Cholesterol xấu tăng cao: Khi nào cần dùng thuốc, khi nào chỉ cần thay đổi lối sống?

1. Cholesterol “xấu” và “tốt” khác nhau thế nào?

Thưa bác sĩ, khi nhắc đến "mỡ máu", mọi người thường nghe nói đến Cholesterol nhưng chưa thực sự hiểu rõ. Nhờ bác sĩ khái quát Cholesterol LDL là gì? Tại sao gọi nó là Cholesterol "xấu"?

Ngược lại, có loại Cholesterol "tốt" hay không và chúng ta nên hiểu về chúng thế nào cho đúng?

TS.BS Bùi Thế Dũng trả lời: 

Cholesterol toàn phần trong cơ thể được chia thành nhiều loại nhỏ, trong đó có hai loại quan trọng nhất thường được nhắc đến là: 

LDL-Cholesterol (Low-Density Lipoprotein): Đây là loại Cholesterol có tỷ trọng thấp, thường được gọi là Cholesterol "xấu". LDL-Cholesterol tạo điều kiện thuận lợi cho mỡ lắng đọng vào thành mạch, hình thành nên các mảng xơ vữa và làm hẹp lòng mạch. Hậu quả có thể là:

- Nếu hẹp mạch máu nuôi tim: Gây thiếu máu cơ tim, nhồi máu cơ tim.

- Nếu hẹp mạch máu não: Gây đột quỵ, tai biến mạch máu não.

- Nếu hẹp mạch máu ở bụng hoặc chân: Gây tắc mạch bụng hoặc bệnh động mạch ngoại biên.

HDL-Cholesterol (High-Density Lipoprotein): Đây là loại Cholesterol có tỷ trọng cao, được gọi là Cholesterol "tốt". Nó đóng vai trò như một "đội dọn dẹp", vận chuyển các Cholesterol dư thừa từ máu trở về gan để phân hủy.

2. Kiểm soát Cholesterol xấu có giúp phòng ngừa nhồi máu cơ tim, đột quỵ?

Việc kiểm soát Cholesterol xấu có ý nghĩa như thế nào trong việc phòng ngừa nhồi máu cơ tim, đột quỵ và các biến cố tim mạch về lâu dài, thưa bác sĩ?

TS.BS Bùi Thế Dũng trả lời: 

Vì LDL là Cholesterol "xấu" nên nguyên tắc chung là chúng ta cố gắng kiểm soát chỉ số này càng thấp càng tốt. Việc kiểm soát LDL được thực hiện bằng:

- Chế độ ăn uống: Cắt giảm thực phẩm giàu chất béo bão hòa.

- Vận động: Tăng cường hoạt động thể lực.

- Dùng thuốc: Với những người có chỉ số cao vượt ngưỡng, bác sĩ sẽ chỉ định các loại thuốc giúp hạ mức Cholesterol này xuống.

Tuy nhiên, mục tiêu điều trị cần được cá thể hóa:

- Nhóm nguy cơ rất cao: Những người đã mắc bệnh tim mạch (đã đặt stent mạch vành, mổ bắc cầu mạch vành...), mức LDL cần được hạ xuống rất thấp, thậm chí là "càng thấp càng tốt".

- Nhóm chưa mắc bệnh: Chúng ta chỉ cần kiểm soát mức Cholesterol ở ngưỡng vừa phải, không nhất thiết phải ép xuống mức tối thiểu như nhóm bệnh lý.

3. LDL-Cholesterol bao nhiêu được xem là cao?

Có một con số LDL cụ thể nào được xem là ngưỡng "cao" chung cho tất cả mọi người không, hay mỗi người sẽ có một ngưỡng nguy cơ khác nhau?

TS.BS Bùi Thế Dũng trả lời: 

Thông thường, LDL từ 190 mg/dL trở lên được xem là mức rất cao và cần can thiệp điều trị ngay, thường liên quan yếu tố di truyền.

Tuy nhiên, con số này thay đổi tùy thuộc vào tình trạng sức khỏe của mỗi người:

- Người đã có bệnh tim mạch do xơ vữa: Ngay cả khi mức LDL là 100 mg/dL thì đối với họ vẫn là cao. Nhóm này cần hạ xuống sâu hơn, ví dụ mục tiêu dưới 55 mg/dL.

- Người bình thường (không có bệnh lý xơ vữa): Mức LDL duy trì được khoảng 100 mg/dL đã là tốt.

4. Các yếu tố quyết định việc điều trị hạ mỡ máu

Ngoài chỉ số xét nghiệm, còn yếu tố nào khác quyết định một người có cần phải điều trị hạ mỡ máu hay không, thưa bác sĩ?

TS.BS Bùi Thế Dũng trả lời: 

Hiện nay, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và các Hiệp hội Tim mạch thường sử dụng thang điểm SCORE2 (dành cho người trưởng thành nói chung) hoặc SCORE2-OP (dành cho người lớn tuổi).

Thang điểm này không chỉ dựa vào chỉ số Cholesterol mà còn tổng hợp từ nhiều yếu tố khác như: tuổi tác, giới tính, thói quen hút thuốc lá, trị số huyết áp.

Khi đưa các yếu tố này vào công thức, chúng ta sẽ tính toán được nguy cơ mắc bệnh tim mạch trong vòng 10 năm tới. Tùy vào kết quả là nguy cơ thấp, trung bình, cao hay rất cao, bác sĩ sẽ đưa ra lời khuyên cụ thể về việc sử dụng thuốc hoặc các biện pháp thay đổi lối sống để hạ LDL-Cholesterol xuống mức mục tiêu mong muốn.

