“Cột sống gen Z”, mỡ máu, rối loạn lo âu: Bệnh của người trẻ đến từ lối sống

1. Nguy cơ bệnh tật âm thầm tích lũy từ 20, 30 tuổi 

Thưa BS, rất nhiều người trong độ tuổi 20 - 30 cho rằng mình còn trẻ, chưa cần khám sức khỏe định kỳ. Trong thực tế lâm sàng, BS có gặp những trường hợp bệnh lý nghiêm trọng được phát hiện ở người trẻ hoàn toàn không có triệu chứng trước đó không?

BS Bùi Lê Nhật Tiên - Chuyên khoa Y học dự phòng, Hệ thống Y khoa chuyên sâu Quốc tế Bernard trả lời:

Trong thực tế lâm sàng và qua kinh nghiệm cá nhân khi thăm khám, điều trị cho người bệnh tại Bernard, tôi phải công nhận rằng đa số người dưới 40 tuổi, đặc biệt là nhóm 20 - 30 tuổi, thường khỏe mạnh. Khoảng 90 - 95% người trẻ không có vấn đề sức khỏe đáng lo ngại, hoặc chỉ gặp những rối loạn rất nhẹ. Đây là diễn tiến sinh lý bình thường của cơ thể.

Tuy nhiên, đây cũng chính là giai đoạn bắt đầu tích lũy các yếu tố nguy cơ, như dinh dưỡng, môi trường sống, mức độ vận động, giấc ngủ… Những yếu tố này không xuất hiện đột ngột, mà âm thầm tích lũy từ rất sớm. Vì vậy, không phải ngẫu nhiên đến 40 hay 50 tuổi một người bỗng dưng bị đột quỵ hay mắc bệnh mạn tính, mà các nguy cơ đó đã hình thành từ nhiều năm trước.

Trong thực tế tại Phòng khám Bernard, tôi gặp không ít trường hợp người trẻ hoàn toàn không có triệu chứng rõ ràng, hoặc chỉ biểu hiện rất mơ hồ như mệt mỏi, xanh xao, chóng mặt nhẹ. Khi làm xét nghiệm cơ bản thì phát hiện thiếu máu nặng, buộc phải tiếp tục tìm nguyên nhân sâu hơn.

Cũng có người thể trạng bình thường, cân nặng, chiều cao trong giới hạn, nhưng khi kiểm tra lại phát hiện mỡ máu tăng rất cao, có thể do yếu tố gia đình hoặc lối sống như tiêu thụ nhiều trà sữa, nước ngọt, ít vận động. Một số khác thường xuyên mệt mỏi, ể oải, hơi thừa cân, hỏi kỹ thì ghi nhận ngáy nhiều, chất lượng giấc ngủ kém, đây cũng là những mầm mống nguy cơ cho bệnh lý về sau.

2. Khi có triệu chứng thì gọi là khám bệnh, không phải khám định kỳ 

Vậy theo BS, người trẻ nên bắt đầu khám sức khỏe từ độ tuổi nào là hợp lý? Có cần đợi đến khi có triệu chứng hay có mốc tuổi cụ thể nào nên chủ động đi khám không?

BS Bùi Lê Nhật Tiên trả lời:

Đây là câu hỏi tôi gặp rất thường xuyên trong quá trình thăm khám: Tuổi nào thì nên đi khám sức khỏe? Có cần đợi đến khi có triệu chứng mới đi khám không?

Trước hết, chúng ta cần phân biệt rõ hai khái niệm. Khám sức khỏe định kỳ là dành cho người đang khỏe mạnh, giống như việc bảo trì, bảo dưỡng cơ thể, chứ không phải chờ đến khi có triệu chứng. Khi đã có triệu chứng bất thường thì lúc đó được gọi là đi khám bệnh, chứ không còn là khám định kỳ nữa.

