Tế bào gốc - Từ kỳ vọng của y học hiện đại đến những ứng dụng điều trị thực tế

I. Giải mã cơ chế hoạt động của tế bào gốc

TS.BS Lê Thị Bích Phượng - Giám đốc chuyên môn Trung tâm Y khoa Chuyên sâu VietHope cho biết, cơ chế hoạt động chính của tế bào gốc không phải trực tiếp biệt hóa thành các tế bào chức năng để thay thế cơ quan bị tổn thương, mà là "đối thoại" với các tế bào sẵn có và hệ miễn dịch của cơ thể.

Tế bào gốc trung mô hoạt động như một "điều phối viên" hay "tổng đài viên". Khi được đưa vào cơ thể, chúng tiết ra các protein sinh học mang tín hiệu đến cơ quan đang tổn thương. Những tín hiệu này giúp điều hòa hệ miễn dịch, giảm phản ứng viêm, hạn chế xơ hóa và hỗ trợ loại bỏ các tác nhân gây hại như vi khuẩn, virus. Đồng thời, chúng kích thích các tế bào tiền thân còn lại tại cơ quan tự phục hồi và phát triển thành tế bào trưởng thành để thay thế những tế bào đã chết.

TS.BS Lê Thị Bích Phượng cho biết, trong y khoa, khả năng tế bào gốc tự tìm đến vùng tổn thương được gọi là cơ chế định vị. Khi một cơ quan bị tổn thương, chẳng hạn như khớp gối thoái hóa hoặc lá phổi bị viêm, cơ quan đó sẽ phát ra các tín hiệu hóa học vào dòng máu để thu hút tế bào gốc đến đúng vị trí cần điều trị. Trong trường hợp lượng tế bào gốc di chuyển theo đường máu chưa đủ, bác sĩ có thể chỉ định tiêm trực tiếp vào vùng tổn thương để tăng hiệu quả điều trị.

Chính vì cơ chế hoạt động này nên một trong những hiểu lầm phổ biến là cho rằng, tế bào gốc khi vào cơ thể sẽ giống như những "viên gạch" để xây lại cơ quan mới, "mọc" ra một lá phổi mới, một lá gan mới hoặc thay thế hoàn toàn phần mô đã bị xơ hóa. Tuy nhiên, các nghiên cứu lâm sàng cho thấy tỷ lệ tế bào gốc trực tiếp biệt hóa thành tế bào chức năng là rất thấp. Giá trị của liệu pháp chủ yếu nằm ở khả năng điều hòa môi trường sinh học và kích hoạt cơ chế tự phục hồi vốn có của cơ thể.

Theo chuyên gia, mỗi ngày cơ thể con người vẫn diễn ra hàng triệu quá trình tái tạo tế bào. Trẻ em, đặc biệt là trẻ sơ sinh, có số lượng tế bào gốc tự nhiên rất lớn nên khả năng hồi phục thường nhanh hơn người trưởng thành. Ngược lại, khi tuổi càng cao, số lượng và chức năng của tế bào gốc cũng giảm dần. Cùng với đó, stress kéo dài, viêm mạn tính và các bệnh lý nền tiếp tục làm suy giảm khả năng tự tái tạo của cơ thể, góp phần thúc đẩy quá trình lão hóa.

II. Kỳ vọng của y học hiện đại: Giới hạn, thời điểm vàng và sự khác biệt

Năm 2009, tế bào gốc vẫn là lĩnh vực rất mới tại Việt Nam, trong khi trên thế giới đã được nghiên cứu trước đó khoảng 50-60 năm. Giai đoạn đầu, phương pháp này từng bị thổi phồng và lạm dụng quá mức, đặc biệt trong lĩnh vực thẩm mỹ, khiến niềm tin của giới chuyên môn và người bệnh bị ảnh hưởng.

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của y học tái tạo, tế bào gốc dần trở thành một trong những hướng nghiên cứu đầy triển vọng của y học hiện đại. Theo TS.BS Lê Thị Bích Phượng, giá trị của liệu pháp này không nằm ở việc thay thế y học truyền thống mà bổ sung thêm một lựa chọn điều trị cho những người bệnh phù hợp.

Khác với các phương pháp điều trị thông thường chủ yếu sử dụng thuốc để kiểm soát triệu chứng hoặc làm chậm diễn tiến bệnh, y học tái tạo hướng đến việc điều hòa phản ứng viêm, giảm xơ hóa và kích thích cơ thể tự phục hồi. Chẳng hạn, thuốc giảm đau chỉ giúp người bệnh dễ chịu trong khoảng 12-24 giờ nhưng không thể đảo ngược quá trình thoái hóa. Trong khi đó, liệu pháp tế bào gốc hướng đến hiệu quả lâu dài hơn bằng cách cải thiện môi trường sinh học tại cơ quan tổn thương và hỗ trợ phục hồi một phần chức năng của cơ quan đó.

Tuy nhiên, theo TS.BS Lê Thị Bích Phượng, liệu pháp này chỉ phát huy hiệu quả khi được chỉ định đúng người và đúng thời điểm: "Tế bào gốc hoạt động bằng cách phát tín hiệu. Muốn tín hiệu đó có tác dụng thì cơ quan tổn thương vẫn phải còn những tế bào có khả năng tiếp nhận".