5. Thay đổi lối sống để kiểm soát LDL-Cholesterol

Đối với những trường hợp chỉ số LDL-Cholesterol chỉ tăng từ nhẹ đến trung bình và chưa cần dùng thuốc, chúng ta có những biện pháp thay đổi lối sống nào để giảm chỉ số này xuống không, thưa bác sĩ?

TS.BS Bùi Thế Dũng trả lời: 

Chắc chắn là có. Việc rèn luyện thể lực đều đặn có thể giúp hạ Cholesterol xấu khoảng 10%, đây là một con số không hề nhỏ. Bên cạnh đó, việc kiểm soát chế độ ăn uống, hạn chế nạp các thực phẩm chứa nhiều Cholesterol sẽ giúp giảm chỉ số Cholesterol toàn phần nói chung và Cholesterol xấu nói riêng.

Cụ thể, những thực phẩm chứa nhiều Cholesterol xấu cần hạn chế bao gồm:

- Mỡ động vật: Đặc biệt là mỡ heo, mỡ bò...

- Da động vật: Da gà, da heo, da bò... chứa hàm lượng mỡ xấu rất cao.

- Nội tạng động vật: Các loại lòng, phèo... cũng chứa rất nhiều Cholesterol xấu.

Ngược lại, chúng ta nên cân bằng thực đơn bằng cách bổ sung những thực phẩm tốt như: sử dụng dầu oliu, các loại củ, quả và các loại hạt chứa chất béo không bão hòa tốt cho cơ thể. Sự kết hợp giữa chế độ ăn lành mạnh và tập luyện sẽ giúp hạ mức Cholesterol xấu một cách tự nhiên.

6. Tác dụng phụ của thuốc hạ mỡ máu nhóm Statin

Khi nhắc đến thuốc hạ mỡ máu, đặc biệt là nhóm Statin, nhiều người thường lo lắng về tác dụng phụ. Trên thực tế, nhóm thuốc này hoạt động như thế nào và có để lại tác dụng không mong muốn nào không?

TS.BS Bùi Thế Dũng trả lời: 

Trong các loại thuốc hạ Cholesterol, phổ biến nhất và được chứng minh mang lại lợi ích cao nhất là nhóm Statin. Cơ chế của thuốc là ức chế quá trình tổng hợp Cholesterol xấu tại gan, từ đó làm giảm nồng độ Cholesterol trong máu.

Giống như bất kỳ loại thuốc nào, Statin cũng có thể gây ra một số tác dụng phụ không mong muốn nhưng tần suất không cao (dưới 1%), bao gồm: đau cơ, mỏi cơ, tăng men cơ hoặc tăng men gan.

Tuy nhiên, không phải trường hợp nào tăng men gan cũng phải ngưng thuốc. Bác sĩ thường chỉ cân nhắc giảm liều hoặc ngưng thuốc khi men gan tăng quá 3 lần giới hạn trên bình thường.

7. Tần suất cần kiểm tra định kỳ khi người bệnh đang điều trị thuốc hạ LDL-Cholesterol 

Người bệnh đang điều trị thuốc hạ LDL-Cholesterol cần kiểm tra định kỳ bao lâu một lần? Khi chỉ số đã về mức an toàn, họ có được tự ý ngưng thuốc không, thưa bác sĩ?

TS.BS Bùi Thế Dũng trả lời: 

Người bệnh tuyệt đối phải tuân thủ y lệnh của bác sĩ. Đặc biệt với những người đã có tiền sử bệnh tim, nhồi máu cơ tim, đột quỵ hoặc xơ vữa động mạch, việc giảm liều hay ngưng thuốc phải do bác sĩ chuyên khoa chỉ định.

Về tần suất kiểm tra, thông thường sau 1 tháng dùng thuốc là đã có thể đánh giá được hiệu quả.

Trong các trường hợp không quá gắt gao, có thể kiểm tra định kỳ từ 2 đến 3 tháng một lần để điều chỉnh đơn thuốc (tăng/ giảm liều hoặc kết hợp thêm thuốc mới) dựa trên chỉ số mỡ máu và các tác dụng phụ nếu có.

8. Các phương pháp điều trị hạ mỡ máu hiện đại ngoài Statin

Bên cạnh Statin, hiện nay chúng ta còn có những loại thuốc hay phương pháp nào khác để điều trị hạ mỡ máu không, thưa bác sĩ?

TS.BS Bùi Thế Dũng trả lời:

Statin là thuốc nền tảng vì ngoài hạ Cholesterol, nó còn có tác dụng kháng viêm, rất tốt cho người bệnh tim mạch do xơ vữa. Tuy nhiên, Statin đường uống tối đa cũng chỉ giúp hạ khoảng 50-60% chỉ số LDL ban đầu.

Với những bệnh nhân có nguy cơ rất cao (cần đưa LDL xuống dưới 55 mg/dL), chúng ta cần phối hợp thêm các nhóm thuốc khác:

- Ezetimibe: Thuốc uống giúp giảm hấp thu mỡ ở ruột, hỗ trợ hạ thêm khoảng 10-20% LDL.

- Nhóm thuốc ức chế PCSK9: Đây là bước tiến mới trong điều trị. Thuốc dạng tiêm dưới da, có khả năng hạ LDL lên đến 80%. Khi kết hợp với Statin, hiệu quả kiểm soát Cholesterol xấu sẽ đạt mức tối ưu.

Hiện nay, y học đã có rất nhiều phương tiện hiện đại để kiểm soát mỡ máu xấu. Người dân nên quan tâm đến việc khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ, đặc biệt là chỉ số LDL-Cholesterol, nhằm điều trị kịp thời và ngăn chặn tiến triển của bệnh tim mạch.