Giữa kỳ vọng xã hội và gia đình: Phụ nữ hiện đại đang đánh đổi điều gì?

1. Áp lực vô hình của người phụ nữ trong nhịp sống hiện đại

Ở góc nhìn của một người làm quản lý y tế và cũng là một người phụ nữ, PGS nhìn nhận như thế nào về thực tế: xã hội kỳ vọng người phụ nữ làm việc như chưa có gia đình, trong khi gia đình lại mong họ chăm sóc như thể không có công việc? Áp lực hai chiều này đang tác động ra sao đến sức khỏe thể chất và tinh thần của phụ nữ hiện nay?

PGS.TS.BS Hoàng Thị Diễm Tuyết - Giám đốc Bệnh viện Hùng Vương trả lời: Nếu quay ngược thời gian khoảng 50 năm trước, vai trò của người phụ nữ chủ yếu gắn liền với gian bếp và công việc nội trợ trong gia đình. Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại, phụ nữ tham gia ngày càng nhiều vào các hoạt động xã hội và nghề nghiệp, kéo theo áp lực cũng ngày một lớn hơn.

Khi tham gia lao động và làm việc trong môi trường xã hội, ở bất kỳ cơ quan, đơn vị nào, người lao động đều được kỳ vọng sẽ cống hiến hết mình cho công việc. Với phụ nữ cũng vậy, xã hội và tổ chức nơi họ làm việc luôn mong đợi họ đóng góp nhiều nhất có thể. Điều này vô hình trung đặt người phụ nữ vào áp lực phải học tập, rèn luyện, tích lũy trải nghiệm, thậm chí nghiên cứu chuyên môn để đạt hiệu quả cao nhất trong sự nghiệp và công việc.

Tuy nhiên, bên cạnh vai trò xã hội, gia đình vẫn luôn là điểm đến cuối cùng của người phụ nữ. Dù đi đâu, làm gì, người phụ nữ vẫn trở về với gia đình, từ gia đình lớn gồm ông bà, cha mẹ, anh chị em, cho đến gia đình nhỏ khi lập gia đình, có vợ chồng và con cái. Khi trở về với gia đình, người phụ nữ cũng được mong đợi sẽ hoàn thành trọn vẹn vai trò của người con, người vợ, người mẹ. Không gia đình nào mong muốn hình ảnh một người mẹ hay người vợ chỉ mải mê công việc bên ngoài mà thiếu sự quan tâm đến con cái và tổ ấm.

Chính vì vậy, người phụ nữ hiện đại ngày nay phải đảm nhận rất nhiều vai trò khác nhau và được kỳ vọng phải “tròn vai” trong tất cả các vị trí ấy. Dù không ai nói ra, bản thân người phụ nữ luôn cảm nhận rõ áp lực này, và chính điều đó khiến họ chịu nhiều căng thẳng trong cuộc sống.

Áp lực ấy đôi khi được thể hiện qua câu nói vui rằng “giá như một ngày có 48 tiếng thay vì 24 tiếng” để có thể làm được nhiều việc hơn. Thực chất, đó là cách người ta nói lên gánh nặng của cuộc sống hiện đại. Khi áp lực không được cân bằng, người phụ nữ có thể không hoàn thành tốt vai trò ở cơ quan, đồng thời cũng khó tròn vai trong gia đình với tư cách là người con, người vợ, người mẹ.

Hệ quả kéo theo là sự suy giảm tự tin trong giao tiếp, thiếu thời gian và điều kiện kinh tế để theo đuổi những điều mình yêu thích. Dần dần, người phụ nữ đánh mất sở thích cá nhân, không còn là chính mình và ít quan tâm đến sức khỏe, kể cả sức khỏe sinh sản. Thực tế có những phụ nữ công việc thăng tiến, gia đình ổn định, nhưng suốt một, hai hoặc thậm chí ba năm không đi khám phụ khoa hay khám sức khỏe định kỳ. Điều đó cho thấy họ chưa thực sự quan tâm đến bản thân, đặc biệt là sức khỏe.

Trong khi đó, nếu không có sức khỏe, con người không thể làm được điều gì. Chính vì vậy, áp lực kéo dài đã và đang ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng cuộc sống của người phụ nữ hiện đại.

2. Khi sự nghiệp đi vào độ chín, nỗi trăn trở về gia đình bắt đầu rõ nét

Là một người phụ nữ hoạt động nghệ thuật chuyên nghiệp, thường xuyên chịu áp lực từ công việc, lịch trình và kỳ vọng của công chúng, Duyên Quỳnh cảm nhận thế nào về “áp lực kép” này - khi vừa phải cống hiến hết mình cho sự nghiệp, vừa vẫn được mong đợi chu toàn vai trò gia đình?

