Nhiệt thủy trị liệu: Stress và mất ngủ - Vòng xoáy âm thầm hủy hoại sức khỏe

Phần 1: Nhiệt thủy trị liệu: Stress và mất ngủ - Vòng xoáy âm thầm hủy hoại sức khỏe

1. Stress và mất ngủ là một vòng luẩn quẩn không hồi kết

Trong nhịp sống hiện đại với nhiều áp lực bủa vây, stress và mất ngủ giống như một "đặc sản" của thời đại. BS có thể cho biết bản chất của stress trên góc độ y khoa và những tác động của tình trạng này lên sức khỏe mỗi người?

BS Nguyễn Trung Nguyên - Chuyên gia Tâm lý Thần kinh trả lời: Hiện nay, stress và mất ngủ là hai vấn đề nổi bật, được nhắc đến thường xuyên trong đời sống hiện đại. Nhiều người than phiền rằng: “Tôi rất stress”, “Tôi luôn mất ngủ”. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ mối liên hệ chặt chẽ giữa hai tình trạng này.

Khi căng thẳng, cơ thể sẽ tiết ra hormone cortisol, một loại hormone giúp cơ thể huy động năng lượng để đối phó với tình huống stress. Đây là phản ứng sinh lý tự nhiên và mang tính tích cực trong ngắn hạn. Tuy nhiên, nếu cortisol liên tục tăng cao trong thời gian dài sẽ gây ra nhiều tác động bất lợi, đặc biệt là ức chế quá trình sản sinh melatonin, loại hormone giúp cơ thể thư giãn và dễ đi vào giấc ngủ.

Sự thiếu hụt melatonin khiến giấc ngủ bị rối loạn, dẫn đến tình trạng khó ngủ kéo dài. Hậu quả là hệ thần kinh bị suy nhược, người bệnh trở nên cáu gắt, giảm khả năng thích nghi và chịu đựng với các yếu tố stress. Chính điều này lại tiếp tục làm tăng mức độ căng thẳng, khiến giấc ngủ càng suy giảm nghiêm trọng hơn. Một vòng xoáy luẩn quẩn giữa stress và mất ngủ cứ thế lặp lại, khiến người bệnh ngày càng kiệt quệ và khó thoát khỏi tình trạng này.

2. Hãy tìm đến chuyên gia nếu stress kéo dài trên 2 tuần

Nhiều người bị stress và mất ngủ thường tự nhủ là chỉ cần mình nghỉ ngơi là sẽ vượt qua, nhưng cộng đồng cũng có câu nói vui là "cố quá thành quá cố". Vậy khi nào người bệnh nên tìm đến bác sĩ ạ?

BS Nguyễn Trung Nguyên trả lời: Stress không phải lúc nào cũng mang ý nghĩa tiêu cực. Trên thực tế, stress còn có mặt tích cực nhất định. Khi cơ thể chịu sự kích thích từ các tác nhân bên ngoài, hormone cortisol sẽ được tiết ra nhằm huy động năng lượng, giúp con người vượt qua thử thách. Đây là cơ chế phản ứng có lợi trong thời gian ngắn.

Tuy nhiên, nếu tình trạng căng thẳng kéo dài, đặc biệt là trên 2 tuần với cường độ cao, cơ thể sẽ dần mất đi khả năng phục hồi về trạng thái cân bằng ban đầu. Lúc này, hệ thống thần kinh bắt đầu rối loạn, giấc ngủ trở nên khó khăn, thậm chí tiến đến mất ngủ kéo dài. 

Điều quan trọng là nhận diện sớm các dấu hiệu ban đầu của stress như cảm giác bực bội, khó chịu, dễ cáu gắt... Đây là giai đoạn mà cơ thể vẫn còn khả năng tự điều chỉnh và cân bằng. Tuy nhiên, khi xuất hiện tình trạng khó ngủ, mất ngủ kéo dài, đặc biệt sau 2 tuần, thì đó là dấu hiệu cho thấy cơ thể đã mất đi khả năng tự điều hòa. Khi đó, người bệnh nên chủ động tìm đến chuyên gia để được hỗ trợ kịp thời, tránh rơi vào vòng xoáy stress, mất ngủ.

3. Thay đổi lối sống là yếu tố quan trọng trong điều trị stress 

Thực tế, nhiều người bị stress và mất ngủ rất ngại đi khám bệnh. Lý do bận quá chỉ là một phần, điều quan trọng là họ sợ nếu đi khám, uống thuốc sẽ bị lệ thuộc vào thuốc. BS có thể cho biết hiện nay điều trị stress và mất ngủ gồm những phương pháp gì? Và việc "lệ thuộc thuốc" có đáng sợ như nhiều người nghĩ, thưa BS? 

BS Nguyễn Trung Nguyên trả lời: Khi điều trị stress hoặc mất ngủ, điều đầu tiên cần làm là xác định nguyên nhân gây ra tình trạng đó. Hiện nay, hướng tiếp cận trong điều trị đang theo xu hướng đa phương pháp, bao gồm:

Điều trị sinh học: Sử dụng thuốc theo chỉ định.

Điều trị tâm lý - hành vi: Giúp người bệnh thay đổi lối sống, nâng cao khả năng chịu đựng, cải thiện nhận thức, phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề. Nhờ đó, người bệnh học được cách đối diện và hóa giải những tác nhân gây stress từ cuộc sống.

