Lối sống hiện đại và những nguy cơ âm thầm gây hại xương ở người trẻ

1. Những tác nhân âm thầm phá vỡ nhịp sinh học và cản trở hấp thu canxi

Thưa bác sĩ, người trẻ hiện nay thường có thói quen thức khuya, uống trà sữa, hay lạm dụng cà phê,… điều này ảnh hưởng như thế nào đến sự phát triển của xương? Theo bác sĩ, lối sống này cần được thay đổi như thế nào?

ThS.BS.CK2 Hồ Phạm Thục Lan - Trưởng đơn vị Chuyển hoá cơ xương, Trung tâm Nghiên cứu y sinh học, Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch trả lời: Bên cạnh việc chủ động bổ sung các dưỡng chất có lợi như canxi và vitamin D, người trẻ cần đặc biệt lưu ý hạn chế nhóm thực phẩm gây cản trở quá trình hấp thu dưỡng chất, trong đó muối và đường là hai tác nhân hàng đầu. Việc ăn quá mặn sẽ làm giảm khả năng hấp thu canxi của cơ thể, trong khi đường đóng vai trò như một chất gây viêm mãn tính, tạo ra các hợp chất có hại làm rối loạn chuyển hóa và trực tiếp ức chế quá trình tạo xương.

Sức khỏe của hệ xương chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi nhịp sinh học, nên thói quen thức khuya làm việc rồi ngủ bù vào hôm sau của giới trẻ hiện nay là vô cùng bất lợi. Dù ngủ đủ thời lượng, việc ngủ lệch múi giờ sinh học vẫn làm gián đoạn chu kỳ tiết các hormone tái tạo xương thiết yếu vào ban đêm; đồng thời, việc thức dậy muộn khiến cơ thể tích tụ cortisol - một loại hormone kích thích hoạt động nhưng lại có tác dụng phụ gây hại cho chuyển hóa xương nếu không được giải phóng qua vận động. Vì vậy, giải pháp khoa học nhất là xây dựng thói quen ngủ sớm và dậy sớm để cơ thể phát triển tự nhiên theo đúng nhịp sinh học.

Đối với các thức uống quen thuộc hàng ngày, người trẻ hoàn toàn có thể dung hòa sở thích nếu biết điều chỉnh công thức một cách lành mạnh. Với cà phê, dù các nghiên cứu hiện nay vẫn chưa thống nhất về tác hại trực tiếp của nó lên xương, chúng ta vẫn nên kiểm soát các thành phần dùng kèm bằng cách hạn chế đường và bột béo, ưu tiên pha cùng sữa tươi để bổ sung dinh dưỡng, đồng thời tránh uống vào chiều tối để không làm ảnh hưởng đến giấc ngủ.

Riêng với trà sữa - thức uống vốn chứa nhiều đường, siro fructose và bột kem béo hoàn toàn không có lợi cho hệ xương - người trẻ cần chủ động cắt giảm tần suất sử dụng xuống còn một đến hai lần mỗi tuần, đồng thời ưu tiên giảm lượng đường đến mức tối thiểu, thay bột béo bằng sữa tươi hoặc sữa hạt, và chọn các loại topping thanh mát như nha đam, thạch rau câu hay hạt chia thay vì trân châu truyền thống.

2. Nhóm người có nguy cơ loãng xương cao

Thưa bác sĩ, nhiều người cho rằng người gầy thì “toàn xương” nên thường ít có nguy cơ loãng xương, thực tế có đúng như vậy không? Ngoài ra, hiện nay, người trẻ đang đối mặt với các vấn đề nào về xương, những nhóm đối tượng nào có nguy cơ cao nhất?

ThS.BS.CK2 Hồ Phạm Thục Lan trả lời: Quan niệm cho rằng người gầy "toàn xương" thì có mật độ xương tốt là một ngộ nhận cực kỳ phổ biến. Trên thực tế, cả các nghiên cứu trong nước và quốc tế đều chỉ ra rằng những người có chỉ số khối cơ thể (BMI) càng thấp thì nguy cơ loãng xương và gãy xương lại càng cao. Điều này xuất phát từ hai lý do cốt lõi: người gầy thường sở hữu khung xương nhỏ, nghĩa là "vốn xương" tích lũy ban đầu đã thấp, khiến họ dễ rơi vào tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng khi bước vào độ tuổi lão hóa.

