"Chăm sóc giảm nhẹ là nghĩa vụ đạo đức tối thượng của người thầy thuốc"

Chăm sóc giảm nhẹ là nghĩa vụ đạo đức và sự đồng cảm sâu sắc

PGS.TS Eric Lewis Krakauer - Phó Giáo sư Y khoa; Giám đốc Chương trình Chăm sóc giảm nhẹ toàn cầu, Trường Y Harvard (Hoa Kỳ) bắt đầu bài trình bày bằng hình ảnh một bệnh nhân ung thư cổ tử cung đang phải chịu đựng những đau đớn khủng khiếp và sự cô độc. Ông nhấn mạnh rằng mục tiêu cơ bản nhất của hệ thống y tế và ngành y khoa chính là mong muốn được xoa dịu những đau khổ đó.

Theo định nghĩa cốt lõi, chăm sóc giảm nhẹ (CSGN) là việc ngăn ngừa và giảm bớt đau khổ dưới bất kỳ hình thức nào, không chỉ dành cho người bệnh mà còn cho cả gia đình họ, bởi khi người bệnh đau khổ, những người thân xung quanh cũng chịu tổn thương tương đương.

Dựa trên bối cảnh Việt Nam, ông đánh giá cao hướng dẫn quốc gia về CSGN cập nhật năm 2022 là một văn bản chất lượng cao và mời gọi các đồng nghiệp tham khảo để áp dụng. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng CSGN cần được "Việt Nam hóa", thích ứng hoàn toàn với văn hóa và con người bản địa, đặc biệt là trong cách chăm sóc người cao tuổi và trẻ em.

Một nguyên lý quan trọng được ông nhấn mạnh là CSGN không chỉ dành cho bệnh nhân ung thư giai đoạn cuối mà áp dụng cho tất cả các bệnh lý nghiêm trọng đe dọa tính mạng. Đặc biệt, không có một ranh giới tách biệt giữa điều trị khỏi bệnh và CSGN; thay vào đó, hai tiến trình này cần được lồng ghép song hành ngay từ thời điểm chẩn đoán, ngay cả khi người bệnh vẫn còn khả năng chữa khỏi để đảm bảo triệu chứng được kiểm soát tốt nhất.

Về mặt đạo đức, ông dẫn chứng Nghị quyết của Đại hội đồng Y tế Thế giới năm 2014, khẳng định CSGN là nghĩa vụ đạo đức của tất cả hệ thống y tế và của mỗi nhân viên y tế. Để hiện thực hóa điều này, việc tích hợp CSGN vào hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu là thành tố thiết yếu theo Tuyên ngôn Astana 2018, bên cạnh các trụ cột như nâng cao sức khỏe, phòng bệnh, chữa bệnh và phục hồi chức năng.

Tại Việt Nam, PGS Eric gợi mở việc suy ngẫm về "chữ Hiếu" trong y tế hiện đại: Liệu việc sử dụng máy móc để kéo dài sự sống trong đau đớn, khi chất lượng sống quá thấp, có thực sự là hiếu thảo, hay việc xoa dịu đau khổ mới là hành động nhân văn hơn. Ông tìm thấy sự tương đồng giữa triết lý CSGN với hình ảnh Phật Bà nghìn mắt nghìn tay thấu hiểu nỗi đau nhân thế và lời dạy "Lương y phải như từ mẫu" của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Bằng chứng khoa học về hiệu quả của chăm sóc giảm nhẹ sớm

Để minh chứng cho sức mạnh của việc tích hợp CSGN sớm, PGS Eric đã dẫn chứng một nghiên cứu mang tính cột mốc được thực hiện tại Bệnh viện Đa khoa Massachusetts (Hoa Kỳ) trên các bệnh nhân ung thư phổi giai đoạn tiến xa. Nghiên cứu này đã chia bệnh nhân thành hai nhóm: nhóm chứng chỉ nhận điều trị ung thư thông thường (chỉ tham vấn CSGN khi triệu chứng đã rất nặng nề) và nhóm can thiệp được tiếp cận CSGN ngay từ lúc chẩn đoán và duy trì định kỳ hàng tháng.