Theo y văn, phác đồ điều trị sẽ được cá thể hóa, tùy thuộc vào tình trạng và mức độ của mỗi người bệnh. Với các trường hợp stress mức độ nhẹ, chưa cần đến thuốc, người bệnh có thể cải thiện tình trạng thông qua các biện pháp không dùng thuốc như: liệu pháp tâm lý - hành vi, luyện tập thể dục, yoga, thiền định, hít thở sâu hoặc nhiệt thủy trị liệu. Đây là những can thiệp phù hợp ở giai đoạn đầu.

Tuy nhiên, nếu stress kéo dài và bắt đầu ảnh hưởng lên hệ thần kinh và thể trạng, người bệnh cần kết hợp cả thuốc và thay đổi lối sống. Trên thực tế, nhiều bệnh nhân khi điều trị lại chỉ chú trọng đến việc dùng thuốc, cho rằng chỉ cần uống thuốc là có thể ngủ ngon và lấy lại tinh thần. Quan điểm này dễ dẫn đến tình trạng lệ thuộc thuốc nếu không song song với điều chỉnh lối sống.

Ngoài ra, tình trạng tự ý mua thuốc, dùng thuốc sai chỉ định hoặc không tuân theo hướng dẫn của bác sĩ cũng là nguyên nhân khiến người bệnh lệ thuộc thuốc. Đáng lo ngại hơn, hiện tượng “truyền miệng” giữa người đã sử dụng và người chưa từng điều trị khiến việc dùng thuốc lan rộng không kiểm soát, đi chệch hoàn toàn với mục tiêu điều trị ban đầu.

Cần nhấn mạnh, dùng thuốc chỉ là một phần trong phương pháp sinh học. Điều trị stress hiện nay là sự kết hợp của nhiều phương pháp, trong đó quan trọng và nền tảng nhất vẫn là thay đổi lối sống.

4. Thực hiện thói quen nhỏ trong lối sống để có giấc ngủ tốt hơn

Trong cuộc sống bộn bề áp lực hiện nay, theo BS, những thói quen nào nhỏ nhưng có “quyền năng” giúp kiểm soát stress, cải thiện giấc ngủ và nuôi dưỡng sức khỏe tinh thần mỗi ngày ạ?

BS Nguyễn Trung Nguyên trả lời: Có rất nhiều việc cần làm mỗi ngày, nhưng đôi khi chỉ một vài thay đổi nhỏ cũng có thể tạo ra sự khác biệt trong kết quả điều trị.

Trong việc thay đổi lối sống, buổi tối trước khi đi ngủ, người bệnh nên tắt các thiết bị điện tử trước khoảng 1 giờ để tránh bị các tác động kích thích từ ánh sáng và sóng điện từ.

Tiếp theo, thực hiện vài động tác hít thở sâu trước khi ngủ sẽ giúp cơ thể thư giãn. Ngoài ra, tắm nước ấm trước khi ngủ khoảng 1 tiếng cũng là một cách hỗ trợ thư giãn cơ thể.

Đây đều là những việc làm đơn giản nhưng có thể giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ, giúp người bệnh ngủ dễ hơn và sâu hơn.

5. Các loại hormone tốt cho sức khỏe, giảm căng thẳng

Nhiều người đề cập tới hóc môn endorphin, giúp giảm căng thẳng và cơn đau. BS có thể cho biết cụ thể hơn về hóc môn này, và có những cách nào để tăng nồng độ endorphin một cách tự nhiên và an toàn? Ngoài ra còn có những hóc môn nào mà chúng ta cần quan tâm nữa ạ?

BS Nguyễn Trung Nguyên trả lời: Endorphin là một loại hormone có tác dụng giảm đau tự nhiên, giúp cơ thể vượt qua một số vấn đề về thể chất và tinh thần. Điều đặc biệt là hormone này có thể được cơ thể tiết ra một cách tự nhiên thông qua những hoạt động đơn giản như tập thể dục, cười nhiều, giữ tinh thần vui vẻ… Ngoài ra, việc tắm nước ấm và thư giãn cơ bắp cũng góp phần kích thích quá trình sản sinh endorphin.

Bên cạnh endorphin, cơ thể còn điều hòa nhiều loại hormone khác nhau. Chẳng hạn, serotonin được xem là “hormone hạnh phúc”, khi được tiết ra sẽ mang lại cảm giác vui vẻ, phấn chấn. Theo một số giả thuyết hiện nay, thiếu hụt serotonin có thể là nguyên nhân dẫn đến trầm cảm.

Một hormone quan trọng khác là melatonin, có vai trò an dịu thần kinh và hỗ trợ giấc ngủ. Loại hormone này chỉ được tiết ra khi môi trường xung quanh không có ánh sáng, đặc biệt vào ban đêm. Nếu không tắt đèn hoặc tiếp xúc với ánh sáng, cơ thể sẽ giảm tiết melatonin, dẫn đến giấc ngủ nông và không sâu.

Cuối cùng, cortisol là hormone giúp cơ thể ứng phó với stress. Ở giai đoạn đầu, khi cortisol được tiết ra với mức độ vừa phải, nó hỗ trợ rất tốt cho cơ thể. Tuy nhiên, nếu kéo dài tình trạng tiết cortisol quá mức, loại hormone này sẽ gây hại, làm tổn hại sức khỏe thể chất và tinh thần.

Đọc tiếp phần 2: Nhiệt thủy trị liệu: Khi tắm nước ấm đúng cách là bí quyết thư giãn thân - tâm - trí tại nhà

Trân trọng cảm ơn BS Nguyễn Trung Nguyên và Ariston Việt Nam đã đồng hành cùng AloBacsi trong chương trình này.