Ăn theo màu sắc: Nuôi dưỡng ngũ tạng, cân bằng sức khỏe

1. Mối liên hệ giữa màu sắc và tạng phủ trong cơ thể

Thưa Phó Giáo sư, Đông y có quan niệm “Màu sắc nào thì nuôi dưỡng tạng phủ đó”. Vậy cụ thể, mỗi màu sắc tương ứng với tạng phủ nào?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay - Chủ tịch Hội Đông - Tây y kết hợp TPHCM trả lời:

Trong Đông y thường dựa vào các học thuyết triết học phương Đông để phân loại món ăn, bài thuốc cũng như phân chia cơ quan trong cơ thể. Trong đó, học thuyết Ngũ hành là nền tảng chính khi xét đến mối liên hệ giữa màu sắc và tạng phủ.

Học thuyết Ngũ hành chia cơ thể thành 5 nhóm chức năng chính: Tâm, Can, Tỳ, Phế, Thận. “Ngũ” là năm, “hành” là sự vận động. Năm yếu tố này luôn vận động, sinh khắc lẫn nhau để tạo và duy trì sự sống. 

Tương ứng trong tự nhiên là: Mộc - Hỏa - Thổ - Kim - Thủy. Khi chiếu theo cơ thể, Ngũ hành phân thành:

• Tâm thuộc Hỏa
• Can thuộc Mộc
• Tỳ thuộc Thổ
• Phế thuộc Kim
• Thận thuộc Thủy

Liên hệ với màu sắc, theo Ngũ hành:

• Màu đỏ ứng với Tâm (tim, hệ thần kinh, tuần hoàn)
• Màu trắng ứng với Phế (phổi, hô hấp)
• Màu vàng ứng với Tỳ (tiêu hóa, chuyển hóa)
• Màu xanh lá ứng với Can (gan, mật)
• Màu đen ứng với Thận (thận, tiết niệu, sinh sản)

Thực phẩm mang những màu sắc này khi đi vào cơ thể sẽ quy vào tạng tương ứng, giúp nuôi dưỡng và điều hòa hoạt động của các cơ quan.

2. Ý nghĩa các màu sắc khác ngoài Ngũ hành

Ngoài 5 màu cơ bản, rau củ quả còn có tím, cam, nâu… Vậy những màu này có ý nghĩa gì?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời:

Kinh nghiệm Đông y thời xưa chỉ ghi nhận 5 màu chính theo Ngũ hành. Nhưng ngày nay, thực phẩm phong phú hơn nhiều. Một loại quả có thể chứa nhiều màu sắc ở vỏ, ruột, hạt… và khi chế biến, màu cũng thay đổi. 

Ví dụ: cà tím có vỏ tím, ruột trắng, hạt đen; khi nướng lên, vỏ tím bị bỏ đi. Do đó, ngoài màu sắc, Đông y còn xét đến vị và thành phần dinh dưỡng.

Màu sắc chỉ là một phần. Khi đi vào cơ thể, thực phẩm sẽ được tạng Can (Mộc) điều phối, chuyển hóa để cung cấp vật chất cho các tạng khác, nuôi dưỡng toàn bộ cơ thể.

3. Cơ chế quy kinh theo màu sắc của thực phẩm 

Màu đỏ thường được xem là tốt cho Tâm. Nhưng thực phẩm màu đỏ lại có tính chất khác nhau: ớt cay nóng, còn cà chua hay dâu tây lại ngọt, mát. Vậy cơ chế quy kinh trong trường hợp này như thế nào, thưa Phó Giáo sư?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời:

Trong Ngũ hành, ngoài 5 màu còn có 5 vị: ngọt - chua - đắng - cay - mặn. Mỗi vị cũng quy vào một tạng.

Quả Ớt: màu đỏ quy Tâm và vị cay quy Phế. Do đó, ớt vừa có tác dụng hưng phấn Tâm hỏa, vừa tác động lên hệ hô hấp (Phế).

Cà chua, dâu tây: màu đỏ quy Tâm và vị ngọt, tính mát sẽ tác động lên Tỳ giúp thanh nhiệt.

Như vậy, cùng một màu đỏ nhưng tính vị khác nhau sẽ tạo ra tác dụng khác nhau trên các tạng. Mỗi loại thực phẩm không chỉ đi vào một tạng duy nhất mà thường phối hợp, điều hòa nhiều cơ quan.

4. Phân biệt màu tự nhiên và màu nhân tạo như thế nào?

Ngày nay, ngoài màu tự nhiên của thực phẩm còn có màu nhân tạo trong đồ ăn, thức uống chế biến sẵn. Làm thế nào để phân biệt màu tự nhiên và màu nhân tạo, thưa Phó Giáo sư?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời:

Rất khó để phân biệt màu tự nhiên của thực phẩm và màu nhân tạo bằng mắt thường hay nếm thử. Do đó, nên hạn chế tối đa đồ uống có ga, thực phẩm công nghiệp.