Quay lại câu hỏi về độ tuổi phù hợp, thực tế không có một con số cố định nào cho tất cả mọi người. Cách tiếp cận trong y học dự phòng không dựa đơn thuần vào tuổi, mà dựa trên từng cá nhân và nhóm yếu tố nguy cơ của từng người.

Nếu nhìn rộng ra, chúng ta sẽ thấy việc tầm soát đã bắt đầu từ rất sớm: ngay từ khi còn trong bụng mẹ đã có tầm soát trước sinh, tầm soát dị tật, các bệnh lý thai kỳ; khi sinh ra tiếp tục tầm soát bệnh di truyền; đến tuổi đi học có khám sức khỏe học đường; trưởng thành thì khám sức khỏe định kỳ; và sau 40 tuổi là tầm soát các bệnh mạn tính, ung thư.

Điều đó cho thấy tầm soát và khám sức khỏe là một quá trình xuyên suốt theo từng giai đoạn sống, không phải chỉ bắt đầu ở một mốc tuổi nào đó. Tùy từng đối tượng, từng nhóm nguy cơ mà bác sĩ sẽ tư vấn các hạng mục khám khác nhau. Có những nội dung áp dụng chung cho nhiều người, nhưng cũng có những nội dung cần cá thể hóa dựa trên lối sống, tiền sử gia đình, công việc và thói quen sinh hoạt.

Trong khuôn khổ chương trình này, tôi muốn tập trung sâu hơn vào nhóm người trẻ từ 18 đến dưới 40 tuổi, để phân tích rõ vì sao dù còn trẻ, khỏe, vẫn nên chủ động khám sức khỏe sớm, thay vì đợi đến khi có triệu chứng mới bắt đầu lo lắng.

3. Khám sức khỏe cho người trẻ 20 - 30 tuổi: Khám đúng, đủ, cá thể hóa

Với nhóm tuổi 20 - 30, nếu đi khám sức khỏe định kỳ, đâu là những hạng mục thực sự cần thiết? Phòng khám Bernard thường tiếp cận và tư vấn như thế nào để giúp những khách hàng trẻ lựa chọn được gói khám phù hợp với độ tuổi, lối sống và nguy cơ cá nhân, thay vì khám dàn trải hoặc không cần thiết?

BS Bùi Lê Nhật Tiên trả lời:

Với nhóm tuổi 20 - 30, khi tư vấn khám sức khỏe định kỳ, chúng tôi thường tách vấn đề thành hai bước rõ ràng: xác định yếu tố nguy cơ và xây dựng mục tiêu khám phù hợp, thay vì khám dàn trải hoặc tạo áp lực không cần thiết cho người trẻ.

Trong y học dự phòng, cách tiếp cận luôn bắt đầu từ nhóm yếu tố nguy cơ, thường được chia thành 5 - 6 nhóm chính, bao gồm: dinh dưỡng, di truyền, lối sống (vận động, giấc ngủ, rượu bia, thuốc lá...), môi trường sống và làm việc, các bệnh lý có thể tích lũy trong quá trình sinh sống.

Yếu tố nguy cơ chưa phải là bệnh, nhưng nếu tồn tại lâu dài có thể làm tăng khả năng mắc bệnh hoặc khiến bệnh nặng hơn. Ví dụ: người hút thuốc từ rất sớm, uống rượu bia nhiều; gia đình có người mắc ung thư sớm, bệnh tim mạch, đột quỵ sớm; mang gen thiếu máu, tan máu bẩm sinh… thì cần được phân tích sâu hơn và cá thể hóa gói khám.

Với người trẻ, nguyên tắc chúng tôi luôn nhấn mạnh là không tạo gánh nặng, không khiến việc khám sức khỏe trở thành áp lực về thời gian hay chi phí. Khám sức khỏe nên được hiểu là làm đúng - làm đủ, chứ không phải làm càng nhiều càng tốt.