Nếu người bệnh đến quá muộn, khi phổi, gan hay thận đã xơ hóa gần như hoàn toàn và mất chức năng, việc truyền tế bào gốc sẽ không còn mang lại hiệu quả. TS.BS Lê Thị Bích Phượng ví điều này giống như gieo hạt trên một "mảnh đất trơ", không còn nền tảng để quá trình phục hồi diễn ra. Vì vậy, quan niệm chỉ tìm đến tế bào gốc khi mọi phương pháp điều trị đều thất bại là chưa phù hợp.

Bên cạnh đó, người bệnh cũng cần kiên nhẫn vì liệu pháp này không mang lại hiệu quả tức thì. Trong khoảng 1-2 tuần đầu, tế bào gốc chủ yếu tập trung điều hòa môi trường viêm nên người bệnh thường chưa cảm nhận rõ sự thay đổi. Từ tuần thứ hai trở đi, khi các tế bào tiền thân bắt đầu đáp ứng với tín hiệu sinh học, các triệu chứng như đau khớp hoặc khó thở mới dần cải thiện.

Theo TS.BS Lê Thị Bích Phượng, sau khi được đưa vào cơ thể, tế bào gốc chỉ tồn tại trong vài tuần đến vài tháng rồi sẽ bị đào thải theo cơ chế tự nhiên. Tuy nhiên, các tín hiệu sinh học mà chúng tạo ra vẫn tiếp tục phát huy tác dụng trong một khoảng thời gian nhất định. Thời gian duy trì hiệu quả phụ thuộc vào cơ địa, chế độ dinh dưỡng và lối sống của từng người bệnh. Vì vậy, liệu pháp này thường cần được đánh giá và cân nhắc điều trị nhắc lại sau khoảng 1,5-3 năm nếu còn chỉ định.

III. Bệnh nhân đang được hưởng lợi gì từ liệu pháp tế bào gốc?

1. Thêm lựa chọn điều trị cho bệnh lý mạn tính

Hiện nay, liệu pháp tế bào gốc đang từng bước được ứng dụng trong điều trị nhiều bệnh lý mạn tính có chung cơ chế bệnh sinh là viêm kéo dài, xơ hóa và hủy mô. Theo TS.BS Lê Thị Bích Phượng, các nghiên cứu lâm sàng trên thế giới đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực ở một số nhóm bệnh như thoái hóa khớp, đái tháo đường, suy thận, xơ gan và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD).

Trong đó, COPD là một ví dụ điển hình. Tình trạng viêm mạn tính kéo dài khiến các phế nang và đường thở bị tổn thương, xơ hóa, làm chức năng hô hấp suy giảm theo thời gian. Khi được đưa vào cơ thể, tế bào gốc sẽ di chuyển đến vùng tổn thương, điều hòa miễn dịch, giảm phản ứng viêm, làm chậm quá trình xơ hóa và kích thích các tế bào tiền thân còn lại tham gia phục hồi mô phổi. Nhờ đó, người bệnh có thể cải thiện khả năng hô hấp, giảm các đợt cấp và hạn chế phải nhập viện nhiều lần.

2. Trả lại chất lượng cuộc sống

Theo TS.BS Lê Thị Bích Phượng, mục tiêu của y học tái tạo không phải là hứa hẹn chữa khỏi hoàn toàn các bệnh mạn tính mà hướng đến cải thiện chất lượng sống. Thành công của điều trị không chỉ thể hiện qua các chỉ số xét nghiệm mà còn ở việc người bệnh có thể tự chăm sóc bản thân, đi lại dễ dàng hơn, hít thở nhẹ nhàng hơn hay không còn phải xem bệnh viện như "ngôi nhà thứ hai".

Để đạt được mục tiêu đó, liệu pháp tế bào gốc không thể áp dụng theo một công thức chung cho tất cả mọi người. Mỗi người bệnh đều phải trải qua quá trình thăm khám và sàng lọc kỹ lưỡng nhằm xác định đúng chỉ định, loại trừ các chống chỉ định và xây dựng phác đồ phù hợp với tình trạng bệnh, thể trạng cũng như các bệnh lý nền đi kèm.

Hiệu quả điều trị được theo dõi dựa trên nhiều tiêu chí, từ các chỉ số cận lâm sàng, chức năng của cơ quan tổn thương đến cảm nhận thực tế của người bệnh. "Nếu các chỉ số đều đẹp nhưng người bệnh vẫn mệt, vẫn không thể sinh hoạt bình thường thì đó chưa phải là một kết quả điều trị trọn vẹn", TS.BS Lê Thị Bích Phượng chia sẻ.

Bên cạnh đó, nữ chuyên gia nhấn mạnh tế bào gốc không thể phát huy hiệu quả nếu hoạt động đơn lẻ. Điều trị cần được kết hợp với chế độ dinh dưỡng phù hợp, kiểm soát stress, vận động và các liệu pháp hỗ trợ khác để tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình tự phục hồi của cơ thể.

"Nếu ví tế bào gốc là một cái cây thì cơ thể người bệnh chính là mảnh đất. Muốn cây phát triển khỏe mạnh thì trước hết phải chuẩn bị một mảnh đất đủ màu mỡ".

Theo TS.BS Lê Thị Bích Phượng, chính cách tiếp cận cá thể hóa kết hợp điều trị đa mô thức là nền tảng để y học tái tạo phát huy tối đa giá trị, mang đến thêm cơ hội cải thiện sức khỏe và chất lượng sống cho người bệnh mạn tính.