Những căn bệnh khiến cộng đồng hiểu lầm, hoảng sợ chỉ vì... cái tên

Cách đây không lâu, thông tin về các ca bệnh Whitmore gia tăng khiến dư luận xôn xao. Trên mạng xã hội, người ta bắt đầu chuyền tay nhau nỗi sợ hãi mang tên "vi khuẩn ăn thịt người". Cái tên nghe như bước ra từ một bộ phim kinh dị này lập tức tạo nên làn sóng hoang mang.

Nhưng như bác sĩ Trương Hữu Khanh từng chia sẻ, thế giới chỉ gọi đó là bệnh Whitmore (do vi khuẩn Burkholderia pseudomallei gây ra). Chúng trú ngụ trong đất, bùn, gây hoại tử mô hoặc áp-xe, thậm chí đôi khi chỉ gây viêm mủ tuyến mang tai ở trẻ nhỏ và hoàn toàn có thể chữa khỏi nếu phát hiện kịp thời. Bản chất vi khuẩn không hề "ăn" từng miếng thịt của bệnh nhân, nhưng chính cái tên dân dã tự chế ấy đã đẩy mức độ đáng sợ của căn bệnh lên gấp nhiều lần.

>> Xem thêm: Whitmore, vi khuẩn hoại tử và bệnh phong: đâu mới là vi khuẩn “ăn thịt người”?

Whitmore không phải trường hợp duy nhất. Trong lịch sử y học, có rất nhiều căn bệnh sở hữu những cái tên gây hiểu lầm nghiêm trọng - hoặc do góc nhìn lạc hậu trong quá khứ, hoặc do cách dịch nghĩa cơ học.

Một số đã được giới khoa học "minh oan" bằng tên gọi mới, nhưng một số khác vẫn giữ nguyên, tiếp tục thử thách tâm lý của người bệnh.

Nhóm 1: Những tên bệnh đã được đặt lại để hiểu đúng

May mắn thay, đi cùng với sự tiến bộ của nhận thức và khoa học, nhiều căn bệnh mang tính kỳ thị hoặc gây hiểu nhầm tai hại đã được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và các hội đồng y khoa quốc tế chuẩn hóa lại.

1. Tâm thần phân liệt (Schizophrenia) - Chuyển thành "Hội chứng mất tích hợp" (tại một số quốc gia)

Trong tiếng Việt, từ "phân liệt" (chia tách) khiến nhiều người lầm tưởng bệnh nhân có... hai hoặc nhiều nhân cách khác nhau cùng tồn tại trong một cơ thể (rối loạn đa nhân cách). Thực tế, bệnh lý này liên quan đến sự suy giảm khả năng liên kết giữa suy nghĩ, cảm xúc và hành vi. Sự hiểu lầm về cái tên khiến người bệnh bị gán mác nguy hiểm.

Tại Nhật Bản và Hàn Quốc, thuật ngữ này đã được đổi thành "Hội chứng mất tích hợp" (Integration Disorder) để giảm bớt sự kỳ thị và phản ánh đúng hơn bản chất thần kinh học của bệnh.

2. Đậu mùa khỉ (Monkeypox) - Đổi thành Mpox

Khi dịch bệnh này bùng phát toàn cầu, cái tên "đậu mùa khỉ" khiến công chúng đổ xô đi đổ lỗi, thậm chí có hành vi cực đoan với các loài linh trưởng. Trên thực tế, ổ chứa tự nhiên của virus này chủ yếu là các loài gặm nhấm nhỏ (như chuột, sóc), và khỉ cũng chỉ là một loài vật tình cờ bị lây nhiễm như con người. Để tránh kỳ thị địa lý, chủng tộc và loài vật, WHO đã chính thức đổi tên bệnh thành Mpox vào cuối năm 2022.

3. Cúm heo (Swine Flu) – Đổi thành Cúm A/H1N1

Vào năm 2009, đại dịch "cúm heo" bùng phát khiến ngành chăn nuôi lợn toàn cầu điêu đứng, người dân tẩy chay thịt heo dù bệnh lây từ người sang người qua đường hô hấp. Việc đổi tên thành Cúm A/H1N1 dựa trên cấu trúc kháng nguyên đã giúp trả lại sự công bằng cho ngành thực phẩm và định hướng đúng cách phòng ngừa cho cộng đồng.

4. Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) - đổi thành PMOS - Polyendocrine Metabolic Ovarian Syndrome (tạm dịch: Hội chứng đa rối loạn nội tiết - chuyển hóa buồng trứng)

Ngày 12/5/2026, tại Hội nghị Nội tiết châu Âu tổ chức ở Praha (Cộng hòa Séc), cộng đồng nội tiết học quốc tế đã công bố quyết định đổi tên “Hội chứng buồng trứng đa nang” (PCOS) thành PMOS - Polyendocrine Metabolic Ovarian Syndrome (tạm dịch: Hội chứng đa rối loạn nội tiết - chuyển hóa buồng trứng).

Hơn 50 tổ chức chuyên môn và tổ chức bệnh nhân, bao gồm Hiệp hội Nội tiết, đã tham gia vào quá trình xây dựng tên gọi mới.

Các chuyên gia nhận định PMOS là hội chứng liên quan đồng thời đến nhiều trục nội tiết, rối loạn chuyển hóa, tim mạch, thần kinh - tâm thần, da liễu và sinh sản, thay vì chỉ là vấn đề “nang ở buồng trứng”.

Nhiều phụ nữ mắc bệnh dù không có hình ảnh đa nang trên siêu âm, trong khi một số người có hình ảnh đa nang sinh lý nhưng hoàn toàn khỏe mạnh. Các biểu hiện quan trọng hơn của bệnh lại nằm ở tình trạng kháng insulin, tăng androgen, rối loạn hormone, viêm mạn tính mức độ thấp, rối loạn chuyển hóa, tâm lý và giấc ngủ.

Nhóm 2: Những cái tên "lỡ sai rồi sai luôn"

Bên cạnh đó, có những thuật ngữ y khoa dù gây hiểu lầm nhưng vì đã quá quen thuộc hoặc chưa tìm được từ thay thế tối ưu, chúng vẫn tồn tại trong từ điển y học lẫn đời sống.

1. Ung thư cổ tử cung (Cervical Cancer) – Hiểu lầm về "án tử" di truyền

Cái tên này khiến không ít phụ nữ trẻ suy sụp vì nghĩ rằng đây là bệnh ung thư tự phát do cơ địa, gene di truyền hoặc do số phận. Bản chất của hơn 95% ca bệnh này lại là một bệnh truyền nhiễm do virus HPV gây ra qua đường tình dục. Việc giữ cái tên thuần túy định vị giải phẫu học này đôi khi làm lu mờ đi sự thật quan trọng: Đây là căn bệnh ung thư hiếm hoi có thể phòng ngừa chủ động bằng vaccine và sàng lọc định kỳ.

2. Hắc lào / Lác đồng tiền (Ringworm)

Trong tiếng Anh, căn bệnh này gọi là Ringworm (Sâu vòng / Giun vòng). Cái tên này khiến người bệnh khiếp đảm vì tưởng có một loại ký sinh trùng hoặc giun sán đang bò dưới da mình tạo thành vòng tròn. Thực tế, đây hoàn toàn là một bệnh nhiễm nấm ngoài da (Dermatophytes). Bản chất của nó chỉ là tổn thương da dạng vòng, hoàn toàn không có sự xuất hiện của bất kỳ con giun nào.

3. Sốt thung lũng Rift (Rift Valley Fever) hay Sốt xuất huyết Ebola

Việc đặt tên bệnh gắn liền với các địa danh (thung lũng Rift, sông Ebola) từng là thói quen của y học thế kỷ trước. Hậu quả là nó tạo ra tâm lý chủ quan cho người ngoài vùng (nghĩ rằng bệnh chỉ ở châu Phi) và gây kỳ thị nặng nề cho nền kinh tế, du lịch của các địa phương đó, dù virus có thể dịch chuyển theo dòng giao thương toàn cầu.

Lời kết: Trả lại đúng bản chất cho y học

Ngôn từ có sức mạnh định hình thực tại. Một cái tên bệnh sai lệch không chỉ gây ra những cơn hoảng loạn tập thể vô ích - như cách người ta sợ hãi "vi khuẩn ăn thịt người" - mà còn có thể dẫn đến những hệ lụy điều trị sai hướng hoặc sự kỳ thị xã hội tàn nhẫn đối với bệnh nhân.

Để không trở thành nạn nhân của những chiếc "bẫy chữ nghĩa", cộng đồng cần tiếp cận thông tin y tế dựa trên bằng chứng khoa học và cơ chế sinh học, thay vì suy diễn từ tên gọi. Khi hiểu rằng Whitmore chỉ là một loại khuẩn đất gây áp-xe có thể điều trị bằng kháng sinh phù hợp, nỗi sợ hãi sẽ nhường chỗ cho sự chủ động và những giải pháp y tế khoa học.