Về hạng mục cốt lõi, người trẻ 20 - 30 tuổi nên quan tâm đến khám lâm sàng các chuyên khoa cơ bản gồm nội khoa, mắt, tai mũi họng, răng hàm mặt. Dù thường bị xem là “chuyên khoa lẻ”, nhưng nếu có vấn đề ở những cơ quan này, người trẻ vẫn sẽ mệt mỏi và giảm chất lượng sống rõ rệt.

Thứ hai là khảo sát chức năng cơ bản của cơ thể như X-quang phổi, điện tim, xét nghiệm máu cơ bản, tổng phân tích nước tiểu, đường huyết, axit uric, chức năng thận (độ lọc cầu thận), men gan… Chỉ với những xét nghiệm nền tảng này, bác sĩ đã có thể phác họa bức tranh sức khỏe tổng quát của người trẻ mà chưa cần đi quá sâu.

Thứ ba, ở nhóm 20 - 30 tuổi, nguy cơ ung thư nhìn chung không cao, nên không cần đặt nặng quá mức. Nữ giới nên tầm soát ung thư cổ tử cung từ khoảng 20, 21 tuổi. Các ung thư khác chỉ cần cân nhắc khi có triệu chứng hoặc tiền sử gia đình theo nguyên tắc tầm soát sớm hơn 10 năm so với độ tuổi người trẻ nhất trong gia đình mắc ung thư.

Các bệnh lây truyền qua đường tình dục thường bị bỏ sót do tâm lý ngại ngùng. Nhóm xét nghiệm cơ bản gồm: HIV, viêm gan B, viêm gan C, giang mai. Trong cộng đồng, tỷ lệ mang viêm gan B, C vẫn còn đáng kể; HIV và giang mai cũng đang có xu hướng gia tăng, đặc biệt tại TPHCM.

Bên cạnh đó, độ tuổi 20 - 30 là giai đoạn nhiều người lập gia đình, sinh con. Ngoài việc đánh giá cơ quan sinh sản, cần lưu ý sàng lọc di truyền, ví dụ như thalassemia. Chỉ với công thức máu cơ bản đã có thể gợi ý nguy cơ. Nếu cả hai vợ chồng cùng mang gen ẩn, nguy cơ con sinh ra mắc bệnh nặng có thể lên tới 25%, điều hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu biết sớm.

Cuối cùng, người trẻ thường chủ quan với tiêm chủng, nhưng đây là phần rất quan trọng. Cần lưu ý tiêm ngừa HPV (phòng ung thư cổ tử cung và bệnh lý sinh dục), viêm gan B, cúm. Nếu có kế hoạch mang thai, nhớ tiêm ngừa thủy đậu, sởi - quai bị - rubella theo lộ trình phù hợp.

4. Bệnh của người trẻ khởi phát âm thầm từ lối sống 

Trong xã hội hiện đại, người trẻ phải đối mặt với những nguy cơ sức khỏe nào nhiều hơn so với thế hệ trước, thưa BS? Ví dụ như áp lực công việc, thức khuya, ít vận động, ăn uống nhanh, stress kéo dài… Những yếu tố này đang dẫn đến các bệnh lý gì?

BS Bùi Lê Nhật Tiên trả lời:

Theo các nghiên cứu và thống kê hiện nay, mô hình bệnh tật đã thay đổi rất nhiều so với thế hệ trước. Nếu như ông bà, cha mẹ chúng ta từng quen với các bệnh truyền nhiễm như lao, viêm phổi, tiêu chảy, suy dinh dưỡng, thì ngày nay những bệnh này hầu như không còn phổ biến.

Thay vào đó, bệnh tật chuyển dịch sang nhóm bệnh liên quan đến lối sống, và nhóm chịu tác động rõ rệt nhất chính là người trẻ.

Ở giới trẻ hiện nay, các bệnh lý như tiền đái tháo đường, hội chứng buồng trứng đa nang, béo phì, tăng axit uric máu, gút xuất hiện ngày càng nhiều. Đây đều là những bệnh thuộc nhóm rối loạn chuyển hóa.