Ca sĩ Duyên Quỳnh trả lời: Trước ngưỡng tuổi 30, cô không nghĩ nhiều đến thời điểm lập gia đình, cũng chưa từng đặt nặng việc phải lựa chọn giữa sự nghiệp và cuộc sống gia đình. Tuy nhiên, sau khi bước qua tuổi 30, những trăn trở này bắt đầu xuất hiện rõ ràng hơn.

Theo chia sẻ của nữ ca sĩ, cô đã có một chặng đường hoạt động nghệ thuật khá dài và chỉ đến thời gian gần đây mới bắt đầu gặt hái những thành quả đầu tiên. Điều này khiến cô đứng trước băn khoăn nên tiếp tục toàn tâm toàn ý cho sự nghiệp hay cần cân đối lại để có thể chu toàn hơn cho đời sống cá nhân.

Ở thời điểm hiện tại, cô vẫn đang độc thân và dành phần lớn thời gian cho âm nhạc, cho nghệ thuật. Tuy vậy, những suy nghĩ về cuộc sống riêng vẫn luôn hiện hữu. Cô thừa nhận bản thân chưa thể sắp xếp được quỹ thời gian dành cho chính mình, đồng thời trăn trở nhiều về câu hỏi khi nào sẽ có cơ hội sinh con.

3. Lập gia đình muộn: thách thức cá nhân và hệ lụy dân số

Sức khỏe người phụ nữ hiện nay đang dấy lên những nỗi lo nào? Những con số nào một lần nữa báo động rằng, các chị em chúng ta cần quan tâm đến sức khỏe của mình một cách toàn diện và chủ động hơn, thưa PGS?

PGS.TS.BS Hoàng Thị Diễm Tuyết trả lời:  Hiện nay, phụ nữ hiện đại tại Việt Nam cũng như trên thế giới có xu hướng trì hoãn việc lập gia đình. Điều này xuất phát từ thực tế người phụ nữ phải dành nhiều thời gian cho việc học tập, phát triển sự nghiệp và theo đuổi đam mê cá nhân. Vì vậy, độ tuổi lập gia đình ngày càng tăng.

Khoảng 10 năm trước, độ tuổi trung bình lập gia đình của phụ nữ Việt Nam vào khoảng 23-24 tuổi. Hiện nay, con số này đã tăng lên khoảng 27-28 tuổi. Khi việc lập gia đình diễn ra muộn hơn, độ tuổi mang thai và thực hiện thiên chức làm mẹ cũng tăng theo. Trước đây, độ tuổi sinh con đầu lòng trung bình của phụ nữ Việt Nam khoảng 24-25 tuổi, thì hiện nay đã tăng lên khoảng 28-29 tuổi.

Một vấn đề đáng lưu ý là mức sinh thay thế của Việt Nam hiện chỉ đạt khoảng 1,9, thấp hơn mức sinh thay thế chuẩn là 2,1. Điều này có nghĩa là trung bình mỗi cặp vợ chồng chưa sinh đủ số con để thay thế dân số. Đây là mức trung bình của cả nước, còn tại các đô thị lớn như Hà Nội và TPHCM, mức sinh còn thấp hơn. Riêng TPHCM, mức sinh thay thế chỉ khoảng 1,3, một con số rất thấp.

Khi mức sinh thấp, dân số sẽ có xu hướng già hóa. Thực tế cho thấy dân số Việt Nam đang già hóa rất sớm và rất nhanh. Ở nhiều quốc gia trên thế giới, quá trình chuyển từ dân số vàng sang dân số già thường kéo dài khoảng 10 năm, trong khi tại Việt Nam, quá trình này chỉ diễn ra trong vài năm.

Dân số già hóa đặt ra nhiều thách thức khi lực lượng lao động trẻ - nhóm tạo ra năng lượng, năng lực sản xuất và nguồn lực cho xã hội ngày càng thu hẹp, trong khi số lượng người cao tuổi cần được chăm sóc ngày càng tăng. Điều này kéo theo gánh nặng về kinh tế, xã hội và văn hóa, từ việc xây dựng các cơ sở chăm sóc người cao tuổi đến việc điều chỉnh các chính sách an sinh xã hội cho phù hợp.

Vì vậy, dù là phụ nữ hiện đại, người phụ nữ vẫn cần hướng đến sự cân bằng giữa mục tiêu kinh tế, mục tiêu sự nghiệp và việc thực hiện thiên chức làm mẹ, nhằm góp phần duy trì mức sinh cho xã hội, cho dân số và cho đất nước.

