Ăn uống theo tứ khí - ngũ vị: Bí quyết giữ cân bằng sức khỏe thân và tâm

1. "Trời nuôi người bằng tứ khí, đất nuôi người bằng ngũ vị” có ý nghĩa thế nào?

Trong phần chia sẻ về quan điểm Đông y, Phó giáo sư có nhắc đến câu nói: “Trời nuôi người bằng tứ khí, đất nuôi người bằng ngũ vị”. Xin Phó Giáo sư giải thích rõ hơn ý nghĩa của câu nói này?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay - Chủ tịch Hội Đông - Tây y kết hợp TPHCM trả lời:

Đây là quan niệm xưa của y học cổ truyền, nhưng nhìn từ y học hiện đại vẫn có giá trị. 

Câu “Trời nuôi người bằng tứ khí, đất nuôi người bằng ngũ vị” vốn là quan niệm xưa của y học cổ truyền, nhưng nhìn từ y học hiện đại vẫn có giá trị.

Theo thuyết Tam tài, vũ trụ gồm Trời - Đất - Người.

Trời được hiểu là môi trường xung quanh: năng lượng, ánh sáng mặt trời, không khí, thời tiết… tất cả đều tác động đến sự sống con người.

Đất là nơi trồng trọt, sản sinh và nuôi dưỡng thực vật, động vật - nguồn gốc tạo nên các sản phẩm nuôi sống con người.

Người ở giữa trời - đất, tiếp nhận sự nuôi dưỡng từ cả hai, vì vậy thường được ví như một “tiểu vũ trụ” trong vũ trụ lớn.

Trong Đông y, “tứ khí” bao gồm: Hàn (lạnh), Nhiệt (nóng), Ôn (ấm), Lương (mát).

Đây là bốn trạng thái cơ bản của khí hậu, tác động trực tiếp đến sức khỏe con người. Cần phân biệt tứ khí với “lục khí” (phong, hàn, thử, thấp, táo, hỏa) vốn mang ý nghĩa khác.

Còn “ngũ vị” gồm: chua, cay, đắng, mặn, ngọt là những vị cơ bản có trong thực phẩm. Những vị này xuất phát từ những sản phẩm mà trong đất đã sản sinh ra nuôi dưỡng lớn lên để cung cấp cho cơ thể. 

Câu nói “trời nuôi người bằng tứ khí, đất nuôi người bằng ngũ vị” hàm ý rằng: con người muốn tồn tại và phát triển phải hít thở, chịu tác động của khí hậu, thời tiết, đồng thời hấp thu dưỡng chất từ đất qua thực phẩm. Đây chính là sự gắn kết mật thiết giữa trời - đất - người trong quan niệm Đông y và nhìn nhận theo y học hiện đại.

2. Tứ khí tác động đến sức khỏe ra sao?

Tứ khí sẽ tác động trực tiếp như thế nào đến sự sống, sức khỏe và khí huyết của con người?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời:

Các thầy thuốc y học cổ truyền xưa quan sát và nhận thấy sự thay đổi khí hậu, mùa màng có tác động trực tiếp đến sức khỏe. Ở những nơi có bốn mùa rõ rệt: xuân - hạ - thu - đông, mỗi mùa đều có ảnh hưởng riêng:

- Mùa xuân (ứng mộc): khí mát, vị chua. Đây là mùa sinh sôi, cây cối đâm chồi nảy lộc. Người xưa chọn thực phẩm mang tính chua - mát để điều hòa cơ thể.

- Mùa hạ (ứng hỏa): nóng, khí nhiệt, vị đắng. Thực phẩm thường chọn loại có tính hàn, lương hoặc vị đắng để thanh nhiệt, giải hỏa.

- Mùa thu (ứng kim): khí hanh khô, vị cay.

- Mùa đông (ứng thủy): lạnh, khí hàn, vị mặn.

- Trưởng hạ (ứng thổ): khoảng thời gian chuyển mùa, thường dùng vị ngọt để kiện tỳ, bồi bổ cơ thể.