Điểm đáng lo ngại là những rối loạn này thường tiến triển âm thầm, giai đoạn đầu hầu như không có triệu chứng, khiến người trẻ không nhận ra. Tuy nhiên, chính các “mầm móng” này sẽ tàn phá cơ thể về lâu dài, dẫn đến nhiều vấn đề nặng nề hơn ở tuổi trung niên. Ví dụ, đái tháo đường có thể gây tổn thương mắt, thận, mạch máu, làm tăng nguy cơ đột quỵ, nhồi máu cơ tim.

Lối sống của người trẻ, đặc biệt ở đô thị, đã thay đổi rất nhiều: thức ăn nhanh, công việc bận rộn, áp lực cao. Hệ quả là các bệnh lý dạ dày - tiêu hóa, trào ngược xuất hiện sớm.

Bên cạnh đó là các vấn đề cột sống, thường được gọi vui là “cột sống gen Z”. Việc cúi đầu sử dụng điện thoại, ngồi làm việc kéo dài làm tăng áp lực lên cột sống cổ và thắt lưng. Thực tế lâm sàng cho thấy nhiều người mới 20 - 25 tuổi đã có gai cột sống, thoát vị đĩa đệm, thậm chí đau đến mức đi lại khó khăn.

Không ít người trẻ hiện nay có thói quen sống về đêm, làm việc theo mô hình “996” (9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày/tuần). Áp lực công việc cao và kéo dài có thể dẫn đến rối loạn lo âu, stress mạn tính.

Trong thực tế khám bệnh, có những trường hợp đến khám vì tiêu chảy kéo dài, mệt mỏi, hồi hộp, đánh trống ngực, nhưng sau khi loại trừ các bệnh lý thực thể, nguyên nhân lại đến từ stress hoặc rối loạn lo âu mà người bệnh không hề nhận biết.

Cuộc sống hiện đại cởi mở hơn, các mối quan hệ và hành vi tình dục cũng thay đổi, kéo theo đó là sự gia tăng các bệnh lây truyền qua đường tình dục (STD), một nguy cơ sức khỏe cần được nhìn nhận nghiêm túc ở người trẻ.

Khi bối cảnh xã hội đã khác, mô hình bệnh tật đã khác, vì vậy y học cũng cần tiếp cận theo cách khác.

5. Đừng chờ cơ thể “la làng”: Những triệu chứng cờ đỏ người trẻ hay bỏ qua 

Theo BS, đâu là những dấu hiệu cảnh báo sớm thường bị người trẻ bỏ qua nhất vì nghĩ là “do mệt”, “do stress”, nhưng thực tế lại liên quan đến bệnh lý cần được kiểm tra nghiêm túc?

BS Bùi Lê Nhật Tiên trả lời:

Trong thực tế lâm sàng, nhiều triệu chứng ở người trẻ rất dễ bị nhầm với mệt mỏi hay stress, vì bản thân stress và rối loạn tâm lý cũng có thể gây ra các triệu chứng thực thể. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải nhận diện được những “triệu chứng cờ đỏ” - các dấu hiệu cảnh báo cần được kiểm tra nghiêm túc.

Ở người trẻ, khả năng bù trừ của cơ thể rất tốt. Có những cơ quan như gan, thận có thể tổn thương đến 50 - 70% mà vẫn chưa có triệu chứng rõ ràng. Khi phát hiện ra bệnh thì tổn thương đã nặng. Đây là lý do vì sao có những trường hợp 20 - 30 tuổi đã suy thận, suy gan dù trước đó trông hoàn toàn khỏe mạnh.

Vì vậy, không nên chờ đến khi cơ thể “la làng”. Khi triệu chứng xuất hiện dữ dội thì thường đã muộn. Ngược lại, những dấu hiệu “thì thầm” kéo dài mới là điều cần chú ý.