Phẩm màu nhân tạo trong công nghiệp có thể gây cảm giác khô họng, dị ứng ở người nhạy cảm.

Tốt nhất, nên ưu tiên thực phẩm có màu tự nhiên, tránh lạm dụng màu nhân tạo để bảo vệ sức khỏe lâu dài.

5. Bữa ăn hàng ngày có cần đủ 5 màu sắc?

Nhiều quan điểm cho rằng bữa cơm hàng ngày càng có nhiều màu sắc thì càng giàu chất chống oxy hóa. Vậy có cần thiết phải đủ cả năm màu theo Ngũ hành trong mỗi bữa ăn?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời:

Thực tế, nếu ăn đủ màu sắc và cân bằng ngũ vị thì sức khỏe rất tốt. Tuy nhiên, không nhất thiết phải đủ cả Ngũ hành. Quan trọng là không nên chỉ có một màu, mà tối thiểu phải có hai đến ba màu trong bữa ăn.

Ví dụ: Chén cơm trắng trộn đậu đen vừa đẹp mắt vừa thêm dưỡng chất. Nếu không có đậu, chỉ cần rắc mè đen hoặc mè trắng cũng đã tạo thêm màu và vị.

Một tô canh chua có bông so đũa trắng (vị đắng hậu ngọt), me chua (màu nâu, vị chua), cà chua đỏ, đậu bắp xanh... Như vậy chỉ một món canh đã hội tụ đủ màu sắc, đủ ngũ vị.

Dù bữa ăn dân dã, chỉ cần khéo léo sắp xếp là vẫn đảm bảo cân bằng Ngũ hành - Ngũ vị. 

6. Lựa chọn màu sắc trong thực phẩm cho trẻ em và người lớn tuổi

Đối với trẻ em và người lớn tuổi, có cần ưu tiên nhóm màu nào không, thưa Phó Giáo sư?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời:

Nguyên tắc chung là cân bằng Ngũ hành - Ngũ vị. Ngoài ra, Đông y còn chú trọng âm - dương. 

Ví dụ: ăn thịt vịt (tính hàn) thì nên chấm nước mắm gừng (tính ôn) để cân bằng.

Tuy nhiên, với người cao tuổi (trên 60 - 65 tuổi), do cơ quan đã suy yếu theo thời gian nên cần ưu tiên thức ăn dễ tiêu, giàu dinh dưỡng nhưng đơn giản.

Ví dụ: Nồi canh rau ngót, rau dền, mồng tơi giàu đạm thực vật, chất xơ, vitamin, dễ tiêu. Có thể thêm ít tép hoặc thịt băm để tăng dinh dưỡng.

Cơm trộn đậu đen hoặc hạt sen vừa đẹp mắt, vừa bổ thận, an thần, giúp ngủ ngon.

Người lớn tuổi không nhất thiết phải ăn đủ cả năm màu trong mỗi bữa, nhưng nên có ít nhất 3 màu và đủ vị. Điều này giúp bữa ăn vừa cân bằng, vừa bổ dưỡng, lại không quá tốn kém.

Ngoài ra, nên hạn chế bột ngọt, bột nêm. Thay vào đó, tập làm quen với vị ngọt tự nhiên từ thực phẩm, sẽ tốt hơn cho sức khỏe và vị giác lâu dài.

7. Ăn đủ màu sắc ảnh hưởng đến cảm xúc ra sao?

Vậy ăn đủ các nhóm màu sắc có ảnh hưởng gì đến tinh thần, cảm xúc thưa Phó Giáo sư?

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay trả lời:

Thức ăn không chỉ nuôi dưỡng thể chất mà còn tác động đến tinh thần. Ngũ vị đầy đủ, ngũ hành cân bằng sẽ giúp tạng phủ điều hòa, đặc biệt là Tâm (liên quan thần minh, cảm xúc) và Can mộc (liên quan hồn, lưu trữ huyết).

Khi Can và Tâm cân bằng, giấc ngủ sẽ sâu hơn, tinh thần vui vẻ, cảm xúc ổn định. Ăn uống đầy đủ, hợp lý còn giúp khí huyết lưu thông, nội tiết điều hòa, từ đó tinh thần lạc quan, tăng khả năng sáng tạo.

Bữa ăn cũng là thời gian kết nối gia đình. Khi ăn trong không khí vui vẻ, cả thể chất lẫn tinh thần đều được nuôi dưỡng.