4. Khi phụ nữ quá tải: sức khỏe lên tiếng trước những áp lực chồng chéo của đời sống hiện đại

Khi đứng giữa những kỳ vọng chồng chéo như vậy, theo hai khách mời, điều gì khiến phụ nữ dễ “đánh mất mình” nhất: thời gian, sức khỏe hay cảm xúc? Và đâu là những dấu hiệu cho thấy người phụ nữ đang thực sự quá tải?

Ca sĩ Duyên Quỳnh trả lời: Ở góc độ cá nhân, cô cho rằng điều mình đánh mất nhiều nhất trong quá trình theo đuổi nghệ thuật chính là sức khỏe. Với đặc thù nghề nghiệp của một người nghệ sĩ, việc duy trì nhịp sinh học ổn định gần như là điều rất khó. Có những thời điểm, khi mọi người đã nghỉ ngơi thì cô mới bắt đầu bước lên sân khấu. Không ít lần, buổi diễn kết thúc vào khoảng 1-2 giờ sáng, nhưng chỉ vài tiếng sau, khoảng 7 giờ sáng hôm sau, cô đã phải tiếp tục xuất hiện trên sân khấu cho một chương trình khác. Khoảng thời gian nghỉ ngơi giữa các buổi diễn vì vậy rất ngắn, có khi chỉ ngủ được khoảng 30 phút đến một tiếng trước khi tiếp tục chuẩn bị cho công việc. Theo cô, đây là vấn đề sức khỏe đáng báo động, không chỉ với riêng bản thân mà còn là thực trạng chung của nhiều nghệ sĩ và cả những bạn trẻ đang làm việc theo hình thức tự do hiện nay.

Bên cạnh đó, cô cũng thẳng thắn chia sẻ những lo lắng liên quan đến việc sinh con và nuôi dạy con cái. Ở thời điểm hiện tại, nếu nghĩ đến việc sinh một đứa trẻ và trực tiếp nuôi dạy, cô cho rằng bản thân vẫn chưa hình dung rõ mình sẽ phải bắt đầu từ đâu. So với thế hệ trước, khi cha mẹ sống ở quê, cuộc sống gắn liền với vườn tược và có nhiều thời gian tập trung chăm sóc con cái, việc nuôi con ở môi trường thành thị ngày nay dường như phức tạp hơn rất nhiều. Cuộc sống đô thị đi kèm với nhiều mối lo ngại mà người trẻ thường xuyên nghe thấy và trực tiếp đối mặt, từ đó khiến nỗi lo ngày càng lớn hơn.

Chính vì vậy, khi nghĩ đến việc sinh con trong bối cảnh bản thân chưa đủ tự tin rằng mình có thể bảo vệ và chăm sóc con một cách tốt nhất, cô không tránh khỏi cảm giác e dè. Ở độ tuổi hiện tại, cô thừa nhận mình có rất nhiều trăn trở trước câu hỏi liệu đã đến lúc nên thực hiện thiên chức làm mẹ hay chưa.

- Nhiều bạn trẻ làm trong lĩnh vực nghệ thuật hiện nay phải làm việc xuyên đêm, thiếu ngủ kéo dài, thậm chí chỉ tranh thủ chợp mắt trong thời gian rất ngắn. Với Quỳnh, trong mùa chạy xô cao điểm này, sức khỏe hiện tại của bạn đang ra sao?

Ca sĩ Duyên Quỳnh trả lời: Hiện tại, bản thân vẫn đang duy trì được công việc và đời sống sinh hoạt. Tuy nhiên, so với những năm trước, sức khỏe đã suy giảm rõ rệt. Cô cảm nhận rất rõ sự thay đổi của cơ thể, từ việc sức đề kháng giảm nhanh cho đến cảm giác cơ thể bắt đầu có những dấu hiệu lão hóa.

- Nhiều phụ nữ không nhận ra mình đang quá tải cho đến khi cơ thể kiệt sức hoàn toàn. Thưa PGS Diễm Tuyết, đâu là những dấu hiệu cảnh báo sớm để người phụ nữ biết rằng họ cần dừng lại và chăm sóc sức khỏe kịp thời?

PGS.TS.BS Hoàng Thị Diễm Tuyết trả lời: Đồng hồ sinh học của mỗi người được ví như một “bộ máy cảnh báo” rất sớm của cơ thể. Khi phải đối mặt với nhiều công việc, lo lắng và căng thẳng kéo dài, cơ thể sẽ bắt đầu phát ra những tín hiệu. Điều quan trọng là mỗi người có nhận ra và lắng nghe được những tín hiệu đó hay không. Trên thực tế, vì quá bận rộn và mang nhiều áp lực, không ít người quên mất việc quan tâm đến bản thân, không còn chú ý đến những thay đổi của cơ thể, cho đến khi sức khỏe suy kiệt mới nhận ra vấn đề.