Những triệu chứng “cờ đỏ” người trẻ thường bỏ qua:

- Sụt cân không chủ động: không ăn kiêng, không giảm cân nhưng giảm khoảng 5% cân nặng trong 3 - 6 tháng cần được lưu ý.

- Vết loét, vết thương lâu lành, đặc biệt là loét miệng kéo dài 2 - 4 tuần không khỏi. Ban đầu có thể nghĩ đến viêm nhiễm, nhưng nếu kéo dài cần loại trừ các nguyên nhân nghiêm trọng hơn.

- Đau kéo dài không rõ nguyên nhân, như đau đầu hoặc đau ở bất kỳ vị trí nào liên tục 2 - 4 tuần. Ở người trẻ, đau đầu âm ỉ kéo dài không rõ lý do cần đặc biệt cẩn trọng, vì đã có những trường hợp túi phình mạch máu não bị bỏ qua cho đến khi vỡ gây xuất huyết não.

- Sốt âm ỉ kéo dài không rõ nguyên nhân, chiều chiều sốt nhẹ, uống thuốc hạ sốt rồi hết nhưng lặp lại nhiều tuần. Trường hợp này có thể liên quan đến lao, nhiễm trùng mạn tính, viêm gan B, viêm gan C, hoặc hiếm hơn là một số bệnh lý ác tính.

- Đi cầu ra máu: đa số ở người trẻ là trĩ, nhưng cần chú ý các dấu hiệu đi kèm như máu lẫn trong phân, thay đổi hình dạng phân, hoặc thay đổi thói quen đi cầu (xen kẽ táo bón - tiêu chảy). Những trường hợp này cần được kiểm tra để loại trừ bệnh lý ác tính, dù nguy cơ không cao.

Đặc biệt, không phải cứ triệu chứng là bệnh nặng, nhưng bất kỳ dấu hiệu nào kéo dài, không giải thích được bằng sinh hoạt thông thường đều cần được đánh giá y khoa. Việc chủ quan, tự trấn an bằng lý do “do mệt”, “do stress” có thể khiến bệnh bị phát hiện muộn.

6. Người trẻ cũng cần “bảo dưỡng sức khỏe” đúng cách

Bernard Healthcare được biết đến với mô hình tầm soát sức khỏe Ningen Dock chuẩn Nhật Bản, vốn gắn liền với phát hiện sớm bệnh lý. Theo BS, người trẻ 20 - 30 tuổi có phù hợp với mô hình này không? Và nếu áp dụng, cần điều chỉnh ra sao để vừa phát hiện sớm nguy cơ, vừa phù hợp với nhu cầu và khả năng chi trả của người trẻ?

BS Bùi Lê Nhật Tiên trả lời:

Tinh thần của mô hình tầm soát sức khỏe Ningen Dock hoàn toàn phù hợp với người trẻ 20 - 30 tuổi, nhưng cấu trúc và hạng mục khám bắt buộc phải điều chỉnh, không thể bê nguyên gói dành cho người lớn tuổi áp dụng cho người trẻ, vì sẽ tạo gánh nặng không cần thiết cả về tâm lý lẫn chi phí.

Ningen Dock là mô hình đã hình thành tại Nhật Bản hơn 70 năm. Xuất phát điểm của mô hình này rất đơn giản: con người cũng giống như một con tàu, muốn vận hành bền bỉ thì mỗi năm cần quay về bến để kiểm tra, duy tu, điều chỉnh kịp thời, thay vì chờ đến lúc hư hỏng nặng.

Điểm cốt lõi của Ningen Dock không phải là “hù dọa bệnh tật”, mà là khám cho người khỏe, phát hiện nguy cơ tiềm ẩn, rà soát lại tình trạng sức khỏe sau một năm sinh hoạt, làm việc và điều chỉnh dần dần, không chờ đến khi bệnh biểu hiện rõ ràng.

