo dõi bệnh nhân và hoàn thiện các quy định để bảo hiểm y tế chi trả cho dịch vụ chăm sóc giảm nhẹ tại nhà. Việc tích hợp các giải pháp này sẽ đảm bảo an toàn, tránh thất thoát thuốc và quan trọng nhất là nâng cao chất lượng sống cho người bệnh.

>>> "Chăm sóc giảm nhẹ là nghĩa vụ đạo đức tối thượng của người thầy thuốc"