Những dấu hiệu cảnh báo có thể xuất hiện rất sớm, chẳng hạn như khả năng tập trung giảm sút so với trước, cảm giác chán ăn với những món từng yêu thích, chỉ muốn ngủ thay vì ăn uống. Việc thiếu ngủ, ngủ không đủ giấc kéo dài cũng là một yếu tố khiến cơ thể bị bào mòn và đẩy nhanh quá trình lão hóa.

Vì vậy, việc Duyên Quỳnh hay một số bạn trẻ có những ngày chỉ ngủ vài tiếng, thậm chí chỉ 30 phút rất đáng lo ngại. Một ngày, một tuần hay thậm chí một tháng có thể còn chịu đựng được, nhưng nếu tình trạng này kéo dài ngày qua tháng lại, về lâu dài sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe. Đặc biệt, các cơ quan quan trọng như tim mạch, não bộ và cả cơ quan sinh dục đều có thể bị tác động, làm suy giảm chất lượng chức năng theo thời gian.

Ca sĩ Duyên Quỳnh trả lời: Bản thân cảm nhận rất rõ những thay đổi của cơ thể sau tuổi 30. Từ thời điểm này, các biểu hiện rối loạn nội tiết xuất hiện nhiều hơn, khiến việc kiểm soát những thay đổi về tâm sinh lý trở nên khó khăn. Cảm xúc cũng trở nên thất thường và khó điều chỉnh hơn so với giai đoạn trước 30 tuổi. Cô đặt ra câu hỏi, liệu những thay đổi này có liên quan trực tiếp đến các nguyên nhân mà bác sĩ vừa phân tích?

PGS.TS.BS Hoàng Thị Diễm Tuyết trả lời: Trong những trường hợp như Duyên Quỳnh, yếu tố quan trọng nhất là cần sắp xếp lại thời gian sinh hoạt để đảm bảo thời gian ngủ đầy đủ theo nhu cầu sinh lý của cơ thể. Việc đi khám sẽ không thể giải quyết triệt để vấn đề nếu người trong cuộc không thay đổi được lịch trình làm việc và nghỉ ngơi hiện tại, bởi khi đó nguyên nhân gốc rễ của tình trạng suy giảm sức khỏe vẫn còn tồn tại.

Ca sĩ Duyên Quỳnh trả lời: Dù có nhịp sinh học không ổn định, khi đi khám sức khỏe tổng quát thì các kết quả đều cho thấy hoàn toàn bình thường, không phát hiện bệnh lý và các chỉ số đều trong ngưỡng cho phép. Tuy nhiên, cơ thể lại luôn rơi vào trạng thái buồn ngủ kéo dài. Nếu trước đây, mỗi buổi sáng thức dậy cô có thể nhanh chóng tỉnh táo và bắt đầu công việc với nhiều năng lượng, thì hiện tại, việc rời khỏi giường trở nên khó khăn hơn, phải mất khoảng 30 phút trằn trọc mới có thể thực sự tỉnh táo để bắt đầu ngày mới.

PGS.TS.BS Hoàng Thị Diễm Tuyết trả lời: Tình trạng này được gọi là mất ngủ mạn tính. Theo bác sĩ, ngay cả với đội ngũ y tế, chỉ cần một đêm trực không ngủ hoặc ngủ rất ít thì dù ngày hôm sau có nghỉ ngơi bù gần như cả ngày, cơ thể vẫn cảm thấy chưa thực sự hồi phục. Việc duy trì sự tỉnh táo và cảm giác tươi tắn trong những trường hợp như vậy đòi hỏi rất nhiều nỗ lực, chứ không đơn thuần chỉ là ngủ bù trong thời gian ngắn.

>>> Đọc thêm phần 2: Trước "ngã ba" sự nghiệp, sức khỏe, làm mẹ đúng lúc: Phụ nữ hiện đại đang tự cân bằng ra sao?

>>> Đọc thêm phần 3: Trữ trứng, tránh thai, khám định kỳ: Y học phát triển giúp phụ nữ làm chủ “tài sản sinh sản”

Series Truyền hình trực tuyến Radar Sản phụ khoa do Bệnh viện Hùng Vương phối hợp cùng Cổng thông tin Tư vấn sức khỏe AloBacsi thực hiện, phát sóng định kỳ vào 19h Thứ 4 của tuần 1 và tuần 3 mỗi tháng.