Quan trọng hơn, hệ xương muốn chắc khỏe đòi hỏi phải có lực tác động liên tục từ sự co bóp của cơ bắp khi vận động, nhưng thể trạng quá gầy thường đi kèm với tình trạng suy giảm cả khối cơ lẫn mỡ, không đủ lực kích thích lên xương và làm tăng vọt nguy cơ mất xương.

Bên cạnh yếu tố thể trạng gầy, tình trạng suy giảm mật độ xương ở người trẻ còn liên quan mật thiết đến sự thiếu hụt vitamin D - nhân tố bắt buộc phải có để canxi hấp thu được qua đường ruột và gắn vào cấu trúc xương hiệu quả. Một chế độ dinh dưỡng đầy đủ canxi, protein, kết hợp vitamin D, vận động phù hợp và giấc ngủ điều độ là những điều kiện tiên quyết để đạt được mật độ xương đỉnh tối ưu. Tuy nhiên, do lối sống chưa khoa học hoặc do các bệnh lý trục trặc, rất nhiều người trẻ không đáp ứng được những yêu cầu này và rơi vào nhóm nguy cơ cao.

Điển hình là nhóm người trẻ bị rối loạn ăn uống hoặc mắc chứng chán ăn dẫn đến cơ thể suy kiệt dưỡng chất.

Ở một diễn biến khác, những người ăn uống đầy đủ nhưng hệ tiêu hóa gặp các bệnh lý đường ruột như bệnh Celiac hay hội chứng kém hấp thu cũng không thể đưa dưỡng chất vào nuôi xương. Nhóm đối tượng tiếp theo là những người bị rối loạn nội tiết và chuyển hóa liên quan đến các bệnh lý tuyến giáp hoặc tuyến cận giáp. Đặc biệt, những người trẻ phải điều trị các bệnh lý tự miễn bằng thuốc có chứa glucocorticoid phải đối mặt với nguy cơ nghiêm trọng nhất, bởi loại corticoid này cản trở trực tiếp quá trình chuyển hóa và bào mòn mật độ xương của họ ngay từ khi còn rất trẻ.

3. Tầm soát xương ở người trẻ

Như vậy, đối với những nhóm đối tượng có nguy cơ cao bị loãng xương có nên đi tầm soát và đo mật độ xương từ sớm không, thưa bác sĩ?

ThS.BS.CK2 Hồ Phạm Thục Lan trả lời: Đối với những nhóm đối tượng có nguy cơ cao, việc chủ động theo dõi mật độ xương là vô cùng cần thiết và có chỉ định y khoa rõ ràng.

Phương pháp tiêu chuẩn vàng hiện nay để đánh giá mật độ xương vẫn là đo bằng phương pháp hấp phụ tia X năng lượng kép (DEXA). Tuy nhiên, cách đọc kết quả ở người trẻ sẽ khác với người lớn tuổi. Ở người trên 50 tuổi, chúng ta sẽ căn cứ vào chỉ số T-score. Ở người trẻ, chúng ta không dùng chỉ số T-score được mà bắt buộc phải dùng chỉ số Z-score.

T-score là chỉ số so sánh mật độ xương của người được đo với mật độ xương đỉnh của một người trẻ tuổi khỏe mạnh. Người lớn tuổi đã qua giai đoạn đỉnh và xương đang mất dần, nếu chỉ số này lệch quá -2.5 độ lệch chuẩn (SD) thì được chẩn đoán là loãng xương.

Đối với người trẻ, do đang trong giai đoạn phát triển và chưa đạt hoặc chỉ mới cận kề mật độ xương đỉnh, việc sử dụng chỉ số T-score để so sánh với mức chuẩn của quần thể trưởng thành sẽ dẫn đến kết quả sai lệch là thiếu xương hoặc mất xương. Chính vì vậy, y khoa bắt buộc phải áp dụng chỉ số Z-score để so sánh mật độ xương của người bệnh với mức trung bình của những người có cùng độ tuổi và giới tính.

Trong trường hợp chỉ số Z-score thấp hơn -2.0 độ lệch chuẩn, chẩn đoán được đưa ra sẽ là "mật độ xương thấp so với tuổi" chứ tuyệt đối không dùng thuật ngữ "loãng xương" như ở người lớn tuổi. Để khắc phục hiệu quả tình trạng này, người bệnh cần kết hợp chặt chẽ giữa các biện pháp can thiệp lối sống cơ bản từ dinh dưỡng, vận động cho đến giấc ngủ, đồng thời tập trung điều trị triệt để bệnh lý nền chính gây ra sự hao hụt xương.

>>> Đọc thêm phần 1: Bí quyết tích lũy "vốn xương" khi còn trẻ