Như vậy, sự phối hợp giữa tứ khí và ngũ vị trong ăn uống theo mùa giúp duy trì sự cân bằng âm dương, khí huyết điều hòa, tăng cường sức khỏe.

3. Có cần đủ ngũ vị trong mỗi bữa ăn?

Trong một bữa ăn hằng ngày của gia đình Việt, liệu có cần thiết phải đảm bảo đầy đủ cả năm vị hay không, thưa Phó Giáo sư?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời:

Theo nguyên tắc, nếu một bữa ăn (đặc biệt là bữa sáng) có đủ ngũ vị thì sẽ rất tốt cho sức khỏe. Tuy nhiên, không nhất thiết bữa nào cũng phải đủ cả năm vị.

Tối thiểu nên có từ 2-3 vị khác nhau, tránh chỉ ăn một vị duy nhất vì dễ gây mất cân bằng và hại cơ thể.

Quan trọng hơn là cân bằng tứ khí trong thực phẩm như thức ăn hàn (lạnh) cần chế biến với gia vị ấm (gừng, sả) để trung hòa.

Thức ăn nhiệt (nóng) cần phối hợp với thực phẩm mát, thanh để điều hòa.

4. Ăn thiên lệch một vị có hại gì?

Thực tế, sở thích ăn uống của mỗi người rất đa dạng: có người thích ăn cay, có người lại ưa ngọt. Nếu một người ăn thiên lệch quá nhiều về một vị, chẳng hạn quá ngọt hoặc quá mặn thì tình trạng này sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe như thế nào?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời:

Trong Đông y, ngũ vị (chua, cay, ngọt, đắng, mặn) đi vào ngũ tạng (can, tâm, tỳ, phế, thận) thông qua các đường kinh, nếu như ăn thiên lệch về một vị sẽ ảnh hưởng đến sức khỏe như:

- Ăn mặn quá sẽ hại thận

- Ăn chua quá sẽ hại can (gan)

- Ăn ngọt quá sẽ hại tỳ (tiêu hóa, chuyển hóa)

- Ăn cay quá sẽ hại phế (hô hấp)

- Ăn đắng quá sẽ hại tâm (tim mạch, thần kinh, giấc ngủ)

Ăn thiên lệch khiến tạng phủ quá tải, gây rối loạn. 

Ăn quá mặn ngoài tổn thương thận theo Tây y (suy thận, tăng huyết áp), theo Đông y còn gây suy giảm chức năng sinh dục, nội tiết, hệ thần kinh và khả năng vận động.  Do vậy, không nên ăn thiên lệch một vị. 

Nguyên tắc quan trọng là ăn uống cân bằng: tối thiểu phải có 2-3 vị trong một bữa ăn, lý tưởng nhất là đầy đủ cả 5 vị để cơ thể duy trì sự hài hòa và khỏe mạnh.

5. Cần làm gì để giữ được ngũ vị tự nhiên trong bữa ăn khi sử dụng thực phẩm chế biến sẵn?

Trong bối cảnh hiện đại, nhiều thực phẩm chế biến sẵn thường làm mất đi hương vị tự nhiên. Vậy theo Phó Giáo sư, chúng ta cần làm gì để giữ được trọn vẹn ngũ vị tự nhiên trong bữa ăn?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời:

Nếu phải dùng thực phẩm chế biến sẵn, cần phối hợp với các món ăn khác trong mâm cơm để tạo sự cân bằng, không nên chỉ dùng riêng một loại. 

Ví dụ, người lớn tuổi có thể ăn cá mòi vì giàu dinh dưỡng, nhưng không nên ăn hằng ngày mà cần thay đổi, luân phiên thực phẩm.

Khi dùng thực phẩm chế biến sẵn, cần bổ sung thêm rau xanh hoặc món luộc, và chỉ dùng với lượng vừa phải, tránh lạm dụng vì có thể gây hại nhiều hơn lợi.