Khám người trẻ, người khỏe thậm chí còn khó hơn khám người bệnh, vì đa số không có triệu chứng rõ ràng. Muốn phát hiện sớm nguy cơ, bác sĩ phải khai thác rất kỹ tiền sử, lối sống, thói quen sinh hoạt, kiên nhẫn phân tích từng chi tiết nhỏ. Chỉ cần “bắt đúng nhịp” một yếu tố nguy cơ, có thể lần ra những vấn đề ẩn sâu phía sau. Chính sự tỉ mỉ, cá thể hóa và tiếp cận toàn diện này là giá trị cốt lõi của Ningen Dock và rất phù hợp với người trẻ.

Không thể áp dụng nguyên một gói Ningen Dock của người lớn tuổi cho người trẻ, vì người trẻ ít bệnh hơn, nguy cơ ung thư thấp hơn, không cần tạo áp lực “anh có nguy cơ này, em có nguy cơ kia” để ép đi khám. Mục tiêu là làm đúng - làm đủ - làm vừa sức, phù hợp khả năng chi trả.

Với người trẻ, Ningen Dock cần được thiết kế theo hướng tập trung quản lý nguy cơ, không dàn trải, ưu tiên phát hiện sớm các yếu tố liên quan lối sống, di truyền, chuyển hóa và giảm bớt các hạng mục không cần thiết ở độ tuổi này.

Một điểm rất quan trọng của Ningen Dock là thay đổi tư duy chăm sóc sức khỏe. Mô hình này không đặt nặng việc phụ thuộc thuốc, mà ưu tiên điều chỉnh lối sống lâu dài, kết hợp y học hiện đại với thay đổi sinh hoạt hằng ngày. Từ đó giúp người trẻ hình thành tư duy chủ động quản lý sức khỏe, thay vì chỉ đi khám khi có bệnh.

7. Quản lý sức khỏe từ sớm

Nếu có một thông điệp dành cho người trẻ 20 - 30 tuổi, BS muốn nhắn gửi điều gì để họ không chủ quan với sức khỏe nhưng cũng không sống trong lo lắng?

BS Bùi Lê Nhật Tiên trả lời:

Thông điệp quan trọng nhất dành cho người trẻ 20–30 tuổi là giữ được sự cân bằng: không chủ quan với sức khỏe, nhưng cũng không sống trong lo lắng.

Trước hết, hãy xem sức khỏe là một khoản đầu tư và là tài sản quý giá nhất của bản thân. Ai cũng biết điều này, ai cũng hiểu, nhưng rất nhiều người chỉ dừng lại ở mức “biết” mà chưa thực sự hành động. Chỉ khi coi sức khỏe là một tài sản cần được bảo trì, chăm sóc đều đặn, người trẻ mới bắt đầu chủ động hơn với cơ thể của mình.

Thứ hai, đừng chờ đến khi cơ thể “la làng” mới đi khám. Cơ thể không phải lúc nào cũng biểu hiện bệnh bằng những triệu chứng dữ dội. Đôi khi, nó chỉ “thì thầm” bằng những dấu hiệu rất nhẹ. Người trẻ cần học cách lắng nghe sớm những tín hiệu đó để điều chỉnh kịp thời, thay vì bỏ qua vì nghĩ là do mệt hay do stress.

Cuối cùng, hãy chuyển dịch tư duy từ “chờ bệnh đến” sang “quản lý nguy cơ sức khỏe”. Thay vì lo lắng xem mình có bệnh hay không, người trẻ nên tiếp cận sức khỏe theo hướng cá nhân hóa: hiểu rõ nguy cơ của bản thân, chủ động thay đổi lối sống và theo dõi sức khỏe một cách tích cực.

Trong bối cảnh y học hiện đại phát triển rất nhanh, đa số bệnh lý đều có thể kiểm soát tốt và điều trị hiệu quả nếu được phát hiện sớm. Vì vậy, chủ động chăm sóc sức khỏe không phải để sống trong sợ hãi, mà để sống an tâm hơn, lâu dài hơn và chất lượng hơn.