Kết quả nghiên cứu đã làm thay đổi hoàn toàn quan niệm của ngành y tế tại các nước phát triển như châu Âu và Bắc Mỹ. Nhóm được nhận CSGN sớm không chỉ có chất lượng cuộc sống tốt hơn, ít bị trầm cảm hơn mà còn tránh được những đợt hóa trị xâm lấn không cần thiết trong những ngày cuối đời. Một kết luận gây ngạc nhiên nhất là những bệnh nhân nhận CSGN sớm thực tế lại sống lâu hơn so với nhóm chỉ nhận điều trị ung thư đơn thuần. Điều này đập tan định kiến rằng CSGN là "từ bỏ" hay làm rút ngắn sự sống.

Từ kinh nghiệm quốc tế, PGS Eric chia sẻ rằng tại Hoa Kỳ hiện nay, CSGN đã có mặt tại tất cả các bệnh viện chuyên khoa lớn với hơn 70 chương trình đào tạo chuyên sâu. Một bệnh viện được đánh giá là đạt tiêu chuẩn cao bắt buộc phải có khoa hoặc chuyên khoa CSGN.

Ông khẳng định rằng nếu TPHCM xây dựng thành công mô hình tích hợp, thế giới sẽ có thể học hỏi rất nhiều từ thực tiễn của Việt Nam. Bên cạnh lợi ích về sức khỏe, CSGN còn mang lại giá trị kinh tế lớn khi giúp giảm thiểu các chi phí nhập viện nội trú không cần thiết và giảm gánh nặng tài chính cho gia đình khi người bệnh được chăm sóc ngay tại nhà hoặc cộng đồng.

Lộ trình để tích hợp chăm sóc giảm nhẹ vào y tế cơ sở tại Việt Nam

PGS.TS Eric Lewis Krakauer nhận định Việt Nam, đặc biệt là TPHCM, đã hoàn toàn sẵn sàng cho việc tích hợp CSGN nhờ vào sự lãnh đạo bền bỉ của Bộ Y tế, Sở Y tế và các đơn vị tiên phong như Bệnh viện Ung bướu hay Đại học Y Dược TPHCM - nơi đã thành lập bộ môn CSGN đầu tiên. Dựa trên các khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ông đề xuất triển khai một "gói thiết yếu" về CSGN tại y tế cơ sở.

Gói thiết yếu này bao gồm bốn thành tố chính. Một là thuốc thiết yếu, đặc biệt là các thuốc kiểm soát đau như Morphine. Ông kêu gọi một sự cân bằng chính sách: đảm bảo người bệnh đau mức độ trung bình đến nặng có thể tiếp cận Morphine dễ dàng nhưng đồng thời quản lý chặt chẽ để tránh thất thoát ra thị trường bất hợp pháp.

Thứ hai là trang thiết bị. Danh mục dụng cụ cơ bản cần được trang bị tại các bệnh viện khu vực và trạm y tế, bao gồm cả các thiết bị hỗ trợ tại nhà như bình oxy.

Thứ ba là hỗ trợ xã hội. Cần có sự phối hợp đa ngành để hỗ trợ chi phí cho những bệnh nhân có hoàn cảnh khó khăn, nguồn lực này có thể đến từ ngành y tế hoặc các bộ ban ngành khác.

Cuối cùng là đào tạo nhân lực. WHO khuyến cáo ba cấp độ đào tạo:

- Cấp độ cơ bản: Cho tất cả sinh viên y khoa, điều dưỡng và bác sĩ tại y tế cơ sở.

- Cấp độ trung cấp: Cho nhân viên y tế tại các chuyên khoa thường xuyên làm việc với bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo.

- Cấp độ chuyên khoa sâu: Đào tạo các chuyên gia đầu ngành để lãnh đạo và hỗ trợ chuyên môn cho hệ thống.

Cuối cùng, PGS Eric bày tỏ kỳ vọng về một mô hình chăm sóc tại nhà, nơi nhân viên y tế có thể trực tiếp đến tận giường bệnh ở vùng nông thôn hay các khu lao động nghèo để đánh giá và điều trị. Ông tin rằng với sự chuẩn bị về chính sách, nguồn thuốc thiết yếu và tâm huyết của đội ngũ y bác sĩ đang cung cấp dịch vụ "đẳng cấp thế giới" như tại Bệnh viện Ung bướu TPHCM, Bệnh viện Đại học Y Dược TPHCM, Việt Nam sẽ thực hiện được nghĩa vụ đạo đức cao cả này, mang lại sự an yên cho hàng trăm ngàn người bệnh mỗi năm.