6. Người mắc bệnh mạn tính có cần thay đổi khẩu vị?

Với những người mắc bệnh mạn tính như tăng huyết áp, tiểu đường hay gan nhiễm mỡ, việc thay đổi khẩu vị có cần thiết hay không? Và nếu có, thì cần điều chỉnh theo hướng nào cho phù hợp, thưa Phó Giáo sư?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời:

Với bệnh tăng huyết áp, người bệnh thường phải dùng thuốc suốt đời. Nhưng chế độ ăn đóng vai trò rất quan trọng, trong đó quan trọng nhất là hạn chế muối. 

Tuy vậy, không nên kiêng hoàn toàn vì muối cần thiết cho chuyển hóa tế bào. Người bệnh có thể chấm một chút nước mắm, ngoại trừ trường hợp suy thận giai đoạn cuối phải chạy thận thì mới cần loại bỏ hoàn toàn muối.

Ngoài muối, người tăng huyết áp cũng cần chú ý đến mỡ máu và rối loạn chuyển hóa. Thực phẩm chế biến sẵn, chiên rán nhiều dầu mỡ thường chứa mỡ bão hòa, là nguyên nhân gây xơ vữa động mạch, gan nhiễm mỡ, thậm chí tăng nguy cơ đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim. 

Người bệnh tim mạch và tăng huyết áp nên:

- Ăn nhạt, giảm muối.

- Giảm thực phẩm chiên, nướng, khó tiêu.

- Hạn chế mỡ bão hòa, ưu tiên dầu thực vật như mè, ô-liu.

- Có thể bổ sung phô mai ở mức hợp lý vì chứa chất béo tốt, giúp hấp thu vitamin A, D, K và collagen.

Tóm lại, nên giảm thực phẩm chế biến sẵn, chỉ sử dụng khi thật cần thiết và nên ăn kèm rau xanh để cân bằng, thay vì dùng riêng lẻ.

7. Tứ khí, ngũ vị ảnh hưởng tâm lý, cảm xúc ra sao?

Sự hài hòa giữa tứ khí và ngũ vị còn tác động đến tâm lý, cảm xúc của con người ra sao, thưa Phó Giáo sư?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời:

Yếu tố tâm lý thường đi kèm sức khỏe thể chất. Một mâm cơm đầy đủ, có niềm vui trò chuyện và sự chăm sóc của gia đình giúp tinh thần thoải mái. 

Theo Đông y, mỗi tạng phủ gắn liền với một trạng thái cảm xúc: can - hồn, tâm - thần, tỳ - ý, thận - chí… 

Nếu chế độ ăn cân bằng, nuôi dưỡng tốt ngũ tạng thì cảm xúc cũng được điều hòa. Thêm vào đó, không khí sum vầy, màu sắc bắt mắt của món ăn cũng góp phần tạo sự thoải mái tinh thần.

8. Nguyên tắc xây dựng thực đơn giúp nuôi dưỡng thân - tâm

Khi quy chiếu nguyên lý “tứ khí - ngũ vị - ngũ hành” vào bữa cơm hằng ngày, chúng ta cần tuân thủ nguyên tắc nào để xây dựng thực đơn không chỉ nhằm no bụng, mà còn giúp nuôi dưỡng cả thân và tâm?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời:

Trong nhịp sống bận rộn, khó có thể chuẩn bị đầy đủ cho mọi bữa ăn. Nhưng ít nhất, vào cuối tuần, gia đình nên chuẩn bị mâm cơm hài hòa tứ khí - ngũ vị.

Nguyên tắc chung là không nên ăn đơn điệu. Một bát cơm trắng có thể thêm mè đen hoặc mè trắng để bổ sung chất béo tốt. Mâm cơm nên có đủ món mặn, canh, rau, kết hợp gia vị, màu sắc hài hòa để vừa ngon miệng vừa bổ dưỡng.

Đông y quan niệm “trời nuôi người bằng tứ khí”, mỗi mùa, mỗi loại thực phẩm đều có sự cân bằng riêng. Khi biết lựa chọn và phối hợp tứ khí - ngũ vị theo mùa, con người không chỉ khỏe mạnh mà còn tinh thần thoải mái, giấc ngủ tốt và chất lượng sống được nâng cao.